خۆ پهروهردهكرنا ب نموونه و مهتهلێن زێندى
وئهڤه ژى ئێك ژ شێوهیێن سهركهفتییه د پهروهردهكرنێ دا، دهمێ ته بڤێت خۆ یان كهسهكێ دى ل سهر باشییهكێ پهروهرده بكهى، بهرێ خۆ بدهته مهتهلهكا زێندى، ونموونهیهكا بهرچاڤ، یان بینه بهرچاڤێن خۆ كو تو ب ڕهنگهكێ عهمهلى یێ ب ڤى كارى ڕادبى، هنگى ب ڕهنگهكێ ب لهز كار وتهئسیرا وى تشتى دێ ل ته دیار بت.
و ب ڕاستى دهمێ ئهم ژیانا پێشییێن ڤێ ئوممهتێ ژ صهحابى وتابعییان دخوینین، بۆ مه ئاشكهرا دبت كو دهمێ ئهو ب كریارا پهروهردهیێ ڕادبوون، وان ئهڤ ڕێكه ب شێوهیهكێ بهرفرههـ ب كاردئینا؛ ژ بــهر كــو ئــهو ئــێــك ژ وان ڕێكـانــه یـێـن دلى ب ڕهنگهكێ موكم ب ئاخرهتێ ڤه گرێ ددهت.
ومهخسهدا مه ب خۆپهروهردهكرنا ب نموونه ومهتهلان ل ڤێرێ ئهوه:
1- پهروهردهكار نموونهیى ب ڕهنگهكێ زێندى بدانته بهر چاڤێن خۆ ویێن وان كهسان ژى یێن ئهو ب كارێ پهروهردهكرنا وان ڕادبت.
2- وئهو ب ڕهنگهكێ شارهزا ههلویستان ژ ژیانا خهلكى یا عهمهلى هلبژێرت، دا بشێت ب ڕهنگهكێ باشتر كارى ل وان بكهت.
3- وئهگهر د شیان دا بت ئهو بهرێ خهلكى بدهته هندهك نموونهیێن زێندى، دا ئهو بۆ وان ببنه جهێ چاڤلێكرنێ.
4- وئهگهر نموونهیێن زێندى ب دهست نهكهڤن، ئهو دشێت ب ڕێكا هلبژارتنا نموونه ومهتهلان ژ دیرۆكا مرۆڤێن خودێ ژ زانا وزاهد وچاكان، بهرێ خهلكى بدهته مهسهلا بیر وباوهر ومهبدهئى دهمێ د قالبێ كهسهكێ زێندى دا بهرچاڤ دبت.
🌼و ل ڤێرێ مه دڤێت ب كورتى ل دۆر ڤان ههر چار خالان باخڤین.
زێندیكرنا نموونهیى ل بهر چاڤ:
یان ژى بلا بێژین: پهروهردهكرن ب ڕێكا (تهمسیلكرنا) وى تشتى یێ مرۆڤى دڤێت بگههینته خۆ یان كهسێ بهرانبهر، یهعنى: ئهگهر ته بڤێت تشتهكى یان هزرهكێ بگههینییه دلهكى، وتو بشێى وێ هزرێ یان وى تشتى (تهمسیل) بكهى، مهخسهد د كراسهكێ واقعى دا بینییه بهر چاڤان، وه بكه.. چونكى سهدا سهد ئهڤ ڕهنگێ پهروهردهكرنێ پتر ژ ههر ڕهنگهكێ دى كارى ل دلى دكهت، بهرێ خۆ بدهنه ڤان نموونهیان ژ جیلێ تابعییان:
- ئیبراهیمێ تهمیمى دبێژت: جارهكێ من ئینا بهرچاڤێن خۆ ههر وهكى ئهزێ د ناڤ ئاگرى دا، ئهزێ هاتیمه گرێدان ب زنجیران، وئهزێ ژ زهققووم وزهمههریرێ دخۆم وڤهدخۆم، هنگى من گۆته نهفسا خۆ: ته چ دڤێت؟ وێ گۆته من: خوزى ئهز زڤڕیبامه دنیایێ، دا من كارهكێ وهسا كربا ئهز ژ ڤێ عهزابێ خلاس ببام..
