خۆ پهروهردهكرنا ل سهر نهكڕینا دنیایێ ب دینی
كرێتترین تشت د دنیایێ دا ئهوه تو دینێ خۆ بكهیه ڕێك بۆ ب دهستڤهئینانا دنیایێ، یان تو ب دهستڤهئینانا دنیایێ بۆ خۆ بكهیه دین.. ئهڤه دو دهردن، یان ژى بلا بێژین: ئهو دهردهكێ دوسهره، گهلهك كهس ههنه پێ موبتهلا دبن، چ ب خۆ بحهسییێن یان نه!
زانایێ تابعییان یێ ناڤدار سوفیانێ ثهورى دبێژت: ((ڤیانا ژ ههمییان كرێتتر ئهوه تو ب كارێ ئاخرهتێ دنیایێ بخوازى)).
وئهو ب ڤێ گۆتنا خۆ مهنههجهكى بۆ وان كهسان ددانت یێن كارێ خۆ كرییه گازیكرن بۆ ڤى دینى، كو ئهو ب ئێك ژ وان ڕێكێن مهزن نهئێنه خاپاندن یێن شهیطان تێڕا قهستا دلێن وان دكهت، دهمێ ل بهر وان شرین دكهت كو ئهو ب ڕێكا دینى و ب ناڤێ ئیسلامێ داخوازا دنیایێ بكهن.. و ب ڕاستى ئـهڤ دهردێ كــوژهك وكارێ كرێت ب ڕهنگهكێ تایبهت ل نك دو ڕهنگێن كهسان پهیدا دبت: زانایێن دینى یێن كو خهلك ژ بهر دینى وان ب پێش خۆ دئێخن، وداعیه وگازیكهرێن ئیسلامێ ئهوێن خهلك ژ بهر گازییا وان قهدر وبهایهكێ زێده ددهنێ. ئهڤ ههردو ڕهنگێن مرۆڤان ئهگهر تهقوایهكا وهسا ل نك نهبت بهرێ وان بدهته زوهدا د دنیایێ دا، ئهو -دهمێ دبینن خهلك یێ بهایهكێ زێده ددهنه وان- بازرگانییێ بۆ خۆ ب دینى دكهن، ووى بۆ خۆ دكهنه باشترین ڕێك بۆ كۆمكرنا پاریكان!
وههر چهنده كۆمكرنا دنیایێ -ب چى ڕێكا ههبت- ل نك صهحابى وتابعییان كارهكێ پیرۆز نهبوو ژى، بهلێ ئهگهر ئهو ب ناڤێ دینى با ئێكجار ئهو ل بهر وان تشتهكێ كرێت بوو، فوضهیلێ كوڕێ عیاضى دگۆت: ((ئهگهر ئهز دنیایێ ب طهبل وبلویلێ بخوازم بۆ من خۆشتره كو ئهز وێ ب عیبادهتى بخوازم)) وئهو كهسێن ل سهر ڕێكا وان هاتین ژى ئهڤ دهرسه باش ژ وان وهرگرتبوو، لهو ئێكێ وهكى ئیمامێ مهزن شێخ عهبدلقادرێ گهیلانى شیرهت ل موریدێن خۆ دكر ودگۆت: ((ب كهسبا خۆ بخۆ، نه كو ب دینێ خۆ)) بهلێ، د ناڤ داعیه وزانایێن دینى دا گهلهك كهس ههنه خۆ ل ڤێ مهسهلێ هشیار ناكهن، و ب ڤى ڕهنگى خۆ پهروهرده ناكهن، دهمێ ئهو دبینن خهلك ههمى ب تایبهتى ئهوێن دنیا د دهستى قهدرێ وان دگرن، وباوهرییا خۆ پێ دئینن، وئهڤه تشتهكێ خراب نینه، ئهو ڕادبن ڤێ چهندێ بۆ خۆ ئستغلال دكهن، وبهلكى د دل دا هزر دكهن هندى هند ئهو دهێژا وبهركهفتینه لهو خهلك هنده قهدرێ وان دگرن، لهو دێ بینى ئێك ژ وان ئارمانجێن خۆ یێن پیس ل پشت پهردهیێ دینى یێ پاقژ ڤهدشێرت، ودینى بۆ خۆ دكهته ڕێك دا دنیایێ پتر پێ كۆم بكهت، و ب ناڤێ ئیسلامێ خهلكى دخاپینت، ویا غهریب ئهوه ئهو ڤێ چهندێ بۆ خۆ ب شارهزایى وسیاسهت دهژمێرت، ومخابن ئــهڤ كارێ هـــه ل دهمێ مه یێ نوكه ئێكجار پتر ب ڕهنگهكێ بهرچاڤ ل نك هندهك ژ ئهندام وپشتهڤانێن حزب وپارتێن سیاسى یێن ئیسلامى -وهكى ئهو دبێژنه خۆ- دئێته دیتن، ئهوێن ل پشت (لافیتهیا دینى) چاڤێ خۆ ل وێ ئارمانجێ دگێڕن یا داخوازكهرێن دنیایێ كارى بۆ دكهن.
