خۆ پهروهردهكرنا ل سهر خۆنیاسینێ
پێگاڤا ئێكێ یا كو دڤێت ئهم بهاڤێژین دهمێ خۆ پهروهرده دكهین، پشتى ئهم خۆ فێرى ئیخلاصا د گۆتن وكریاران دا دكهین، ئهوه ههر ئێك ژ مه باش نهفسا خۆ بنیاست، سههلێ كوڕێ عهبدللاهی دگۆت: ((ههچیێ خۆ بنیاست دێ خودایێ خۆ نیاست)) وزانایێ مهزن (ئبن قهییم) دبێژت: ((ئهوێ خۆ نهنیاست، چاوا دێ خودایێ خۆ نیاست!)).
و ژ بهر گرنگیا ڤێ مهسهلێ د پهروهردهكرنێ دا جیلێ صهحابى وتابعییان پویتهیهكێ تایبهت ددایێ، وئێكهمین خال د ڤێ مهسهلێ دا ژ سهربۆڕا وان یا پهروهردهیى بۆ مه بهرچاڤ دبت ئهوه: ئهگهر ته بڤێت نهفسا خۆ چێكهى، دڤێت وێ بنیاسى وخرابیێن وێ ژى بزانى، ووههیبێ كوڕێ وهردى دبێژت: ((ژ چاككرنا نهفسا من ئهوه ئهز خرابییا وێ بزانم، وتێرا مرۆڤى ههیه مرۆڤ یێ باش نهبت كو خرابییهكێ بزانت ووێ چێ نهكهت)).
وههچییێ خودێ دلـێ وی روهن بكهت، وچاڤێن وی ڤهكهت، حهتا ئهو خۆ ب دورستی بنیاست، ئهو دێ د نعمهتهكا مهزن دا ژیت، ومهزنترین عقووبه خودێ ددهته وان كهسان یێن خودایێ خۆ نهنیاسن ئهوه ئهو ئێكا هند ژ وان چێ دكهت ئهو خۆ نهنیاسن، وهكی د ئایهتهكێ دا هاتی:
( وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ)(الحشر: 19)
یهعنى: گهلـی خودان باوهران، هوین وهكی وان نهبن یێن خودایێ خۆ ژ بیركری وئهو حهق هێلای یێ خودێ ل سهر وان واجبكری، ڤێجا ژ بهر هندێ خودێ ئێكا هند ژ وان چێكر ئهو خۆ ژ بیر بكهن، ئهوێن ههنه یێن فاسق، یێن كو ژ بن ئهمرێ خودێ وپێغهمبهرێ وی دهركهفتین.
مهعنا وێ چییه مرۆڤ خۆ بنیاست:
وبهلكى ئێكهمین پسیار ل ڤێرێ ئهڤه بت: مهعنا وێ چییه مرۆڤ خۆ بنیاسیت؟ وئهرێ ما كی ههیه خۆ نهنیاست؟
دبێژن: ل سهر دهرێ پهرستگهها (ئهثینا) ئهڤ گۆتنا (سوقراتی) هاتبوو نڤیسـین: ((ئهی مرۆڤ خۆ بنیاسه))، وتۆ بێژى ژ هنگی وهره بارا پتر ژ مرۆڤان خۆ ب دورستی نهنیاسى بت لهو خودانێن فهلسهفه وئهخلاقێن جڤاكی حهتا ئهڤرۆ ژی هێشتا ڤێ شیرهتا سوقراتی دوباره ل ئێك ودو دكهن؟!
گهلهك خودێناس ودینداران ژ بهرێ وهره داخواز ژ شاگرده وههڤال ودویكهفتیێن خۆ كرییه كو ئهو ههردهم حسێبێ د گهل نهفسا خۆ بكهن، وئاشكهرایه كو ئهو مرۆڤێ خۆ نهنیاست نهشێت حسێبێ د گهل خۆ بكهت.. و یا فهره ههر ئێك ژ مه دهمێ دمینته ب تنێ د گهل خۆ هزرا خۆ د خۆ دا بكهت وڤێ پسیارا بچویك بدانته بهر سنگێ خۆ و ل بهرسڤا وێ یا مهزن بگهڕیێت:
- ڕۆژێ هنده جاران ئهز دبێژم ئهز، ئهرێ ئهز كیمه؟
یان ئێك ژ مه دهمێ دبێژت: مـن هـۆ گـۆته خۆ.. یان : ئهز هۆ دبێژمه خۆ؟
ئـهرێ جوداهییهك د ناڤـبـهرا (من) و (خۆ) دا ههیه؟ و (ئهز) كیمه و (خۆ) كییه حهتا ئهز بێژمه خۆ؟
وحهتا تو ب سهر بهرسڤا ڤێ پیسارا عنتیكه ونهعهدهتی هل ببی، هزرا خۆ د ڤان گۆتنێن كورت دا بكه:
جارهكێ كهربێن ته دێ ڤهبن دێ وه ل ته ئێت تۆلڤهكرن، یان ئێشاندنا كهسێ بهرانبهر، ل بهر ته دێ بته خۆشترین تشت، وبێی تو ب خۆ بحهسیێی دێ هند بینی تو بوویه مرۆڤهكێ دی یێ ب كێلب وپهنج!! پشتی كهربا ته دادئێت.. ئهو تشتێ بهری بێنهكێ ل بهر ته خۆشترین تشت دێ ل بهر ته بته نهخۆشترین تشت.
