ئەو گۆتن وكریارێن
پەیوەندی ب نڤێژا جماعەت ڤە هەی
وبۆ ب ساناهیكرن ڤی بابەتی ژی دێ ل سەر چەند خالەكان لێكڤەكەین :
ئێك : یێن پەیوەندی ب بانگی وگوهدانا بانگی ڤە هەی :
ل سەری دێ بێژین : هندی بانگهلدێرە ئەوێ ب عەرەبی دبێژنێ : ( مؤذن ) جـێـگـرێ ئـیـمامـییە ، جهێ وی دگرت ئەگەر هات وجارەكێ ئەو یێ ئامادە نەبوو ، و ژ بەر گرنگییا ڤی كاری پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هندەك صەحابییێن خۆ یێن شارەزا وەكی ( بلال ) ی و ( عەبدللاهێ كوڕێ ئوم مەكتووم ) ی بۆ ڤی ( مەنصبی ) دەسنیشان كربوون ، وهندەك جاران دەمێ ئەو ژ باژێڕی دەركـەتـبـا دگـۆتە صەحابییان : بلا فلان كەس نڤێژێ ل جهێ من بكەت . ژ ڤێ چەندێ گرنگییا ( موئەززنی ) وكارێ وی بۆ مە ئاشكەرا دبت ، ویا فەرە كەسەكێ دەسنیشانكری بۆ ڤی كاری ل مزگەفتێ هەبت ، نە كو وە لـێ بێت بانگدان ل مزگەفتێ ببتە جهێ خۆجەڕباندنا خودانێن دەنگان هەچییێ بێت خۆ بكەتە موئەززن وبانگ بدەت ئەگەر خۆ نەزانت ب دورستی بانگ بدەت ژی ، یان مرۆڤەكێ ب كێر چو نەئێت وچو نەزانت ئەم بینین بكەینە موئەززن ، كارێ موئەززنی گەلەك ژ یێ ئیمامی كێمتـر نینە لەو دڤێت خەم ژێ بێتە خوارن .
1 ـ هزركرن كو دانا بانگی سوننەتە :
یا مەشهوور ل سەر ئەزمانێ گەلەك كەسان ئەوە دبێژن : بانگ بۆ زەلامانێن خۆجه سوننەتە ، وهندەك مەزهەب ژی بۆ ڤێ چەندێ دچن ! ویا دورست ئەوە بانگ ( فرض كفایة ) یە ، وخۆ ئەو زانایێن بۆ هندێ دچن كو بانگ ( سنة مؤكدة ) یە ، ئەو ژی دبێژن : هێلانا خەلكێ باژێڕەكی بۆ بانگی ، وان گونەهكار دكەت ، چونكی دانا بانگی مەزنتـرین شعارێ موسلمانانە .
2 ـ گۆتنا هندەك پەیڤێن زێدەتر ژ بانگی د گەل بانگی :
هــنـدی بانگە تشتەكێ ( تەوفیقی ) یە ، یەعنی : پەیڤێن وی ژ لایێ خودێ وپێغەمبەرێ وی ڤە یێن هاتینە دەسنیشانكرن ، وصەحابییان ـ خودێ ژێ رازی بت ـ ئەو پەیڤ بۆ مە ڤـەگــوهاسـتـیـنـە ، وبانگ ب ( الله أكبر ) دەست پێ دكەت ، و ب ( لا إلە إلا الله ) ب دویماهی دئێت ، وهەر پەیڤەكا دی یا موئەززن ل بانگی زێدە كەت بەری بانگی یا پشتی بانگی ، وەكی گۆتنا تەسبیحاتان بەری بانگێ سپێدێ ، یان دانا صلاوەتان پـشـتـی هندەك بانگان ، تشتەكێ نە یێ دورستە وچێ نابت بێتەكرن چونكی كا چاوا چـێ نابـت تـشـتـەك ژ بانگی بێتە كێمكرن وەسا چێ نابت تشتەك لـێ بێتە زێدەكرن ژی .
3 ـ بانگدانا ب ئاوازێن وەكی ستـرانان :
گەلەك موئەززن هەنە هزر دكەن دەمێ ئەو بانگ ددەن هندی ژێ بێت دڤێت دەنگێ خۆ درێژ كەن وڤەلەرزینن ، هزر دكەن ئەو دەنگ خۆشكرنە ، وئەو ب خۆ ئـەڤ كارە یـێ دورسـت نـیـنـە ، بانگدان دڤێت ب ڕەنگەكێ عەدەتی بت ، وبانگدانا ب ئاواز كو موئەززن دەنگێ خۆ وەكی یێ ستـرانبێژان لـێ بكەت تشتەكێ دورست نینە ژ عەبدللاهێ كوڕێ عومەری دئێتە ڤـەگوهاستـن كو جارەكێ زەلامەكی گۆتێ : بۆ خودێ ئەز حەز ژ تە دكەم ، ئینا عەبدللاهی گۆتێ : پا ئەز بۆ خودێ حەز ژ تە ناكەم ! وی گۆت : بۆچی ؟ عەبدللاهی گۆتێ : (( چونكی بانگێ خۆ وەكی ستـرانان لـێ دكەی ، وتو بەرانبەر دانا بانگی كرێ وەردگری )) (عەبدولرەززاق و طەبەرانی ڤێ چەندێ ژێ ڤەدگوهێزن ) ، و ژ ڤێ گۆتنا عەبدللاهێ كوڕێ عومەری دئێتە زانین كو بانگدانا ب ئاواز تشتەكێ دورست نینە ، هەر وەسا وەرگرتنا كرێیەكێ بەرانبەر دانا بانگی ، و ل سەر ڤێ مـەسـەلا دویماهییێ فقهزان دبـێـژن : ئـەگـەر مـەزنـێ موسلمانان كەسەك بۆ موئەززنییێ ( تەعیین ) كر وراتـبـەك ژ مالـێ دەولەتێ بۆ وی دەسنیشانكر دورستە بۆ وی ئەو وی راتبی وەرگرت ، هەر چەندە یا باشتـر ئەوە بانگدان یا بێ بەرانبەر بت .
