ئيمامێ زاهدێن ئوممهتێ
ئيمامێ شافعى
پسيارا وى ڕۆژهكێ ژ ئيمام ئهحمهدى هاته كرن: ئهرێ ئهو چ زهلام بوو تو هنده حهز ژێ دكهى، وههر ڕۆژ پشتى نڤێژا سپێدێ تو دوعايان بۆ دكهى؟ ئيمامى گـۆت: ((كوڕێ من! ئـهو بۆ دنيايێ وهكى ڕۆژێ بوو، وبۆ مرۆڤان وهكى ساخى وسلامهتییێ بوو، وما ئێك ههيه ژ ڤان ههردو تشتان يێ بێ منهت بت؟)).
ئـهوێـن ئهو ديتى دبێژن: وى د ژییێ خۆ ههمییێ دا جارهكا ب تنێ ژى درهو نهكربوو، و د گۆتنهكێ دا ئهو بهحسێ خۆ دكهت ودبێژت: ((بيـرا من نائێت ئهڤه شازده ساله ژ جارهكێ پێڤهتر من هند خوار بت كو ئهز تێر ببم، وێ جارێ ژى من هلاڤێت!)).
ئيمامهك بوو ئوممهتهك د شهخصێ وى دا كـۆم بووبوو، وئهڤه يا غهريب نينه؛ چونكى ئهو ژ (سوفيانێ كوڕێ عويهينه)ى فێرى زانينێ بووبوو، و ژ (فوضهیلێ كوڕێ عياضى) فێرى زوهدێ بووبوو، و ژ (مالكێ كوڕێ ئهنهسى) فێرى تهقوايێ بووبوو.. ڤێجا ما چ دێ يێ ژێ كێم بت؟
ئيمامێ (ذهههبى) دهمێ بهحسێ وى دكهت دبێژت: ((خودێ رهحمێ ب شافعى ببهت، ما يێن وهكى وى ل كيڤه ههنه؟)).
بهلێ ڤێ جارێ دێ چينه خزمهتا ئيمامێ خۆ يێ مهزن ئيمامێ شافعى؛ دا بزانين كانێ چاوايه دهمێ د ناڤ مرۆڤان دا هندهك وهكى وێ ڕۆژێ لێ دئێن ئهوا ل عهسمانى گهش دكهت؟
❖شافعى كى بوو؟
ئيمامێ شافعى ناڤێ وى يێ دورست موحهممهده كوڕێ ئدريسێ كوڕێ عهبباسێ كورێ عوسـمـانێ كـوڕێ شافعێ كوڕێ سائبێ قورهيشییه.. وئهو (شافعێ) كو ژ بهر وى دبێژنه ئيمامێ مه: (شافعى)، ودبته باپيرێ باپيرى ئيمامى، ئهو وبابێ خۆ ههردو ژ صهحابییێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دئێنه هژمارتن.. وباپيرێ باپيرێ ڤى سائبى (موططهلبێ كوڕێ عهبدمهنافى)يه، ودئێته زانین كو ئهڤ (موططهلبه) مامێ (عهبدلموططهلبـێ) باپـيـرێ پێغهمبهرییه -سلاڤ لێ بن-، مهعنا ئيمامێ شافعى ژ بابكێ (موططهلبییانه)، و د ناڤ ههر چار ئيمامێن مهزن دا: ئــهبــوو حـهنيفه، ومالك، وشافعى، وئهحـمـهدى، ب تنێ شافعى ژ بنهمالا پێغهمبهرییه -سلاڤ لێ بن- وئهڤه ئێك ژ (مهناقبێن) وییه.
ل ڕۆژا ئهينییێ سيهى ههيڤا ڕهجهبا سالا (150) مشهختى ئيمامێ شافعى ل باژێڕێ (غهززه) ل دهڤهرا (فلسطين)ێ هاتبوو سهر دنيايێ، وههر ل ڕۆژا ئهينییێ سيهى رهجهبا سالا (204) مشهختى ل پايتهختا (مصر)ێ چووبوو بهر دلۆڤانییا خودێ، پشتى پێنجى وچار سالێن تمام ژياى.