ئهرێ تو یێ ژ ڕاستی كی ژ ڤان ههردووانی؟
دێ كتێبهكێ خوینی، یان گوهدارییا شعرهكا نازك كهی، یان د گهل سهرهاتییێن چیرۆكهكا ب تام ژی.. دێ پێ حهسیێی تو یێ چوویه جیهانهكا دی یا تژی جوانی، خۆشی، رحهتی، خێرخوازی، پاشی پشتی تو كتێبێ ددانی دێ ل خۆ زڤڕی تشتهكی ژ وێ خـۆشی وجوانییا بهری بێنهكێ تاما وێ د دهڤێ ته دا ل دۆر وڕهخێن ته نینه، ژ وێ جیهانا خۆ یا خهیالی یا خۆش دێ زڤـڕییه واقعێ خـۆ یـێ نهخۆش، و د ناڤبهرا ڤێ خۆشی ونهخۆشییێ دا یا تو د ناڤبهرێ دا دئێیه ڤهگوهاستـن داڤهكا زراڤ ههیه.
ئهرێ تو یێ ژ ڕاستی ئهوی یێ ل كی ژ ڤان ههردو دهمان؟
ههر ئێك ژ مه نهفسهكا عهجیب وغهریب ههیه، گاڤ بۆ گاڤێ دئێته گوهاڕتن، بێی مرۆڤ ب خۆ بحهسیێت، جارهكێ ته بهرێ خۆ دایه تهصویرهكێ خۆ یێ بهری پازده بیست سالان، ویێ بهری دههـ سالان، ویێ بهری پێنج سالان، ویێ نوكه؟
ئهگهر بێژی: بهلێ، مسۆگهر نوكه ته گۆتییه خۆ: ئهز چهند یێ هاتیمه گوهاڕتن! ئهگهر تو شیابای تهصویرێ نهفسا خۆ بگری، ئهز باوهر دكهم ههر چهند ڕۆژهكان تو دا بێژی: نهفسا من چهند یا هاتییه گوهاڕتن!
تو دێ حهز ژ ئێكی كهی ئهو د چاڤێن ته دا دێ وهكی ملیاكهتهكی لێ ئێت، كهربێن ته دێ ژێـڤه بن ههر ئهو ل بهر ته دێ بته شهیتانهكێ كرێت، وئهو ب خۆ ئهو نه هنگی ملیاكهت بوو، نه هنگی شهیتان.. ئهو ههر ئهوێ بهرێیه، نههاتییه گوهاڕتن، بهلـێ تشتێ هاتییه گوهاڕتن حالهتێ ته یێ نهفسییه!
خۆشییهك دێ گههته ته دنیا د چاڤێن ته دا دێ بته بهحهشت، جهێ ته د جلكێن ته دا ناكهت ژ كهیفان دا، نهخۆشییهك دێ گههته ته ئهڤ دنیایا بهری بێنهكی د چاڤێن ته دا وهكی بویكهكێ دێ وهسا ڕهش بت دێ بێژی: بههیدارهكا كۆڤانداره، وتو دێ عهجێبگرتی بـی چاوا خهلك دشـێـن بكهنه كهنی! وئهو ب خۆ دنیا ههر ئهو دنیایه یا بهری هنگی، تشتهك ژێ نههاتییه گوهاڕتن، بهلـێ تشتێ هاتییه گوهاڕتن حالهتێ ته یێ نهفسییه!