4 ـ نەدانا جابا بانگی :
گەلەك كەسان دێ بینی گاڤا بانگ ددەت ئەو خۆ ب ئاخفتنێ وقەرەبالغێ ڤە موژیل دكەن ، وجابا بانگی نادەن وئەڤە خەلەتە ، یا دورست ئەوە دەمێ مرۆڤی گوه ل موئەززنی دبت بانگ ددەت مرۆڤ ژی وێ بێژت یا ئەو دبێژت ، وئەڤێ خێرەكا مەزن تێدا هەیە ، و د جابا بانگی دا چێ نابت مرۆڤ بەری موئەززنی ڕا كـەت ، وبــۆ هـشـیـاركرن دێ بێژین : جابا بانگی ئەوە مرۆڤ د دویڤ موئەززنی دا وێ بێژت یا ئەو دبێژت و ل ڤێرێ دو خەلەتییێن بەلاڤ هەنە فەرە ئیشارەتێ بدەینێ :
ـ گاڤا موئەززنی گۆت : ( حي علی الصلاة ) و ( حي علی الفلاح ) یا دورسـت ئەوە مرۆڤ ژی وەكی وی بێژت پاشی بێژت : ( لا حول ولا قوة إلا بالله ) بۆ هندێ دا عەمەلـی ب وان هەمی حەدیسان بكەت یێن د ڤێ دەربارەیێ دا هاتین .
ـ د بانگێ سپێدێ دا دەمێ موئەززن دبێژت : ( الصلاة خیر من النوم ) هندەك دبێژت : ( صدقت ) ئەڤێ چو دەلیل پێ نەهاتینە ، ویا دورست ئــەوە مــرۆڤ هــەر وەكی موئەززنی بێژت ، ژ بەر ( عـومـوومێ دەلیلان ) ، هەر چەندە گۆتنا ( الصلاة خیر من النوم ) ژ لایێ موئەززنی ڤە بۆ بانگێ ئێكێیە یێ بەری بانگێ سپێدێ بـۆ هشیاركـرنا خەلكی دئێتەدان نەكو بۆ بانگێ دووێ یێ ل دەمێ هاتنا دەمێ نڤێژا سپێدێ دئێتەدان وەكی نوكە ب خەلەتی ڤە ل نك مە دئێتە كرن .
5 ـ زێدەكرنا هندەك پەیڤان د جابا بانگی دا :
جابا بانگی وئەو دوعایا پشتی بانگی ژی دئێتە گۆتن وەكی بانگی تشتەكێ تەوقیفییە ، چێ نابت بۆ مرۆڤی ئەو ژ نك خۆ تشتەكی لـێ زێدە كەت یان ژێ كێم كەت ، ویا سوننەت ئەوە پشتی بانگی مرۆڤ صلاوەتان بدەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ پاشی وێ دوعایا ناڤدار بێژت ئەوا ( بوخاری ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت وتێدا هاتییە : [ اللهم رب هذه الدعوة التامة والصلاة القائمة آتِ محمداً الوسيلة والفضيلة وابعثه مقاماً محموداً الذي وعدته ] ویا خەلەتە مرۆڤ صلاوەتان بهێلت زڤێ دوعایێ ب تنێ بێژت ، هەر وەسا یا خەلەتە مرۆڤ هندەك پەیڤان ژ نــك خــۆ ل ڤــێ دوعایـێ زێدە كەت وەكی هندەك : ( الدرجة الرفیعة العالیة .. ) لـێ زێدە دكەن یان : ( إنك لا تخلف المیعاد ) ئەڤە ب ڕێكێن دورست نەهاتینە ریوایەتكرن لەو یا دورست ئەوە مرۆڤ نەبێژت .
دو : د ناڤبەرا بانگی وقامەتێ دا :
1 ـ هاتنا ب لەز بۆ كرنا نڤێژێ :
ئیمامێ بوخاری ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت دبێژت : [ إذا سمعتم الإقامة فامشوا إلى الصلاة ، وعليكم بالسكينة والوقار ، ولا تسرعوا ، فما أدركتم فصلوا وما فاتكم فأتموا ـ ئەگەر هەوە گوه ل قامەتێ بوو هەڕنە نڤێژێ ، ورحەت وتەنا هەڕن ، ولەزێ نەكەن ، چەندێ هوین گەهشتنێ بكەن ، ویا ژ هەوە چوو تمام بكەن ] ژ ڤێ حەدیسێ خەلەتییا وان كەسان دیار دبت ئەوێن ب غار دئێنە نڤـێـژێ ، ودێ بێنی ئێك ژ وان دەمێ دگەهتە مزگەفتێ بێهنا وی یا چك بووی ونێزیكە نەشێت قورئانێ بخوینت ژبلی كو دبتە ئەگەرا پەیدا كرنا تەشویشێ ل سەر نڤێژكەران .