هێشتا نهبوويه دو سالى بابێ وى مر، لهو دهيكا وى ئهو ژ غهززايێ ڤهگوهاسته مهكههێ دا ئهو ل نك مامێن خۆ بێته ب خودانكرن.. ل مهكههێ مهزن بوو، ودهمێ ژییێ وى بوويه حهفت سال وى قورئان ههمى ژبهركر، و ل دههـ سالییێ وى كتێبا (الموطأ) يا ئيمام مالكى ههمى ژبهركر.
ل دهسپێكێ وى گهلهك حهز ژ ئهدهبى وشعرێ دكر، حهتا ناڤ ودهنگێن وى ب شعر گۆتنێ بهلاڤ بوويـن، پـاشـى عـلمـێ فقهى ل بهر وى هاته شرينكرن، ووى دهست ب خواندنا فقهى كر وتێدا پێش كهفت حهتا بوويه ئێك ژ چار فقهزانێن ئوممهتێ يێن مهزن وخودان مهزههب.
❖ل مهيدانا زانينێ:
ل باژێڕێ مهكههێ ئيمامى قهستا هژمارهكا زانايێن ناڤدار كر؛ دا زانينێ بۆ خۆ ژێ وهرگرت، وهكى موفتییێ مهكههێ (موسلم كوڕێ خالدێ زهنجى)، وزانايێ مهزن (سوفيانێ كوڕێ عويهينهى)، وئيمامێ تۆبهداران (فوضهیلێ كوڕێ عياضى) وگهلهكێن دى.. وهێشتا نهگههشتییه بيست سالییێ ناڤ ودهنگێن وى ب زانين وتێگههشتنێ بهلاڤ بوون، ووى فهتوا دان وئيمامهتى كر، وپشتى بوويه بيست سالى قهستا مهدينێ كر، ومهزنترين زانـايێ ئيمامى دهرس ل نك خواندين ل مهدينێ، ئيمام مالكێ كوڕێ ئهنهسى بوو ئهوێ دبێژنێ: (إمام دار الهجرة).
❖ئيمام ل باژێڕێ بهغدايێ:
پشتى ئيمام مالك چوويه بهر دلۆڤانییا خودێ ل سالا (179)ێ، ئيمامێ شافعى مهدينه هێلا وچوو قهستا يهمهنێ كر، ب ئنيهتا وهرگرتنا زانينێ ژ زانايێن وى وهلاتى، ودهمێ ئيمام ل يهمهنێ وهسا چێبوو هندهك (عهلهوى) ب شۆڕهشهكێ دژى خهليفێ عهبباسى (هاروون ئهلرهشيدى) ڕابوون، وچونكى ئيمامێ شافعى زهلامهكێ (موططهلبـى) بوو، والییێ يهمهنێ ئهو ژى گرت و د گهل تاوانباران هنارته بهغدايێ دا خهليفه حوكمێ خۆ د دهر حهقا وان دا بدهت.. وان ئيمامێ شافعى گرت وئينا بهغدا.. ل كۆچكا هاروونى هاته ئامادهكرن، پشتى خهليفهى دان وسـتـانـدنـهك د گــهل كــرى، زانــى ئــهو مــرۆڤهكێ زانا وتێگههشتییه ووى چو د گهل (عهلهوییان) نينه لهو قهدرهكێ زێده دايێ.. وهنگى ئيمـامى بڕيار دا بمينته ل بهغدايێ؛ دا مـفـاى بـۆ خۆ ژ زانايێن وێرێ ژى ببينت، و ل بهغدا شافعى مفايهكێ مهزن بۆ خۆ ژ ئيمام (موحهممهدێ كوڕێ حهسهنى) وهرگرت كو ئێك ژ شاگرهديێن ئيمامێ (أعظم) ئهبوو حهنيفهى بوو.. ب ڤێ چهندێ ئيمامێ شافعى (ئيجابييات) وباشییێن (مهدرهسا حهديسێ) ل حيجازێ، و (مهدرهسا رهئيێ) ل بهغدايێ ل نك خۆ كـۆمكرن، وئهڤه ژى ئێك ژ (مهناقبێن) ئيمامى ومهزههبێ وينه.