هندهك جاران دێ ههست پێ كهی لهشێ ته یێ گرانه، هێزا ته نهمایه، ئهگهر ئێك بێژته ته: كانێ دو بهوستان وێـڤه ههڕه، دێ بێژی: من قهوهت نینه، ئهز نهشێم، بهلـێ ئهگهر ئهو بێژته ته: هشیار به دیوار دێ ب سهر ته دا ئێت، تو.. ئهوێ بهری بێنهكێ نهدشیای بهوستهكێ وێـڤه بچی، وهكی خهزالـێ دێ باز دهی كو كهس ب ته ڕا نهگههت؟
ئهرێ ئهو هێزا ته ل كیڤه بوو؟ وبۆچی بهری هنگی تو ڤێ نهدكهتی؟
ئهرێ تو یێ ژ ڕاستی ئهوی یێ ل كی ژ ڤان ههردو دهمان؟
هندهك جاران تو دێ خۆ فێری هندێ كهی ب شهڤێ زوی بنڤی، حهتا دێ وه ل تـه ئێت تـو دێ هـزر كـهی ئهگهر شهڤهكێ تو زوی نهنڤی دێ دین بی ژ خـهوان دا، شـهڤـهكێ حالهتـهكێ وهسا دێ ب سهر تـه دا ئێت خهو دێ ژ بیرا ته چت، دێ هـنــد بــیــنــی شهڤ یا ژ نیڤییێ قولپی، هنگی دێ عهجێبگرتی بی چاوا شڤێدی ئهز وهسا زوی نڤست بووم، یان ئهگهر تو كهسهكێ جگاركێش بى، دێ هزر كهى خۆ هزركرنا د هێلانا جگارێ ژی دا تشتهكێ موستهحیله، پاشی حالهتهك دێ ب سهر ته دا ئێت تو مهجبوور ببى جگارێ نهكێشى، گاڤا تو خۆ دبینی ئهڤه هنده ساله ته جگاره نهكێشایه، دێ عهجێبگرتی بی چاوا دهمهكی ته دگۆت: ئهز نهشێم جگارێ بهێلم!
ژ ڤێ ههمییێ من دڤێت بێژم: ئهگهر تو خۆ بنیاسی، وتو بزانی چهند هێز وشیان خودێ یێن دایـنـه ته، چو جاران بۆ چو تشتان تو نابێژی: ئهز نهشێم ڤى تشت بكهم، یان نهكهم، چونكی تو یێ دبینی هندهك جاران تو یێ دشێی وی تشتی بكهی، یان نهكهى، خۆ بنیاسه وبێزار نهبه، دا تاما ژینێ بنیاسی، وگوهدارییا ڤێ شـیـرهتا پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- بكه:
ئهبوو هورهیرهی دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( المؤمن القوی خیر وأحب إلی الله من المؤمن الضعیف، وفی كل خیر، احرص علی ما ینفعك، واستعن بالله، ولا تعجز، وإن أصابك شیء فلا تقل: لو أنی فعلت كان كذا وكذا، ولكن قل: قدر الله وما شاء فعل، فإن لو تفتح عمل الشیطان ( یهعنى: خودان باوهرێ ب هێز چێتر وخۆشتڤیتره ل نك خودێ ژ خودان باوهرێ لاواز، و د ههمییان دا خێر ههیه، یێ ڕژد به ل سهر تشتێ مفایێ ته تێدا، وداخوازا هاریكارییێ ژ خودێ بكه، وبێزار نهبه، وئهگهر تشتهك ب سهرێ ته هات نهبێژه: ئهگهر من هۆ كربا دا هۆسا چێ بت وهۆسا، بهلێ بێژه: قهدهرا خودێ بوو وتشتێ خودێ بڤێت دێ كهت، چونكی (ئهگهر) كارێ شهیتانی ڤهدكهت.
بۆچى مرۆڤ خۆ بنیاست:
ئەگهر مه زانى خۆنیاسینى تشتهكێ گرنگ وفهره، دڤێت بزانین ئارمانج ژ خۆنیاسینێ چییه؟ وبۆچییه مرۆڤ خۆ بنیاست؟
•وبهرسڤێ ئهم دێ ل سهر چهند خالهكان لێكڤهكهین:
ئێك: دا مرۆڤ بێزارى ولاوازییا خۆ بزانت:
ئێكهمین ئارمانج ژ خۆنیاسینێ ئهوه مرۆڤ بزانت كو -ئهگهر تهوفیقا خودێ نهبت- ئهو كهسهكێ بێزار ولاواز ونهزانه، لهو ههردهم ئهوى پێتڤى ب (وى) ههیه یێ وى سهرڕاست ودورست بكهت، وبهرێ وى بدهتـه چـاكییێ.. وئهوێ ڤێ چهندێ دكهت خودایێ وییه، لهو دڤێت ئهو باش بزانت كو ههر جارهكا وى خۆ هێلا ب هیڤییا نهفسێ ڤه، نهفس دێ بهرێ وى دهته خرابییێ؛ چونكى نهفس ههردهم حهز ژ هندێ دكهت خۆ بینته پێش، وههر تشتهكێ ههبت بگههینته خۆ، ئهگهر خۆ مافێ وێ نهبت ژى..