2 ـ چێكرنا كۆم وجڤاتان د مزگەفتێ ڤە بۆ بەحسكرنا ژ دنیایێ :
هندی مزگەفتە بۆ كرنا نڤێژێ وزكری ودوعا وعیبادەتی یا هاتییە چێكرن ، لەو پێتڤییە پاراستنا ڤێ چەندێ بێتەكرن ومزگەفت وەكی چەیخانێ نەبتە جهێ گرێدانا كۆم وجڤاتان بۆ بەحسكرنا گـۆتـنـێن بێ خێر و ژ قەستا وكرنا غەیبەتێ ، ( ئبن حببان ) حەدیسەكێ ژ عەبدللاهێ كوڕێ مەسعوودی ڤەدگوهێژت دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ سيكون في آخر الزمان قوم يجلسون في المساجد حلقاً حلقاً إمامهم الدنيا ، فلا تجالسوهم ، فإنه ليس لله فيهم حاجة ـ دویماهییا زەمانی هندەك مرۆڤ دێ دەركەڤن خەلەك خەلەك د مزگەفتان ڤە دڕوینن ، ئیمامێ وان دنیایە ، ل نك وان نەڕوینن ، خودێ چو شۆل ب وان نینە ] مەعنا : ئەگەر هەوە دیت هندەك مرۆڤان كارێ خۆ كرە ڕوینشتنا ل مزگەفتێ ، وهەر هندەك ژ وان ل جهەكی بوونە خەلەك ، دا سوحبەتا دنیایێ بكەن فلانی هۆ كر فلانی هۆ گۆت ، ووان مزگەفت بۆ خۆ كرە جـهێ ل خۆكۆمكرنا خەلكی پێخەمەت خاپاندنا وان هوین خۆ ژ وان دویر بكەن وتێكەلی وان نەبن خودێ چو منەت ب وان نینە ئەگەر خۆ ئەو ـ ژ درەو ـ ڤان كۆمبوونێن خۆ بۆ خودێ ژی حسێب بكەن !
ویا ژ ڤێ ژی كرێـتـتـر ئەوە دێ بینی هندەك ژ وان كەسێن بەطال وعەتال كیسك وقەلینێن خۆ دئیننە مزگەفـتـێ وكۆمڕێن خۆ ل مالا خودێ ددانن ( جـەووێ ) مزگەفتێ د بێنا جگاران ڕا دهێلن وخەلكی ب بێنا خۆ یا پیس دئێشینن .
ونێزیكی ڤێیە ئەوێن مزگەفتان وەكی پیشانگەهان لـێ دكەن ، دیوارا ب بۆستەر وروقعەیان دڕەشینن ، ئایەت وحەدیس وشعران پێڤە دهلاویسن ، وهزرا نڤێژكەران بەلاڤە دكەن .. وەقار وپاقژییا مزگەفتێ دڤێت پاراستی بمینت دا ببتە جهێ خوشووعێ .
3 ـ نەكرنا ( تحیة المسجد ) :
یا سوننەت ئەوە دەمێ مرۆڤ دئێتە مزگەفتێ بەری ڕوینتە خوارێ دو ركاعەتێن سوننەت ( تحیة المسجد ) بكەت ، وهێلانا هـنـدەك نڤـێـژكەران بۆ ڤێ سوننەتێ ژ قەستا كارەكێ خەلەتە ، و ژ بەر گرنگییا ڤێ سوننەتێ جارەكێ دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خـوتبە دخواند ، دیت زەلامەك هاتە مزگەفتێ وڕوینشت ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خوتبا خۆ قەتعەكر وگۆتە وی زەلامی : ڕابە ( تحیة المسجد ) بكە ، ئەڤە دەلیلە كو ئـەڤ سـونـنـەتە نە یا هندێیە مرۆڤ خێرا وێ ژ دەست خۆ بكەت .
سێ : ل دەمێ قامەتێ :
1 ـ فەرمان ب گرتنا قامەتێ حەقێ ئیمامی ب تنێیە :
دانا فەرمانێ ب گرتنا قامەتێ حەقێ ئیمامییە ، ویا دورست نینە بۆ موئەززنی كو بێی دەستویرییا ئیمامی قامەتێ بگرت ، وەسا نەبت ئیمام ڤی حەقی بدەتێ ، وئەگەر ئەڤ چەندە بۆ موئەززنی چێ نەبت پا بۆ خەلكێ دی ئێكجار چێ نابت ، و ژ ڤێ خەلەتییەكا نڤێژكەران بۆ مە ئاشكەرا دبت ئەو ژی ئەڤەیە دەمێ نڤێژكەر ژ كرنا سوننەتێ خلاس دبن ودبینن قامەت پیچەكێ گـیـرۆ دبت دبتە قەرەبالغا وان ، وهەر ئێك ژ جهێ خۆ فەرمانێ ل موئەززنی دكەت كو ڕابت قامەتێ بگرت بێی ئحتـرامەكێ بۆ ئیمامی بگرن ، ئەو ب خۆ دانا فەرمانێ ب گرتنا قامەتێ ـ وەكی مـە گــۆتــی ـ حەقێ ئیمامییە ، پشتی هنگی ئەڤ دەمێ دكەفتە د ناڤبەرا بانگی وقامەتێ دا ژ وان دەمانە یێن دوعا وزكر تێدا گەلەكێ ب خێر ، وحەق ئەوە نڤێژكەر حەز بكەن ئەڤ دەمە درێژ ببت دا پـتـر خێرێن خۆ زێدە بكەن ، نەكو بێهنا وان تەنگ ببت وحەز بكەن زوی نڤێژێ بكەن ودەركەڤن !
2 ـ زێدەكرنا هندەك پەیڤان ل قامەتێ :
پەیڤێن قامەت ژی وەكی یێن بانگی د تەوقیفینە ، وبـۆ مـوئـەززنـی چێ نابت ئەو ژ نك خۆ هندەك پەیڤان ل قامەتێ زێدە بكەت ، وەكی ئەم دبینین دەمێ هندەك ژ وان بەری قامەتێ صـلاوەتان ددەنە سەر پێغەمبەری ، یان پەیڤا ( سیدنا ) ـ د قامەتێ دا ـ ل شاهدێ زێدە دكەن .