❖مهزههبێ شافعى:
دهمـێ ئـيـمـام ل بـاژێڕێ بهغدايێ يێ ئاكنجى، وى بناخهيێن مهدرهسا خۆ يا فقهى ئهوا ب ناڤێ (مهزههبێ شافعى) هاتییه ناسين دانان، وگهلهك زانايێن بهغدايێ قهستا دهرسێن وى كر وزانين -ب تايبهتى فقهـ- بۆ خۆ ژێ وهرگرت، وئێك ژ مهزنترين زانايێن بهغدايێ يێن مفا بۆ خۆ ژ شافعى وهرگرتى ئيمام ئهحمهد بوو، ئهوێ ب ناسناڤێ (إمام أهل السنة والجماعة) دئێته ناسين، وئيمام ئهحمهدى مهدحێن زانايهكى نهدكرن، وهكى وى مهدحێن ئيمامێ شافعى دكرن، وگهلهك جاران وى شيـرهت ل خهلكى دكر كو كتێبێن ئيمامێ شافعى بخوينن، ووى دگـۆت: شافعى منهتهك بوو خودێ د گهل مهكرى.
ژبلى فقهى ئيمامى دهستهكێ درێژ د زانينا (أصول الفقه) و(أصول الحديث)ێ ژى دا ههبوو، وئهو دئێته هژمارتن ئێكهمين زانايێ موسلمان كو كتێب ل دۆر ڤان علمان داناين.
❖ئيمام ل مصرێ:
دهمێ بزاڤا (موعتهزلى) يێن بيدعهچى ل بهغدايێ خورت بووى، و ب ڕێكا وان فـتـنـا (خلق القرآن) ژ حهلهقاتێن زانايان دهركهفتى وكهفتییه ناڤ بازارێ! ودويماهییێ دهستهلاتدارییا عهبباسییان ب خۆ ژى پشتهڤانى بۆ كرى، ئيمامى ديت يا باشتر بوو وى ئهوه ئهو جهێ فتنێ وفتنهچییان بهێلت، وبۆ خۆ بڕهڤت دا دينێ وى پاراستى بمينت، ئهو بوو وى ل دويماهییا سالا (199) بهغدا ل پشت خۆ هێلا وقهستا وهلاتێ مصرێ كر.
ل مـصـرێ ئــيــمـامێ شافعى قهستا پايتهختێ كر، ئهوا هنگى دگـۆتنێ: (الفسطاط)، و ل وێرێ ئاكنجى بوو، و ل مصرێ وى هندهك بۆچوونێن خۆ يێن فقهى گوهاڕتن، وناڤێ (مهزههبێ نوى) ل سهر ڤان بۆچوونێن وى هاته دانان.
چار پێنج سالهكان ئيمامێ شافعى ل مصرێ ما، حهتا ل رهجهبا سالا (204)ێ مشهختى چوويه بهر دلۆڤانییا خودێ.. ههڤالێ وى ئيمامێ (موزهنى) دبێژت: دهمێ شافعى كهفتییه بهر مرنێ ئهز چووم دا سهرا بدهم، من گـۆتێ: حالێ ته چيه؟ وى گـۆت: حالێ من.. باركرنا ژ دنيايێ وهێلانا برايانه، ژ پهرداغێ مرنێ دێ ڤهخوم ودێ قهستا خودێ كهم، و ب خودێ ئهز نزانم كانێ رحا من دێ چته بهحهشتێ يان دێ چته جههنهمێ.. پاشى كره گرى وگـۆت:
ولما قسا قلبي وضاقت مذاهبي
جعلت الرجـا مني لعفوك سلـمـا
تـعـاظمني ذنبـي فـلــمـا قـرنـــتـه
بـعـفـوك ربي كان عفوك أعظما
❖ئيمامێ زاهدان:
تـشـتـێ ژ هـهمـییـێ بهرچاڤتر د ژينا ئيمامێ شافعى دا زوهد وخۆ بێ منهتكرنا وى بوو ژ مرۆڤێن دنيايێ، لهو ههڤالێن وى ههمى ل وێ باوهرێ بوون كو مرۆڤێن وهكى شافعى دمهرد - دگهل فهقيـرییا وى- نهبوون، (عهمرێ كوڕێ سهوادى) دبێژت: شافعى گۆته من: سێ جاران د عهمرێ خۆ دا ئهز يێ مفلس بوويم، تشتێ خۆ ههمى من يێ فرۆتى، خۆ چهكێن كچا خۆ وژنكا خۆ ژى. وئهڤ مفلسییا شافعى يا هندێ نهبوو چونكى وى زێده مهصرهف ل خۆ دكر، نه! بهلكى يا هندێ بوو هندى وى هاريكارییا مرۆڤێن پێتڤى وههژار دكر، وهكى ههڤالێن وى دبێژن.