وجارهكا دى من ئینا بهر چاڤێن خۆ ههر وهكى ئهزێ ل بهحهشتێ، د گهل حوورییان، و د ناڤ خۆشى وئاڤرمیشێ بهحهشتێ دا، هنگى من گۆته نهفسا خۆ: ته چ دڤێت؟ وێ گۆته من: خوزى ئهز زڤڕیبامه دنیایێ، دا من پتر كارێ باش كربا، دا پتر خۆشى گههشتبانه من.. هنگى ئهز ل نهفسا خۆ زڤڕیم ومن گۆتێ: ئهى نهفسا من، تو یا د وێ خوزییێ دا یا ته ڕادهێلا، ڤێجا كارى بكه!
ئهڤه د گهل نهفسا خۆ، دهمێ ئێك ژ وان دڤیا نهفسا خۆ هشیار بكهت.
- ههڤالهكێ مالكێ كوڕێ دینارى دبێژت: جارهكێ ئهم ل نك مالكى دڕوینشتى بووین وى وهعظهك ل مه دكر، مه هند دیت ئهبوو عوبهیده هات وكنفهكا د دهستى دا، هات حهتا گههشتییه ڕاستا مالكێ كوڕی دینارى، پاشى سهرهكێ كنفێ د ستویێ مالكى ئالاند، وسهرێ دى د ستویێ خۆ ئالاند، وگۆته مالكى: هزر بكه ئهز وتو ههردو بهرانبهر خودێ دگرێداینه، وئهو یێ حسێبێ د گهل مه دكهت، تو دێ چ هێجهت بۆ خۆ گرى؟
گۆت: ووى ومالكى ههردووان كره گرى، حهتا گریا خهلكى ههمییێ ئیناى!
ئهڤه ل پێش چاڤێن خهلكى.. ههوه وهعظێن هۆسا دیتینه؟ ئهرێ رههوانترین كهس بۆ ئاخفتنێ دێ شێت پیچهكێ ژ وێ گههینت یا نموونهیهكێ هۆسا دگههینت؟ ئهى مالك! ئهز وتو ههردو، ئهوێن خهلك هزرهكا مهزن ژ مه دكهن، ومه وهك ئیمام حسێب دكهن، هۆسا دێ ئێینه گرێدان ب كنف وزنجیران، ودێ ئێینه ڕاخشاندن بۆ نك خودێ، دا حسێبێ د گهل مه بكهت، ئهگهر وى گۆته مه: ئهى ئهوێن ههوه وهعظ ل خهلكى دكر، كانێ كارێ ههوه یێ باش؟ هنگى هێجهتا مه دێ چ بت؟ چاوا ئهم دێ گهردهنێن خۆ ژ ڤێ كنفێ ئازا كهین؟
- وجونهید دبێژت: هندهك جاران من دئینا سهر هزرا خۆ كو نهفسا من وهكى یووسفییه، وئهز وهكى یهعقووبیمه، دهمێ یووسف ژ دهست یهعقووبى دهركهفتى، چ خهم هاته ڕێكا وى، من دگۆته خۆ: نهفسا ته ل بهر ته عهزیزتره ژ یووسفى ل بهر یهعقووبى، ڤێجا بۆچى تو ل سهر ب خهم ناكهڤى.. پشتى هنگى چهند ڕۆژان ئهز دمام ب ڤێ هزرێ من كار دكر.