موحهممهدێ كوڕێ مهعدانى دهمێ دچوو بازارێ تشتێن خۆ ههر جار ژ ئێكى دكڕین، وههمى جاران نهدچوو نك ئێكێ ب تنێ، ودهمێ هندهكان پسیارا ڤێ چهندێ ژ وى كرى، وى گۆت: ئهز دترسم ئهو من بنیاسن وبزانن ئهز كیمه، وبهایێ تشتى بۆ من ئهرزان بكهن، ڤێجا ئهز ببمه ژ وان یێن ب دینى دنیایێ دخۆن!
وئبن موحهیریز ژى جارهكێ چوو نك بهززازهكى دا بۆ خۆ جلكهكى بكڕت، وى بهززازى ئــهو نــهنـیــاســى، وى گۆتێ: ئهڤ كراسه ب چهندێیه؟ بهززازى گۆتێ: ب هندێیه، مرۆڤهك ل وێرێ یێ حازر بوو ئبن موحهیریز دنیاسی، لهو گۆتێ: چاڤێ ته ل ئبن موحهیریزى بت، ئبن موحهیریزى گۆتێ: ئهزێ هاتیم جلكهكى بۆ خۆ ب پارێ خۆ بكڕم، نه ب دینێ خۆ.. ودهركهفت وچوو، وئهو كراس نهكڕى!
ئهڤه قانوونهكا پهروهردهیى بوو ل نك جیلێ پێشییێ ژ ڤێ ئوممهتێ، وان گهلهك خۆ ژ هندێ ددا پاش كو ب ناڤێ دینى كراسهكى بكهنه بهر خۆ، یان ب ڕێكا عیبادهت وزانینا خۆ پاریهكێ ئهرزان ب دهست خۆ ڤه بینن.
داوودێ طائى خزمهتكارهكا خۆ هنارته نك بهققالهكى دا هندهك شیرى بۆ بكڕت، وگۆتێ: نهبێژییێ ئهڤه بۆ داوودییه، پشتى چهند جارهكان بهققال پێ حهسییا لهو وى هندهك تامێن خۆش پێدا كرن، داوودى گۆته كچكێ: بهققال پێ حهسییا كو تو شیرى بۆ من دئینى؟ وێ گۆت: بهلێ.. داوودى گۆتێ: ڕاكه ڤى شیرى، وئێدى نهچه نك وى شیرى.
وجارهكێ مرۆڤهكى كراسهك ب دیارى دا سوفیانێ ثهورى، سوفیانى ئهو ژێ وهرنهگرت، زهلامى گۆتێ: بابێ عهبدللاهى، ئاخرى ئهز نه ژ وان كهسانم یێن حهدیسێ ل نك ته دخوینن، سوفیانى گۆتێ: ئهز دزانم، بهلێ برایێ ته حهدیسان ل نك من دخوینت، وئهز دترسم دلێ من بۆ برایێ ته پتر ژ كهسێن دى نهرم ببت.