و ژ بهر كو ڤيانا دنيايێ جهێ خۆ د دلێ شافعى دا نهكربوو، دهستێ وى ب دانا خێران يێ ڤهكرى بوو، ومهردينییا وى بووبوو جهێ مهتهل پێ ئينانێ.. د گۆتنهكا خۆ دا ئيمام دبێژت: ئهگهر دنيايێ ههمییێ ل سويكێ ب پرتهكا نانى بفرۆشن ئهز وێ ناكڕم!
ڕۆژا ئيمامێ شافعى ژ ديوانا (هاروون ئهلرهشيدى) دهركهفتى، (هاروونى) پێنج هزار ديــنــار د دويــڤ ڕا بـۆ هنارتن، (زوبهيرێ قورهيشى) دبێژت: حهتا ئيمام زڤڕییه مال كێمتر ژ سهد ديناران مابوونه ڤێ يێن دى ههمى دانه مرۆڤێن پێتڤى.. وئهڤ سهرهاتییه ل وى دهمـێ دلفـرههییا ئيمامى بۆ مه ئاشكهرا دكهت، هندێ دگههينت كو وهرگرتنا مالى ژ مهزنان ب ئنيهتا بهلاڤكرنا وى ل سهر ههژاران -ب ديتنا ئيمامى- كارهكێ دورست بوو. و د گهل هندێ ژى وه نهبت بێته هزركرن كو ئيمامى دهستێ خۆ ل بهر مهزنێن دنيايێ ڤهدگرت يان دويڤهلانكییا وان دكــر دا تــشــتــهك ژێ بـگــههـتـێ، خهليفێ عهبباسى (مهئموون) دبێژت: ب ههمى ڕهنگان ئهز هاتمه شافعى وئهز نهشيامێ! نهشيايێ چونكى شافعى ژ وان توخمه زانايان نهبوو يێن دنيا ب شاشكێ دخوار، ودين ددا ب دهرههمى.
ئيمامێ شافعى دشيا تهحهممولا برسێ بكهت، بهلێ دلێ وى هارى وى نهدكر كو علمێ خۆ ل بهر دهرێ سولتانهكى يان دهولهمهندهكى بێ بها بكهت، و ژ بهر زوهدا ئيمامى ئهو شازده سال بوو وى هند خوارن نهخواربوو كو ب دورستى تێر ببت، دگۆت: گهلهك خوارن لهشى گران دكهت ودلى ڕهق دكهت.. ژ بهر ڤێ چهندێ شافعى دلهكێ نازكتر ژ بايێ سحاران ههبوو، ڕۆژهكێ (سوفيانێ كوڕێ عويهينهى) وهعزهك دكر، د ناڤ وهعزێ خۆ دا هندهك حهديس خواندن، گاڤا شافعى گوهـ ل وان حهديسان بووى ژ ترسێن خودێ دا دلگرتى بوو وكهفت، هندهكان گـۆته سوفيانى: موحهممهدێ كوڕێ ئدريسى مر، وى گۆت: ئهگهر ئهو مر، مهعنا باشترينێ خهلكێ ڤى زهمانى مر!
و دگهل ڤێ زوهد وزانينا خۆ يا مهزن ئيمامێ شافعى مرۆڤهكێ زێده (موتهواضع) بوو، ههر جارهكا حهقى بۆ وى ئاشكهرا ببا دويچوونا حهقییێ دكر، ووى خۆ ژ هندێ مهزنتر نهدديت كو ژ بهر گـۆتنا ئێكێ ژ خۆ كێمتر ل خهلهتییهكا خۆ لێڤهببت، ڕۆژهكێ دهمێ وى دهرس دگۆت، ل بهغدايێ، ئيمام ئهحمهد -كو ئێك ژ شاگردێن وى بوو- ل دهرسێ يێ ڕوينشتى بوو، ئيمامى گۆتێ: د زانينا حهديسێ دا تو ژ مه شارهزاترى، چى گاڤا حهديسهكا دورست ته ديت بۆ مه بێژه؛ دا ل دويڤ بچين.