جارهكێ دهمێ شهڤ ل ته تارى دبت، وچو دهنگ ودۆر نهمینن، بینه بهر چاڤێن خۆ كو نوكه تو یێ داهێلایه د قهبرى دا، وكهس وكار وههڤال ههمى یێ دزڤڕن وته دهێلنه ب تنێ، ئهو كهسێن ل دنیایێ صهبرا ته پێ دهات، وته دهمێن خۆ د گهل دبۆراندن، چوون.. هنگى خوزى ومرادێن ته دێ چ بن؟
یان بینه بهر چاڤێن خۆ كو تو یێ ل مهحشهرێ وحسێبا ته یا خلاس بووى، وفهرمان یا هاتییهدان كو تو بۆ جههنهمێ بێیهبرن، وتو یێ ل دۆر وڕهخێن خۆ دزڤڕى تو كهسێ نابینى هارى ته بكهت، وته تێرا هندێ كار نهكرییه دهستێ ته بێتهگرتن.. هنگى خوزى ومرادێن ته دێ چ بن؟
ڤێ چهندێ بكه، وههوجه ناكهت تو گوهێ خۆ بدهیه وهعظ وشیرهتێن كهسهكێ وهكى من!
هلبژارتنا ههلویستێن عهمهلى:
گهلهك جاران وهسا چێ دبت ههلویستهكێ عهمهلى د ژیانێ دا كارهكێ هند ل دل ودهروونێ مرۆڤى دكهت، چ گۆتن نهشێن نیڤا وى كارى ل مرۆڤى بكهن، ئهگهر خۆ گۆتنا رههوانترین وزیرهكترین كهسى ژى بت.
ژ بهر هندێ پێتڤییه مرۆڤێ بڤێت خۆ یان كهسهكى پهروهرده بكهت ههلویستێن كارلێكهر ژ دهست خۆ نهكهت، ولێ بگهڕییێت وان ئستغلال بكهت، وبكهته ماددهیهكێ باش بۆ پهروهردهكرنێ.
ئێك ژ مه ئهگهر بڤێت -ب گۆتنێ- وهعظهكى ل دۆر بێ بهاییا دنیایێ ل كهسهكى بكهت، ولێ بگهڕییێت ئاخفتنێن ژ ههمییان كارلێكهرتر بێخته بهرك، و ب ئهزمانهكێ خۆش وشرین بێژت، تو بێژى بشێت هندهكێ ژ وێ بگههینت یا مهسرووقى د گهل برازایهكێ خۆ كرى؟
ونوكه هوین دبێژن: ئهرێ مهسرووقى چ كربوو؟
ڕۆژهكێ مهسرووقى دهستێ برازایهكێ خۆ گرت وبره هنداڤ لاتهكێ خهلكى گلێشێ خۆ دهاڤێتێ، مهسرووقى دهستێ خۆ ب نك گیفكى ڤه درێژكر وگۆت: ((بهرێ خۆ بده دنیایا وان.. ئهها ئهڤهیه ل بن پییێن مه، وان خوار وپویچ كر، كره بهر خۆ ودڕاند، لێ سویاربوون وهێلا، وبۆ خاترا ڤێ ئهوان خوینا ئێك ودو ڕێت)).
ما نه تشتهكێ غهریبه سهرا تشتهكێ دبته گلێش ودئێته هاڤێتن مرۆڤ خۆ بهاڤێته جههنهمێ؟ ئهو چ ڤیانه تو ددهیه دنیایێ؟ ڕاسته ئهو بویكهكا ب خهمله، گهلهك یا جوانه، بهلێ بهرێ خۆ بدێ جههكێ پاقژ مایه لێ كهسێ بهرى ته دهستێ خۆ درێژ نهكربتێ؟
(حهمهمه وههرم) دو زانایێن تابعییان بوون، دهمێ وان دڤیا بیرا خۆ ل بهحهشتێ یان جههنهمێ بیننهڤه، دهستێ ئێك ودو دگرت، ودچوونه بازارا گولاڤێ ودوعایا بهحهشتێ بۆ خۆ ژ خودێ دكر، پاشى دچوونه بازارا حهددادان ودوعایا پاراستنا ژ ئاگرى بۆ خۆ ژ خودێ دكر.
یهعنى: ئێك ژ وان دهمێ ئاگرهكێ شاریاى وهكى كویرها حهددادى ددیت، وبیرا خۆ ویا خهلكى ژى پێ ل ئاگرى دئینا ڤه، وگاڤا وان بێهنێن خۆش ودیمهنێن جوان ددیتن بیرا خۆ ویا خهلكى ژى پێ ل بهحهشتێ دئیناڤه.