ئیمامێ غهزالى دبێژت: ((تو بزانه كو دوژمنێ ته یێ ژ ههمییان مهزنتر نهفسا تهیه، وئهو وهسا یا هاتییه ئافراندن كو گهلهك فهرمانێ ب خرابییێ بكهت، ومهیلێ بۆ كارێ نه یێ باش بكهت، و ژ خێرێ بڕهڤت، وفهرمان یا ل ته هاتییهكرن كو تو نهفسا خۆ پاقژ بكهى، ووێ زنجیر بكهى و بهر ب پهرستنا خودایێ وێ ڤه ببهى، ونههێلى ئهو خۆ بگههینته شههوهتان، وخۆ ژ خۆشییان بدهته پاش، وئهگهر ته ئهو ب پشت گوهـ ڤه لێدا، دێ شهنبۆز بت، و ژ دهست ته دهركهڤت وئێدى تو نهشێى وێ بگرى)).
مهعنا: نــه ب تـنـێ مرۆڤ بێى تهوفیقا خودایێ خۆ یێ لاواز وبێزاره، بهلكى ئهو یێ ل بهرانبهر دوژمنهكێ دژوار ونهپهنى ژى ڕاوهستایه، كو نهفسا وییه.
دوو: دا ئهو ب مهدحێن خهلكى د سهر دا نهچت:
گهلهك جاران خهلك ژ بهر وێ هزرا باش یا ئهو ژ ته دكهن، وبهلكى هندهك جاران بۆ دوڕویاتى ومهصلحهتهك، دێ مهدحێن ته ب تشتهكێ وهسا كهن ئهو تشت ل نك ته نینه، ئهگهر تــو ئـهو بـى یــێ خۆ بنیاسى وڕاستییا خۆ بزانى، تو ب مهدحێن وان نائێیه خاپاندن، ژ صهحابییێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- عهدییێ كوڕێ ئهرطهئهى دئێته ڤهگوهاستن، دبێژت: ئێك ژ صهحابییێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دهمێ مهدحێن وى دهاتنهكرن دا بێژت: ((اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا لَا يَعْلَمُونَ، وَلَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا يَقُولُونَ، وَاجْعَلْنِي خَيْرًا مِمَّا يَظُنُّون))(بهیههقى ڤێ حهدیسێ ژێ ڤهدگوهێزت، و د هندهك ریوایهتان دا ئهڤ گۆتنه بۆ ئهبووبهكرى دئێته پالدان، و د هندك ریوایهتێن دى دا ئهو بۆ عهلی دئێته پالدان، وچو مانعى نینه پتر ژ صهحابییهكى ئهو گۆتن گۆت بت).
یهعنى: یا رهببى تو وان گونههان بۆ من ژێ ببهى یێن من كرین وئهو پێ نزانن، وتو ل من نهگرى ژ بهر وى تشتێ ئهو هزر دكهن كو یێ ل نك من ههى وئهو ل نك من نهههى وتو من باشتر لێ بكهى ژ وێ هزرێ یا ئهو ژ من دكهن.
سوفیانێ ثهورى دگۆت: ((ئهگهر ته خۆ نیاسى، گۆتنا خهلكى چو زیانێ ناگههینته ته)).
مــهعــنــا یـا گرنگ ئهوه مرۆڤ خۆ بنیاست، وهكى دى خهلك د دهر حهقا مرۆڤى دا چ بێژن چ نهبێژن، نه یا گرنگه، ژ بهر كو ب ڕاستى گهلهك جاران شهیتان ب ڕێكا مهدحێ دئێته مرۆڤێن باش، دێ كهسهكى ل ئێك ژ وان (موسهللهط) كهت كو مهدحێن وى بكهت، حهتا ئهو هزر بكهت كو ئهو یێ وهسایه وهكى ئهو دبێژت ووێڤهتر ژى! هنگى خۆمهزنكرن دێ ڕێكا خۆ بۆ دلێ وی بینت، وئهڤه مهزنترین دهرد وبهلایه.