3 ـ نەدانا جابا قامەتێ :
یا سوننەت ئەوە مرۆڤێ گوه ل قامەتێ ببت جابا قامەتێ بدەت كانێ چاوا جابا بانگی ددەت ، وجابا قامەتێ ئەوە مرۆڤ وێ بێژت یا موئەززن دبێژت ، وگۆتنا ( أقامها الله وأدامها ) ژ لایێ نڤێژكەری ڤە دەمێ وی گوهــ ل موئەززنی دبت دبێژت : ( قد قامت الصلاة ) كارەكێ دورست نینە .
وئەو حەدیسا ( ئەبوو داوودی ) د ڤێ دەربارەیێ دا ڤەگوهاستی یا ( صەحیح ) نینە وەكی زانایێن حەدیسێ دبێژن ، لەو كار پێ نائێتەكرن ، ویا دورست ئەوە مرۆڤ ژی وەكی موئەززنی بێژت : ( قد قامت الصلاة) .
چار : یـێـن پـەیـوەندی ب ڕاوەستیانێ ودورستكرنا ڕێزان ڤە هەی :
1 ـ نەتمامكرنا ڕێزێن پێشییێ :
( ئیمام موسلم ) ژ ( جابرێ كوڕێ سەمورەی ) ڤەدگوهێزت دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ ئـەرێ هـویـن وەسا خـۆ ب ڕێز ناكەن وەكی ملیاكەت ل نك خودایێ خۆ خۆ ب ڕێز دكەن ؟ ] گۆت : مە گۆت : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ما چاوا ملیاكەت ل نك خودایێ خۆ خۆ ب ڕێز دكەن ؟ گۆت : وی گـۆت : [ ئەو ڕێزان تمام دكەن ، یا ئێكێ پاشی یا د دویڤ دا ، و د ڕێزان دا خۆ دگەهیننە ئێك ] .
ژ ڤێ حەدیسێ خەلەتییا وان كەسان ئاشكەرا دبت ئەوێن ڕێزەكا نوی دگرن هێشتا ڕێـزا ل بـەر سـنـگێ وان تمام نەبووی ، هەر وەسا وان كەسێن خۆ ژ وی كەسێ ب ڕەخ خۆ ڤە دویر دكەن وڤالاتییێ د ناڤبەرا خـۆ ووی دا دهـێـلت ، ئیمامێ بوخاری ژ ئەنەسێ كوڕێ مالكی ڤەدگوهێزت دبێژت : من دیت ئێك ژ مە ملێ خۆ ب ملێ هەڤالـێ خۆ ڤەدنا ، وپێ خۆ ب پێ وی ڤەدنا ، وئەگەر تو ئەڤرۆ وە بكەی دێ بینی ئێك ژ وان هەر وەكی هێستـرەكا شەنبۆزە . یەعنی : ئەگەر تو پێ خۆ بگەهینییە پێ وی وەكی مە ـ صەحابـییان ـ دكر ، دێ بینی ئەو وەكی وێ دەوارا دڤـەرسـت ودچت دێ ژ تە ڕەڤت !! ئەڤە ل وەختێ ئەنەسی ، پا ئەگەر ڤێ گاڤێ وی ئەم دیتباین دا چ بێژت ؟
وبەری ئەم خۆ ڤەگوهێزینە خالەكا دی حەدیسەكا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دێ ڤەگوهێزین ، ئەبوو داوود ژ ( النعمان بن بشیر ) ی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ جارەكێ ل مە زڤڕی وسێ جاران گۆت : [ أقیموا الصفوف ـ ڕێزێن خۆ پێك بینن وڕاست بكەن ] پاشی گۆت : [ والله لتقيمُنّ صفوفكم أو ليخالفَنّ الله بين قلوبكم ـ سویند ب خودێ یان هوین دێ ڕێزێن خۆ ڕاست كەن یان خودێ دێ دلێن هەوە ژێكڤە كەت ] وئەڤ گەفە هندێ دگەهینت كو نەڕاستكرنا نڤێژكەران بۆ ڕێزێن نڤێژێ دبتە ئەگەرا هندێ خودێ نەڤیانێ بهاڤێتە دلێن وان ، مـەعـنـا : مــەســەلـە یا سڤك نینە وەكی هندەك هزر دكەن .
2 ـ نەڕاستكرنا ئیمامی بۆ ڕێزێن نڤێژكەران :
بەری ئیمام دەست ب نڤێژێ بكەت واجبێ وی ئەوە بەرێ خۆ بدەتە ڕێزێن نڤێژكەران وكێماسییان تێدا نەهێلت ، وگۆتنا ئیمامێ بۆ پەیڤا ( استووا ) ب تنێ بێی بۆ نڤێژكەران ب ڕەنگەكێ واقعی ئاشكەرا بكەت كانێ مەعنا ( استووا ) چیە ، ئەڤە خەلەتە ! وئیمامێ عومەر زەلامەك دەسنیشان كربوو كو ڕێزێن نڤێژكەران دورست بكەت ووی دەست ب نڤێژێ نەدكر حەتا وی زەلامی نەگۆتبایێ ڕێز ددورسـتـن ، وئیمامێ عـەلـی ب خۆ ل سەر ڕێزان دگەڕیا ودگۆت : فلان پێشڤە وەرە ، وفلان پاشدا هەڕە .. وحەتا ڕێز دورست ببان ژ نوی وی دەست ب نڤێژێ دكر .