ئێكێ دى تبلا خۆ نێزیكى گوڕیا شهمالكێ دكر، حهتا تێن دابایێ وسۆتبا، پاشى دگۆته خۆ:
- تو تهحهممولا ئاگرێ شهمالكێ ناكهى، دێ چاوا تهحهممولا ئاگرێ جههنهمێ كهى؟
زاهدێ مهزن (حاتهمێ ئهصهم) سالهكێ كره دلێ خۆ بچته حهجێ، ودهمـێ وى ئـهڤ داخـوازا خـۆ بـۆ خـهلكـێ مالا خۆ ڤهگێڕاى وان گۆتێ: چوونا حهجێ ب ههيڤان ڤهدكێشت وگاڤا تو چووى ئهم دێ مينينه بێ خودان، تو دێ مه بۆ كێ هێلى؟
كچهكا حاتهمى ههبوو ژ بابێ خۆ فێرى زوهدێ بووبوو، وێ گۆت: بهێلن بلا بچت، رزقێ مه د دهستێ وى دا نينه.
حاتهم چوو، ههچى تشتێ د مال دا ههى عهيالێ وى خوار حهتا چو نهماى، ئينا ههمییان گازنده ژ كچكێ كرن وگـۆتێ: ئهگهر تو نهباى بابۆ نهدچوو، ئهڤه ئهم ماينه برسى، كى دێ پارییهكێ نانى دهته مه؟
ڤان گـۆتنێن وان كچك تهنگاڤ كر، ئينا وێ دهستێن خۆ سهرئهڤراز كرن وههوارێن خۆ گههاندنه خودێ: يا ڕهببى! تو من شهرمزار نهكه، تويى رزقى ددهى تو د ههوارا مه وهره.
وێ ڕۆژێ ميرێ باژێڕى د بهر خانيكێ وان ڕا بۆرى، گازى زهلامهكێ خۆ كر: كانێ هندهك ئاڤێ بۆ من ژ ڤێ مالێ بينه ئهزێ تێنيمه. پشتى ئاڤ بۆ ئيناى، ميرى پسياركر: ئهڤه مالا كێیه؟
هندهكان گـۆت: مالا حاتهمێ ئهصهمه، ميرى ناڤ ودهنگێن حاتهمى وزوهدا وى گوهـ لێ بووبوون، ڤيا سهرا حاتهمى بدهت، وگاڤا قهستا مالێ كرى، زانى حاتهم يێ چوويه حهجێ وكهس نهمايه چاڤێ خۆ بدهته مالا وى، ئينا ميرى ئهو پارێن زێڕى يێن ڤێ ههين ههمى هاڤێتنه بهر عهيالێ حاتهمى وگۆته ههڤالێن خۆ: ههچییێ ئهز بڤێم دێ وێ كهت يا من كرى، وان ژى چاڤ ل ميرى كر وزێڕێن خۆ دانانه وێرێ وچوون.
كچا حاتهمى ئهڤ ههلویسته چاوا ئستغلال كر؟
دبێژن: گاڤا عهيالێ حاتهمى ئهڤ تشته دیتى كهيفهكا مـهزن بـۆ وان چێبوو، وگۆتن: ئهم زهنگین بووین.. بهلێ كچا حاتهمى گاڤا ئهڤ چهنده ديتى كره گرى، دهيكا وێ گۆتێ: كچا من ته خێره؟
كچكێ گـۆتێ: دادێ، ژ بهر هندێ ئهزا دگريم ئهڤه عهبدهك بوو بهرێ خۆ دا مه ئهم هنده زهنگين بووين، پا دێ چاوا بت ئهگهر خودێ بهرێ خۆ بدهته مه؟
نموونهیهكا دى بۆ ئستغلالكرنا ههلویستێن عهمهلى:
عهفيـرا) ژنهكا خودێناس بـوو، هند عيبادهت دكر خهلكى ناڤێ وێ كربوو (عهفيـرا عيبادهتكهر)، دبێژن: جارهكێ برازايهكێ وێ ژ سهفهرهكێ زڤڕى، هندهك چوونه نك دا مزگينییێ بدهنێ، وێ كره گرى، وان ب مهندههۆشى ڤه گـۆتێ: ئهڤرۆ ڕۆژا كهيف وخۆشیێيه برازایێ ته ب سلامهتى ژ سهفهرێ یێ هاتى، ڤێجا ئهڤه چ گرییه؟
وێ گـۆت: ئهز ب خودێ كهمه هندى بيـرا ئاخـرهتـێ د دلێ من دا ههبت كهيف جهێ خۆ ل نك من نابينت، هاتنا برازايێ من بيـرا من ل وێ ڕۆژێ ئينا دهمێ ئهم بۆ نك خودێ دئێينه برن، ڤێجا وێ ڕۆژێ يێ ب كهيف ويێ ب خهم ژێك جودا دبن.