ئهڤه گـۆتنا وى بوو بۆ ئێك ژ طهلهبێن وى، ڤێجا بزانن (تهواضعا) وى بۆ حهقییێ چهندا مهزن بوو.
❖بهڕهڤانییا وى ژ مهنههجێ سوننهتێ:
د گهل كورتییا ژییێ ئيمامى -كو پێنجى وچار سال بوون- خودێ بهرهكهتهكا مهزن هاڤێتبوو عـلــمــێ وى، ئــهو عــلــمــێ بــهرى ههر تشتهكى ڤيانا مهنههجێ كيتابێ وسوننهتێ ل دويڤ تێگههشتنا (سهلهفێن) ئوممهتێ د دلێ وى دا چاندى، وخزمهتكرنا د ڤێ ڕێكێ دا ل بهر وى شرين كرى.. (تهعهصصوبا) وى بۆ حهقییێ ب تنێ بوو، و ژبلى خودێ وپێغهمبهرێ وى، وى (عصمهت) نهددا بير وبۆچوونێن چو كهسان، ووى ژى وهكى ئيمامێ مهزن ئهبوو حهنيفهى ومالكى ههردهم بهرێ ههڤالێن خۆ ددا سوننهتێ وئهو ژ (تهعهصصوبا كۆره) ومهزههبييهتا بهرتهنگ ددانه پاش، ودگـۆتێ: چى گاڤا ههوه تشتهك دكتێبێن من دا ديت وهكى سوننهتا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- نهبت، هوين گۆتنا من بهێلن و ل دويڤ سوننهتێ ههڕن.
و ژ وان مهزنه گۆتنێن ئيمامى يێن د جهرگێ ڕۆژان دا هاتينه چاندن ئهوه دهمێ دبێژت: چى گۆتنا ئهز بێژم وئهو وهكى گۆتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- نهبت، يا دورست گـۆتنا پێغهمبهرییه -سلاڤ لێ بن-، وهوين گـۆتنا من ل ديوارى بدهن!
و ژ ئيمامى دئێته ڤهگوهاستـن، كو ڕۆژهكێ مرۆڤهكى گۆتێ: ئهرێ تو كارى ب فلان حهديسێ دكهى؟ ئيمامى گۆتێ: چى گاڤا حهديسهكا دورست من ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڤـهگوهاست ومن كار پێ نهكر هوين ههمى شاهد بن كو ئهو هنگى عهقلێ من نهمايه.
وجارهكا دى مرۆڤهك هاته نك پسيارا مهسهلهكێ ژێ كر، ئيمامى حهديسهك بۆ وى ڤهگێڕا وگۆتێ: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- هۆ دبێژت.. وى مرۆڤى گۆت: باشه، وتو چ دبێژى؟ ئيمامێ شافعى ب عـێـجـزى ڤه لێ حهيتاند وگۆتێ: ئهرێ تو چ هزر دكهى، يا ژ ته ڤه ئهزێ ل كهنيسێ وزنـارهكا د پشتا من؟ ئهزێ دبێژمه تـه پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- هۆ دبێژت، تو يێ دبێژییه من: رهئيا ته چيه؟ مهعنا ئيمامێ شافعى ل وێ هزرێ بوويه كو ئهو كهسێ گۆتنا خۆ بينته ڕێزا گۆتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- يان پشتى گۆتنا پێغهمبهرى وى ژى رهئيهك ههبت ئهو وى چو پشك وبار د ئيسلامێ نينن، وفهرقا وى وزننار پهرێسان نابت.
ئهڤه هندهكا كێم بوو ژ گهلهكییا شافعى، چپكهكا بچويك بوو ژ دهريايا وى يا بهرفرههـ، وشافعى ئهڤه بوو لهو (ئهييووبێ كوڕێ سووهيدى) دگـۆت: من باوهر نهدكر هێشتا ئهزێ ساخ ئهز دێ ئێكێ وهكى شافعى بينم!