3 ـ ڕەنـگــێ ڕاوەستانا نڤێژكەران ئەگەر ئەو دو كەس ب تنێ بن :
ئەگەر جماعەت دو كەس ب تنێ بن ، ئێك ئیمام بت ویێ دی مەئمووم ، یا دورست ئەوە مەئمووم ل ڕەخێ ئیمامی یێ ڕاستێ ڕاوەستت ، وهەردو ل ڕاستا ئێك ڕاوەسـتـن ، نەكو ب پێش مەئموومی بكەڤت وەكی ئەم نوكە دبینین .
4 ـ كرنا نڤێژێ ل ڕێزێن كەركری :
جارەكێ ئـەنــەسـێ كــوڕێ مالكی هندەك مرۆڤ دیتن نڤێژ د ناڤبەرا ستوینێن مزگەفتێ دا دكر ، یەعنی : ستوینێن مزگەفتێ دكەفتنە د ناڤ ڕێزا وان ڕا ، و ژ بەر هندێ ڕێزا وان دهاتە كەركرن ، ئینا ئەنەسی گۆت : ل سەر دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ مە خۆ ژ ڤێ چەندێ ددا پاش .
ژ بەر ڤێ چەندێ یا دورست ئەوە ڕێز ل جهەكێ وەسا بێتە گرێدان كو ب چو ئاستەنگان وەكی منبەرێ یان دنگان نەئێتە كەركرن .
5 ـ هندەك دوعایێن خەلەت بەری نڤێژێ :
هندەك دوعا هەنە هندەك نڤێژكەر بەری نڤێژا ب جماعەت دبێژن ، وئەو ب خۆ چو دەلیل پـێ نـەهاتـیـنـە ، ویا دورست ئەوە ئەڤ دوعایە نەئێنە گۆتن ، ژ وان دوعایان : ( اللهم أحسن وقوفنا بین یدیك ) یان ( أقامها الله وأدامها وجعلنا من صالحي أهلها ) یان گـۆتـنا ( علینا وعلیكم الرحـمة) دەمێ ئیمام دبێژت : ( استووا ) ئەڤ دوعایە هەمی د بێ دەلیلن ، ویا دورست ئەوە مرۆڤ نەبێژت .
پێنج : یێن پەیوەندی ب نڤێژا ب جماعەت ب خۆ ڤە هەی :
1 ـ ڕەنگێ گۆتنا ( بسم الله ) ژ لایێ ئیمامی ڤە :
د نڤێژا ب جماعەت دا ئەگەر یا جەهری بت ، یا دورست ئەوە هندەك جاران ئیمام دەنگێ خۆ ب گۆتنا ( بسم الله ) ێ بلند بكەت ، وهندەك جاران دەنگێ خۆ پێ نزم بكەت ، چونكی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەڤ هەردو ڕەنگە كرینە وپـتـر جاران وی دەنگێ خۆ نزم دكر ـ وەكی ژێ هاتییە ڤەگوهاستـن ـ ، وكارێ هندەك ئیمامان دەمێ هەمی گاڤان دەنگێ خۆ ب ( بسم الله ) ێ بلند دكەن ، یان هندەكێن دی دەمێ هەمی گاڤان دەنگێ خۆ پێ نزم دكەن كارەكێ خەلەتە .
2 ـ دوعاكرنا بەری پەیڤا ( آمین ) :
هندەك كەس هەنە دەمێ ئیمام فاتحێ دخوینت ودگەهتە [ غیر المغضوب علیهم ولا الضالین ] ئــەو دوعایــەكێ دكەن ودبێژن : ( اللهم اغفر لـی ) پاشی دبێژن : ( آمین ) وئەڤە كارەكێ خەلەتە وچو دەلیل ل سەر نینن .
3 ـ گۆتنا ( آمین ) بەری ئیمامی :
یا سونـنـەت ئــەوە دەمێ ئیمام فاتـحـێ ب دویماهی دئینت ب دەنگەكێ بلند بێژت : ( آمین ) وپـێـغـەمــبـەری ب خۆ ژی ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەڤ چەندە دكر ، وەكی ئەبوو هورەیرە ڤێ چەندێ ژێ ڤەدگوهێزت ، وحەتا ئیمام نەبێژت : ( آمین ) چێ نابت مەئمووم بـێـژن : ( ێمین ) ژ بـەر وێ حەدیسا تێدا هاتی : [ إذا أمّن الإمام فأمّنوا ـ ئەگەر ئیمامی گۆت : آمین ، هوین ژی بێژن : آمین ] یەعنی : بەری وی ڕانەكەن ، وگۆتنا پەیڤا ( آمین ) ژ لایێ مەئموومان ڤە بەری ئیمامی ژ خەلەتییێن گەلەك بەلاڤە نوكە ، گاڤا ئیمامی گۆت : ( ولا الظالین ) وهێشتا وی نەگۆتی : ( آمین ) جماعەت بەری وی ڕادكەت ، و ب ڤێ چەندێ دكەڤنە خەلەتییێ ژ لایەكی ڤە ، و ژ لایەكێ دی ڤە ئەو خۆ ژ خێرەكا مەزن بێ بار دكەت ، ئەو ژی ئەوە یا د وێ حەدیسێ دا هاتی یا بـوخاری ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەگوهاستی وتێدا هاتییە : [ إذا أمن الإمام فأمنوا ، فإنه من وافق تأمینه تأمیبن الملائكة غفر له ما تقدم من ذنبه ـ ئەگەر ئیمامی گۆت : ێمین ، هـویـن ژی بێژن : ێمین ، چونكی هەچییێ د گەل ملیاكەتان بـێـژت : ێمین ، گونەهێن وی یێن بۆری دێ بۆ ئێنە ژێبرن ] مــەعـنـا : ئەو ملیاكەتێن ل دەمێ نڤێژێ دحازر ئەو ژی دبێژن : ( آمین ) ڤێجا هەچی مەئموومێ ( ئامینا ) وی ویا ملیاكەتان كەفتە د گەل ئێك گونەهێن وی یێن بۆری دێ بۆ ئێنە ژێبرن ، وحەتا ئیمام نەبێژت : ( آمین ) ملیاكەت نابێژن : ( آمین ) مەعنا : ئەوێ بەری ئیمامی بێژت : ( آمین ) چو جاران ( ئامینا ) وی ویا ملیاكەتان ناكەفتە د گەل ئێك .