سێ: دا ئهو هێڤێنێ خۆ بنیاست:
جارهكێ مهزنهكێ دنیایێ د بهر زاهدێ ناڤدار مالكێ كوڕێ دینارى ڕا بۆرى، ڕێڤهچوونا وى یا وهسا بوو ژێ دهاته زانین كو ئهو یێ خۆ مهزن دكهت، مالكى گۆتێ: ما تو نزانى ئهڤه ئهو ڕێڤهچوونه یا خودێ حهز ژێ نهكهت، ئهگهر د جیهادێ دا نهبت؟ وى گۆت: دیاره تو من نانیاسى؟! مالكى گۆتێ: بهلێ ئهز باش ته دنیاسم، دهسپێكا ته تو چپكهكا پیس بووى، ودووماهییا ته دێ بییه مــرارهكــێ گـهنى، و د ناڤبهرا ههردووان دا تو پیساتى د ناڤ خۆ دا هل دگرى.. وێ گاڤێ وى مرۆڤى گۆتێ: ته ئهز باشێ نیاسیم!
مـرۆڤ ئــهگـهر ب دورستى خۆ بنیاست، وهێڤێنێ خۆ ژ بیر نهكهت، چو جاران ئهو خۆ ل سهر سهرێ خهلكى مهزن ناكهت، وما بۆچى دێ خۆ مهزن كهت؟ ما نه ژ وێ ئاخێ چێبوویه یا ئهو پێ لێ ددانت؟ وپشتى دمرت دوباره دێ زڤڕت ههر بته ئهو ئاخ؟
بهرێ خۆ بده بكرێ شبلى چاوا ئهو مه ل ڤێ ڕاستییێ هشیار دكهت.. شبلى دبێژت: ((ئهگهر ته بڤێت بهرێ خۆ بدهیه دنیایێ بهرێ خۆ بده گیفكهكى ئهوه دنیا، وئهگه ته بڤێت بهرێ خۆ بدهیه نهفسا خۆ تژى دهستێ خۆ ئاخ بكه، تو یێ ژ وێ چێبووى، ودێ جارهكا بییه ئهو ودێ ژێ دهركهڤیهڤه، وئهگهر ته بڤێت بزانى كانێ تـو چـیـى، بهرێ خۆ بده وى تشتێ تو ل دهمێ تارهتێ دهاڤێی.. ئهوێ ئهڤه حالێ وى بت نابت خۆ مهزن بكهت)).
مهعنا ههر وهكى ڤى خودێناسى دڤێت بێژته مه: چى گاڤا ته دیت دفنا ته ل سهر خهلكى بلند بوو، بینه بیرا خۆ كانێ چ د زكێ ته دا ههیه، دا خۆ ژ بیر نهكهى! تو بێژى ئهوێ خۆ مهزن دكهت ئهگهر ڤێ ڕاستییێ ل بیرا خۆ بینتهڤه دێ خۆ مهزن كهت؟
چار: دا ئهو بهایێ خۆ ل نك خودایێ خۆ بزانت:
ئهڤ مرۆڤێ هه یێ مه هێڤێنێ وى زانى، ل نك خودایێ خۆ گهلهك یێ ب بهایه، بــهرى ئــهو وى چــێ بكهت وى ب ملیاكهتێن خــۆ دا زانین كو ئهو چێكرییهكى بۆ جێگرییا د عهردى دا دێ ئافرینت، ودهمێ ملیاكهتان گۆتى: ئهو دێ گونههان د عهردى دا كهن، خودێ بهڕهڤانى ژێ كر وگۆت: ئهز وى تشتى دزانم یێ هوین نزانن، وپشتى وى مرۆڤ ئافراندى وى فهرمان ل ملیاكهتان كر كو بۆ قهدرگرتن خۆ بۆ وى بچهمینن.. وگاڤا ئبلیس ل بهر نههاتى خۆ بۆ وى بچهمینت خودێ ئهو ژ رهحما خۆ بێ باركر، ولهعنهت لێ باراندن.
ئـهى مــرۆڤ.. ئـهگـهر تو بزانى بهایێ ته ل نك خودایێ ته چهنده، تو وى بهایێ خۆ ب كرنا گونههان كێم ناكهى، چونكى ئبلیسى خۆ بۆ ته نهچهماند، خودێ ئهو ژ خۆ دویركر، ما نه تشتهكێ عهجێبه پشتى ڤێ چهندێ تو بچى خۆ نێزیكى ئبلیسى بكهى، وپشت بدهیه خودایێ خۆ؟!
خۆ بنیاسه ونهفسا خۆ ژ كێماسییان بپارێزه، وبزانه كو ته نهفسهكا وهسا ههیه نیاسینا وێ گهلهك ژ نیاسینا دوژمنهكێ فێلباز ب زهحمهتتره.
یا رهببى تو نهفسا مه ب مه بدهنه نیاسین، وهیڤییا مه ژ خۆ نهبڕه.