هنده ئهو دهشیار بوون، ترسا وان ئهو بوو بێى ئهو ب خۆ بحهسییێن ئهو كارهكى بكهن، ببته ئهگهرا هندێ كو ئهو دنیایێ ب ناڤێ دینى كۆم بكهن، ڤێجا خودێ غهزهبێ ل وان بكهت، دبێژن: ئێك ژ شیرهتێن لوقمانێ حهكیم ل كوڕێ خۆ دكر ئهڤه بوو: ((كوڕێ من! تهقوایا خودێ بكه، ووهسا خۆ نیشا خهلكى نهده كو تو یێ ب تهقوایى دا ئهو قهدرێ ته بگرن، وئهو ب خۆ تو یێ وهسا نینى)).
خاپاندنا خهلكى ب دیتنا ئیسلامێ كارهكێ كرێته، وگونهههكا مهزنه، بهلێ ئهو هێشتا كرێتتر لێ دئێت دهمێ ئهو ب ناڤێ دینى بت، وههر ژ بهر ڤێ چهندێیه شریعهتى سویند خوارن ل دهمێ فرۆتنێ -ئهگهر خۆ خودان یێ ڕاستگۆ ژى بت- كارهكێ دورست نابینت، چونكى ئــهو دبـتــه ڕهنگـهكێ خوارنا ب ناڤێ خودێ.. ڤێجا پا هوین بۆ وان داعیه وزانایان چ دبێژن یێن ئیسلامێ بۆ خۆ دكهن پێڕههـ دا پێ بگههنه كورسى ومهنصبێن بلند د دنیایێ دا؟ یان هوین بۆ وان شێخ وزانایان چ دبێژن یێن دین كرییه نڤشتى وبازبهند دا مالێ ئهحمهق ونهزانان پێ بكهنه بهریكا خۆ؟ یان ئهو موفتییێن هندهك فهتوایێن قالبداى ل دویڤ زهوقێ سولطانى ئاماده دكهن، دا سولطان كورسیكا وان پیچهكێ نێزیكى یا خۆ بكهن، یان پاریهكێ زێده بهاڤێته بهر وان؟!
شێخ عهبدلقادرێ گهیلانى، كو ئێك ژ میراتگرێن علم ومهنههجێ سهلهفان بوو، دبێژته ئێك ژ شاگردهیێن خۆ: ((كوڕێ من، دینێ خۆ نهده ب هژیر! دینێ خۆ ب هژرێن سولطان وپاشا ودهولهمهند وحهرامخوران نهفرۆشه، چونكى ئهگهر ته ب دینى خوار، دلێ ته دێ ڕهش بت)).
وڕهشاتییا دلى ل نك پێشییێن ڤێ ئوممهتێ عقووبهیهكه خودێ ددهته وان مرۆڤێن بهختڕهش یێن دنیایێ ب كارێ ئاخرهتێ دخوازن، مالكێ كوڕی دینارى دبێژت: من گۆته حهسهنى: عقووبهیا وى زانایێ حهز ژ دنیایێ بكهت چییه؟ وى گۆت: ((مرنا دلییه، ئهگهر وى حـــهز ژ دنیایێ كـــر، ئــــهو دێ وێ ب كارێ ئاخرهتێ خوازت، وهنگى بهرهكهتێن علمى ل نك وى نامینن، هــهما ب تنێ دێ وى ژێ مینت ناڤ)). یهعنى: ههما ب ناڤى ئهو دێ ژ زانایان ئێته هژمارتن، وهكى دى چو بهرهكهتا علمى، وخێر ل دۆرێن وى نابت.