4 ـ گۆتنەك ل دەمێ خواندنا ( سورة التین ) :
گەلەك مەئمووم هەنە دەمێ ئیمام ( سورة التین ) د نڤێژێ دا دخوینت ودبێژت : [ ألیس الله بأحكم الحاكمین ] دبێژن : ( بلی وأنا عــلــی ذلــك مــن الشاهـدین والشاكرین ) وئەڤ چەندە ب ڕەنگەكێ دورست ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نەهاتییە ریوایەتكرن ، لەو یا دورست ئەوە مرۆڤ وە نەبێژت .
5 ـ درێژكرنا نڤێژێ زێدەی عەدەتی :
درێژكرنا هندەك ئیمامان بۆ نڤێژێ ب ڕەنگەكێ زێدەی عەدەتی ، كو مەئمووم نەخۆشییا خۆ ژێ ببینن كارەكێ خەلەتە ، و ل ڤێرێ هندەك مەسەلێن گرنگ هەنە پێتڤییە ئیشارەتێ بدەینێ :
ـ گەلەك كەس نوكە خەلەت د درێژكرنێ دگەهن ، هزر دكەن چی گاڤا ئیمامی دو ئایەت خواندن ئەو وی نڤێژ درێژكر ، وئێك ژ وان بۆ تشتەكێ بێ خێر دشێت سەعەتەكێ ل سەر پییێن خۆ ڕاوەستت ، بەلـێ گاڤا ئیمامی سوورەتەكا وەكی : ( إذا زلزلت ) د نڤێژێ دا خواند دێ بتە پت پتا وی ودێ بێژت : ئەز نەشێم خۆ ل سەر پییان بگرم !
ـ وهـنــدەك ئیمام ژی هـەنـە هزر دكەن درێژكرنا نڤێژێ یا ب خێر ئەوە ئەو گەلەك قورئانێ تێدا بخوینت بلا روكووع وسوجوودا وی وەكی سەرچەماندنا داركۆكەی ژی بت ، وئـەو ب خـۆ وەسا نــیــنــە ! یا دورسـت ئــەوە روكووع وسوجوود د درێـژییـێ دا د نێزیكی خواندنێ بن ئەگەر د درێژتر نەبن .
ـ ئــیــمـام دڤــێـت حالـێ مەئموومان ل بەر چاڤ بگرت ، و ل دویڤ حالـێ وان نڤێژێ كورت كەت یان درێژ كەت ، موسلم ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ إني أدخل في الصلاة وأنا أرید أن أطیلها فأسمع بكاء الصبـي فأتجوز ـ ئەز دچمە د نڤێژێ دا ومن دڤێت نڤێژێ درێژ كەم ، بەلـێ دەنگێ گرییا زارۆكی دئێتە من ڤێجا ئەز نڤێژێ كورت دكەم ] یـەعنی : ئەز دتـرسم دەیكا وی زارۆكی د گەل من بت د نڤێژێ دا وهزرا وێ بمینتە ل نك زارۆكێ وێ ڤێجا ژ بەر وێ ئەز نـڤـێـژێ كورت دكەم ، وپـێـتـڤـییـە ئیمام ـ وەكی پێغەمبەری سلاڤ لـێ بن ـ هندە حالـێ مەئموومان ل بەر چاڤ بگرت ، نە كو بێژت : یێ نەڤێت بلا نەئێتە مزگەفتا مە ، وەكی مە گوه لـێ دبت هندەك ئیمام نوكە دبێژن !
6 ـ ڕابوون وڕوینشتنا بەری ئیمامی :
د نڤێژا ب جماعەت دا مەئمووم دڤێت ( ئقتدائێ ) ب ئیمامی بكەت ، یەعنی : كانێ كەنگی ئیمام ڕادبت ودڕوینت دڤێت ئەو ژی هنگی ڕابت وڕوینت ، وڕابوونا وڕویـنشتنا بەری ئیمامی خـەلەتــییـەكا مـەزنـە هندەك كەس دكەڤنێ ، و ژ خۆ ئـەگـەر د ( تكبیرة الإحرام ) دا مەئموومی بەری ئیمامی ڕا كر نڤێژا وی دێ یا بەگال بت ، وخۆگـیـرۆكرنا ژ قەستا ژی پشتی ئیمامی یا دورست نینە ، ویا فەرە ئیمام دەنگێ خۆ ب ( تەكبیراتان ) بلند بكەت دا مەئموومان گوه ل دەنگێ وی ببت وكەس بەری وی ڕانەكەت ، وئەگەر ئیمام نەشیا دەنـگـێ خـۆ بـلـنـد بكەت دڤێت كەسەك پێش وی ڤە ـ پـشـتـی وی ـ دەنگێ خۆ بلند بكەت ، یان ئامویرەتێ بلندكرنا دەنگی ( مكبرة) ئەو ب كار بینت .