ب ڤى ڕهنگى تابعییان، وبهرى وان سهیدایێن وان ژ صهحابییان ژى، ئهم ل هندێ ئاگههدار دكرین كو هندهك دهرسێن تهربیهتێ ههنه د (صهفێ) ڤه و ل (مهدرهسێ) نائێنه گۆتن، بهلكى ئهو ژ واقعێ ژیانێ وههلویستێن عهمهلى دئێته وهرگرتن.
وهرگرتنا مفایى ژ نموونهیێن زێندى:
گهلهك جاران وهسا چێ دبت بهرهكهتا سهیدایى دگههته شاگردهى، وههڤال ل سهر ههڤالى حسێب دبت -ل نك خودێ و ل نك بهنییان ژى- ئهگهر خۆ وهكى وى نهبت ژى، وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دگۆتنهكا خۆ دا بهحسێ هندهك ملیاكهتان دكهت كارێ وان ئهوه ل جڤاتێن زكرى دگهڕییێن، وگاڤا ئهو جڤاتهكێ دبینن دچن خۆ ددهنه دۆران، ودهمێ خودایێ وان پسیارا وان دكهت كانێ ئهو چ دبێژن، وئهو ب حالێ وان زاناتره، وملیاكهت بهحسێ وان بۆ خودێ دكهن، خودێ دبێژت: هوین شاهد بن كو من گونههێن وان غهفراندن.. ملیاكهت دبێژن: فلان كهس ژى یێ د گهل وان ڕوینشتى ئهو نه ژ وانه، ههما ئهو بۆ كارهكێ خۆ هاتبوو نك وان، خودێ دێ بێژتێ: ( هُمُ الجُلَسَاءُ لَا يَشْقَى جَلِيسُهُمْ )(ئبن حەببان ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت) ئهوێ د گهل وان ڕوینت بلا ژ وان نهبت ژى بهختێ وى دێ یێ سپى بت، ویێ بهختڕهش نابت! ئهى ملیاكهتێن من هوین شاهد بن كو ئهز دێ وى ژى ژ وان هژمێرم!
ڤێجا مادهم مهسهله یا ب ڤى ڕهنگییه، ئهگهر هندهك نموونهیێن زێندى ژ مرۆڤێن خودێ ب دهست ته بكهڤن، خۆ ب دههمهنا وان ڤه بگره، بهلكى تو بشێى ب دیتنا وان، بهرى گۆتنا وان خۆ پهروهرده بكهى، و د ناڤ جیلێ تابعییان دا گهلهك مرۆڤێن خودان بهرهكهت ههبوون بهس دیتنا وان خودێ ل بیرا مرۆڤى دئیناڤه، بشرێ كوڕێ مهنصوورێ سولهیمى -وهكى ههڤالێن وى دبێژن- ئێك ژ وان كهسان بوو یێن ب دیتنا وان خودێ دهاته بیرا مرۆڤى، وههچییێ بهرێ خۆ ددا ڕوویێ وى ئێكسهر ئاخرهت دهاته بیرێ، وعهمرێ كوڕێ مهیموونى دهمێ خهلكى ئهو ددیت زكرێ خودێ دكرن، وئبن شهوذهب..