ژ بهر ڤێ چهندێ جیلێ تابعییان ل وێ باوهرێ بوون كو ئهو زانایێ قهستا دهرگههێن سولطانان بكهت، وتژى چانتكێ خۆ فهتوایێن حازر وقالبداى دكهت، ئهوى دلهكێ ڕهشێ ههى، وبهرى ههر تشتهكى ئهو دینێ خۆ -پاشى شهخصییهتا خۆ- ل نك وان بێ بها دكهت یێ ئهو دچته بهر دهرگههێ وان، حهسهن جارهكێ د بهر دهرگههێ هندهك مهزنان ڕا بۆرى، دیت هندهك زانا یێن ل بهر دهرى ل هیڤییێ كو دهستویرى بۆ وان بێتهدان دا بچنه ژۆر، ئینا حـهســهنــى گـــۆتـه وان: ((ههوه ڕوییێن خۆ سار كرن، وپییێن خۆ شل كرن، وههوه علمێ خۆ ل سهر پاتكا خۆ هلگرت وهوین هاتنه بهر دهرێن وان، هێشتا ئهو ڕێكێ نادهنه ههوه، وئهز ب خودێ كهمه ئهگهر هوین ل مالێن خۆ بانه، حهتا وان دهنارته ب دویڤ ههوه ڕا، هوین دا د چاڤێن وان دا مهزنتر بن، بژاله ببن خودێ ئهندامێن لهشێن ههوه بژاله بكهت))!
وئێك ژ ڕوییێن ڕاكرنا بهرهكهتێ ژ نك وان زانایێن ب ڤى ڕهنگى ئهوه خودێ تێگههشتنهكا دورست بۆ دینى نادهته وان، سوفیانێ كوڕێ عویهینهى دبێژت: ((ئهڤه ژ وێ ڕۆژێ وهره یا مــن مــال ژ فلان ئهمیرى وهرگرتى، ئهو تێگههشتنا قورئانێ یا بۆ من هاتییهدان ژ من هاته ستاندن)).
وتشتێ جیلێ پێشییێ ژ ڤێ ئوممهتێ بۆ هندێ پالددا كو ئهو دینێ خۆ ل بهر دهرێ خهلكێ دنیایێ بێ بها نهكهن ئهو بوو وان دزانى زهلامێن دنیایێ ژ كاربدهست ودهولهمهندان تشتهكى ژ دنیایا خۆ نادهنه وان ئهگهر بهرانبهر تشتهكى نهبت، وچونكى ب تنێ وان دین وزانین د دهستان دا ههیه، مهعنا: دڤێت ئهو هندهكێ ژ دینى وزانینا خۆ بۆ بهرانبهر بدهن، وئهو ڤێ چهندێ ل سهر خۆ قهبویل ناكهن، گۆتنه عهلقهمهیێ نهخهعى: بۆچى تو ناچییه دیوانا سولطانى دا فایدهیهكى بۆ خۆ ژێ بكهى؟ وى گۆت: ((تشتهك ژ دنیایا وان ناگههته من، ئهگهر هندى وى ژ ئاخرهتا من نهگههته وان)).
وههڤالهكێ وى یــێ دى ژ زانایێن تابعییان، جــارهكــێ خهلیفهیهكى سهد دینار بۆ وى د گهل عهبدهكى هنارتن وگۆتێ: ئهگهر وى ئهو ژ ته وهرگرتن تو یێ ئازایى، وى ئهو بۆ وى ئینان، وى وهرنهگرتن، عهبدى گۆتێ: وهرگره.. ئازاكرنا من یا د وهرگرتنا ته دا، وى گۆتێ: ئهگهر ئازاكرنا ته تێدا بت عهبدینییا من یا تێدا، و.. وهرنهگرتن!
ودیتنا وان بۆ مهسهلێ ههمى د ڤێ گۆتنا وان یا كورت دا كۆم دبت: (عهبدینییا من یا تێدا) ئهو كهسێ دنیایێ ژ خهلكێ دنیایێ بخوازت، ب تایبهتى ب ڕێكا دینى، ئهو خۆ دكهته عهبد بۆ وى، ومرۆڤێ ئازا خۆ ناكهته عهبد بۆ كهسێ ئهگهر بهرانبهر چهند مالێ دنیایێ ژى بت.