7 ـ ( مكبرة ) وتێبینییەك :
و ب هلكەفتنا بەحسكرنا ژ ( مكبرة ) یێ تێبینییەكا گرنگ هەیە فەرە ئیشارەتێ پێ بدەین : نوكە ئەم دبینین ل گەلەك مزگەفتان ئیمام نڤێژێ ناكەت ئەگەر ( موكەبرێ ) هل نەكەت ، بلا مەئموومێن وی ڕێزەكا ب تنێ ژی بن ، نەبەس هندە .. مە یێ دیـتـی هندەك ئیمامان یا خۆ ژ ئیمامەتییێ دایە پاش نە ژ بەر چو ب تنێ چونكی ( موكەبرا دەنگی ) ل مزگەفتێ نینە !
وگرفتاری ل هەیڤا رەمەزانێ مەزن دبت ، ل دەمێ كرنا تەراویحان دێ بینی ل هەمی مزگەفتان سماعە دهلكرینە هەر چەندە سێ چارێكێن ڤان مزگەفتان هەوجەیی ب هلكرنا سماعێ نینە ژی ، وپـتـر ژ سـەعـەتـەكێ دەنـگـێ ئیمامی ب خـوانـدنێ ویێ موئەززنی ب زكرێ ( موبتەدع ! ) مەحەلـێ هەمییێ دهژینت ، ئــەڤ كارە ب حـوكمێ شریعەتی بیدعەیە ، و ب دیتنا هۆنەری ( نەشازەكا موزعجە ) ، و ب بۆچوونا ( زەوقی ) قەرەبالغەكا بێ مەعنایە !! ئەگەر بۆ هندێ بت دا مەئموومان گوه ل دەنگێ ئیمامی ببت ( سماعا داخلی ) تێرا ڤێ چەندێ هەیە ، وئەگەر بۆ هندێ بت دا ئیمام دەنگێ خۆ یێ خۆش بگەهینتە خەلكێ مەحەلـێ د مالێن وان دا ئەڤ چەندە ب جه نائێت ، چونكی هـەڤالـێ وی ئیمامێ مزگـەفـتا دی مەجالی نادەتێ دەنگێ وی صافی بگەهتە خەلكی ، و د ئەنجام دا نە مرۆڤ دزانت ئەڤ ئیمامە چ دبێژت نە یێ دی !
ب ڕاستی ئەڤ ( دیاردا نەشەرعی ) ب بەلاڤبوونا خۆ یا بێ مەعنا ڤە بێی كو لایێن شۆلەژێ مایێ خۆ تێ بكەن ڕوییەكێ كرێت ددەتە مزگەفتێن مە .
8 ـ خۆگیرۆكرنا ژ ڤێڕا گەهشتنا نڤێژێ :
هــنــدەك كــەس دەمـێ دئێنە نڤێژێ نڤێژێ ودبینن ئیمام یێ د روكــووعــێ یان سـوجوودێ دا خۆ دگرن حەتا ئیمام ڕادبت ژ نوی دەست ب نڤێژێ دكەن ، وئەڤە یا خەلەتە ، ویا دورست ئــەوە گـاڤـا ئەو گەهشتە نڤێژێ ئێكسەر خۆ ب نڤێژێ ڕا بگەهینت ، وخێرا روكووعێ وسوجوودێ ژ دەست خۆ نەكەت .
9 ـ كێشانا نڤێژكەرەكی ژ ڕێزێ :
هندەك كەس دەمێ دئێنە مـزگـەفـتـێ ودبینن ڕێز یا تژییە دێ ڕابن نڤێژكەرەكی ژ ڕێزێ كێشن دا د گەل وی ڕاوەستت ، چونكی ئەو هـزر دكـەت ئـەگـەر ئەو ب تنێ ل ڕێزەكێ ڕاوەستیا نڤێژا وی یا دورست نینە ، وئەو ب خۆ وەسا نینە ، یا دورست ئەوە ئەو كەسێ ژ ڕێزێ نەكێشت ، و ب تنێ ل ڕێزا پشتێ ڕاوەستت .
شەش : هندەك خەلەتییێن پەیوەندی ب ژنكێ ونڤێژا ب جماعەت ڤە هەی :
ل سەری دڤێت بێژین : هندی حوكمێ هاتنا نڤێژا ب جـماعەتە ل مزگەفتێ بـۆ ژنكێ ـ چ نڤێژا خوتبێ بت یان هەر نڤێژەكا دی بت ـ یێ جودایە ژ حوكمێ زەلامی ، هاتنا نڤێژا ب جماعەت بۆ ژنكێ كارەكێ سوننەتە ، ئەگەر ئەگەر ئەو بێتە نڤێژا ب جماعەت خێرە وئەگەر نەئێت گونەه نینە ، بەلـێ ئەگەر هات ودەركەفتنا وێ بۆ مزگەفتێ بوو ئەگەرا هندەك گونەهێن دی هنگی چێ نابت بۆ وێ ئەو بچتە مزگەفتێ .. و ل ڤێرێ چەند مەسەلەكێن پێتڤی روهنكرنێ هەنە :
1 ـ بوخاری وموسلم ژ ( عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ) ڤــەدگـوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إذا استأذنت أحدَكم امرأتُه إلى المسجد فلا يمنعها ـ ئەگەر ژنكا ئێك ژ هەوە دەستویری ژ هەوە خواست كو بچتە مزگەفتێ بلا ئەو وێ مەنعە نەكەت ] دو حوكمێن شەرعی ژ ڤێ حەدیسێ دئێنە زانین :
•حوكمێ ئێكێ : چێ نابت بۆ ژنێ ئەو بێی دەستویرییا زەلامێ خۆ بچتە مزگەفتێ بۆ كرنا نڤێژا ب جماعەت ، وئەگەر هات ووێ زانی زەلامێ وێ ب ڤێ دەركەفتنێ نەخۆشە وئەو هەر چوو ، ئەو دێ یا گونەهكار بت ، چونكی بێ ئەمرییا وێ بۆ زەلامی حەرامە ، وچوونا وێ بۆ مزگەفتێ سوننەتە ، وبۆ موسلمانی چێ نابت حەتا كارەكێ سوننەت بكەت خۆ تووشی كرنا حەرامییەكی بكەت .