ههڤالهكێ وى دبێژت: ئهگهر ته دیتبا دا ملیاكهت ئێنه بیرا ته. ژ خۆ ئێكێ وهكى حهسهنێ بهصرى یان موحهممهدێ كوڕێ سیرینى ههڤالێن وان دبێژن: گاڤا ئهم پێ حهسیاباینه باوهرییا مه یا سست بووى، ئهم دا چین بهرێ خۆ دهینه سهر وچاڤێن وان ئیمانا مه ب هێز دكهڤت.
مهعنا: مرۆڤێ پێڤت خۆ پهروهرده بكهت گهلهك پێتڤى ب هندێ ههیه ل سهر دهستێ هندهك سهیدایێن وهسا بێته پهروهردهكرن بهرى مفایى بۆ خۆ ژ گۆتنێن وان وهرگرت، دیتنا وان گهرمییێ د دلى دا پهیدا بكهت.
وگوهێ خۆ بده ڤێ شیرهتێ ژ كهسهكێ خودان سهربۆڕ:
یووسفێ كوڕێ حوسهینى دبێژت: دهمێ من ڤیاى ژ نك (ذوالنون)ێ مصرى بچم، من گۆتێ: تو شیرهتێ ل من دكهى ئهز ل نك كێ ڕوینمه خوارێ؟ وى گۆتێ: ((ههڤالینییا وى بكه یێ دیتنا وى خودێ بینته بیرا ته، ودلێ ته تژى ههیبهت بكهت، گۆتنا وى وه ل ته بكهت كو كارێ ته یێ باش زێده ببت، وكارێ وى دنیایێ ل بهر ته ڕهش بكهت، وهندى تو ل نك وى بــى تـــو بـــێ ئـــهمــریــیـا خــودێ نهكهى، ب ئهزمانێ كارێ خۆ وهعظى ل ته بكهت، نه ب ئهزمانێ دلێ خۆ)).
ئهڤ ڕهنگێ مرۆڤانه ههڤالینیا وان ودیتنا وان دلێن ڕهق نهرم دكهن، وچاڤێن هشك تهڕ دكهن، ودهردێ سستییا دیندارییێ چارهسهر دكهن، ئهگهر هندهك ژ وان ب دهست ته بكهڤن، جهلیكرنا دلێ خۆ، وسڤككرنا بارێ خۆ، وڕهڤاندنا خهمێن خۆ ل نك وان بخوازه، بهلكى ب بهرهكهتا وان تو ژى بگههییه (حهضرهتێ)!
یان ب خواندن وگوهدارییا سهرهاتییێن كهسێن بژاره:
ژ خــۆ ئهگهر ئێغبالا تــه تـو گههانـدبـیـیـه زهمانهكى ئـــهڤ ڕهنگێ مـه بهحس ژێ كرى ژ مرۆڤێن خودایى لێ نهبن، یان ههبن وتو پێ نهحهسیێى، یان تو نهشێى خۆ بگههینییێ، ڕێكهكا دی یا ههى تو دشێى مفایهكێ باش ژێ ببینى، ئهو ژى خواندنا ژیان وسهرهاتییێن ڤان ڕهنگێ مرۆڤانه، یان گوهدارییا سهربۆڕێن وان، ئهگهر تو نهشێى د گهل وان ب خۆ بژى، د گهل سیرهتا وان بژى، ل سهر پهڕێن كتێبێ ههڕه دهمێ وان، وبهرێ خۆ بدێ ئهو چاوا دژیان، چاوا دئاخفتن، چاوا خۆ وههڤالێن خۆ پهروهرده دكرن، مفایهكێ باش دێ بۆ خۆ ژێ وهرگرى.
ئهگهر تو ب چاڤ وان نهبینى، ب گوهى خۆ ژ وان بێ بار نهكه، وشاعرهكێ خودێ نعمهتا دیتنێ د گهل نهكرى، دبێژت:
یا قوم أذني لبعض الحي عاشقة
والأذن قبل العین تعشق أحیانــا