•حوكمێ دووێ : چێ نابت بۆ زەلامێ موسلمان مەنعا ژنكا خۆ بكەت ژ چوونا مزگەفتێ ئەگەر چو مانعێن شەرعی نەبن ، وئەگەر مانعەكێ شەرعی هەبت چێ نابت بۆ زەلامی بهێلت ژنك بچتە مزگەفتێ ، ومەخسەد ب مانعێ شەرعی ئەوە ژن ل دەمێ چوونا مزگەفتێ تووشی گونەهەكێ ببت ، وەكی تێكەلییا زەلامێن بیانی ، یان دەركەفتنا ب جلكەكێ نە یێ شەرعی .. وهتد .
2 ـ دەركەفتنا ژنــێ بــۆ مـزگەفتێ هندەك شەرت بۆ هەنە ، ژ وان شەرتان :
أ ـ دڤــێــت ئــەو چـو بێنێن خۆش ل خۆ نەكەت ، چونكی د حـەدیسێن دورست دا هاتییە پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ إذا استعطرت المرأة فمرت على القوم ليجدوا ريحها ، فهي زانية ـ ئەگەر ژنكێ بێنێن خۆش ل خۆ كرن و د بەر هندەك زەلامان ڕا چوو دا بێنا وێ بچتە وان هەر وەكی وێ فاحشە كری ] (وەکی ئەبوو داود و ترمذی و ئەحمەد ژ ئەبوو موسایێ ئەشعەری ڤەدگوهێزن ) چ ئەڤ دەركەفتنە بۆ نڤێژێ بت یان ژی بۆ جهەكێ دی بت ، و د حەدیسەكا دی دا ( ئەوا ئەبوو داود و ترمذی و ئەحمەد ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزن) پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئاشكەرا دكەت كو ئەو ژنا بێنێن خۆش ل خۆ دكەت ودئێتە مزگەفتێ نڤێژا وێ نائێتە قەبویلكرن حەتا دزڤڕتە مال وسەرێ خۆ دشۆت !
ب ـ دڤـێـت چـو فـتـنـە د دەركەفتنا وێ دا نەبن ، چ ژ وێ بگەهتە خەلكی یان ژ خەلكی بگەهتە وێ ، بوخاری وموسلم ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزن ، دبێژت : (( ئەگەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ زانیبا پشتی وی ژنك دێ چ كەن ئەو دا وان ژ چوونا مزگەفتێ مەنعەكەت وەكی كو ژنكێن ئسرائیلییان هاتینە مەنعەكرن )) .
ومەخسەدا عائیشایێ ئەوە دەمێ ژن ب چەك وجلكێن جوان وبێنێن خۆش ڤە هاتینە مزگەفتێ .
ج ـ هاتنا ژنـكـێ دڤــێــت ب دەستویـرییا زەلامێ وێ یان ( وەلی ) یێ وێ بت ، وەكی بەری نوكە مە گۆتی .
د ـ دەركەفتنا ژنێ بۆ مزگەفتێ دڤێت نەبتە ئەگەرا هندێ ئەو سستییێ د كارێ خۆ یێ مالـێ دا بكەت ، یەعنی : ئەگەر زەلامی دیت دەركەفتنا ژنكا وی بۆ مزگەفتێ دبتە ئەگەرا تێكدانا كارێ وێ ل مالـێ حەقێ وی هەیە ئەو ڕێ نەدەتێ كو ئەو دەركەفتە مزگەفتێ .
3 ـ هندەك ژن هەنە هزر دكەن كرنا وان بۆ نڤێژێ ل مزگەفتێ ب خێرترە ژ كرنا نڤـێـژێ ل مال ، وئـەڤ هـزرە یا خـەلەتە ویا دورست ئەوە نــڤــێــژا ژنـكـێ ل مال ب خـێـرتـرە ژ نڤێژا وێ ل مزگەفتێ .
ودەلیل ل سەر ڤێ چـەنـدێ گۆتنا پێغەمبەرییە ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەمێ دبێژت : [ لا تمنعوا نساءكم المساجد وبيوتهن خير لهن ـ هوین مەنعا ژنكێن خۆ ژ مزگەفتان نەكەن ومالێن وان بۆ وان دچێتـرن ] ( ئەبوو داود و ئبن خوزەیمە ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن) وگۆتنا وی : [ خیر مساجد النساء قعر بیوتهن ـ چێتـرین مزگەفتێن ژنان نیڤا مالێن وانە ] وگۆتنا وی : [ أقرب ما تكون المرأة من وجه ربها وهي في قعر بيتها ـ ژن ژ هەمی دەمان پتـر یا نێزیكی كنارێ خودایێ خۆ یە دەمێ ئەو د مالا خۆ دا دڕوینت ] . (ڤان هەردوو حەدیسان ئبن خوزەیمە ڤەدگوهێزت )
و ژ ڤان حەدیسان وگەلەكـێـن دی دئـێـتـە زانین كو نڤێژا ژنێ ل مالا وێ بۆ وێ ب خێرترە ژ نڤێژا وێ ل مزگەفتێ .
4 ـ ئەگەر هات وژنێ ڤیا كاری ب ( روخصەتێ ) بكەت ونڤێژا خۆ ل مزگەفتێ بكەت ، دڤێت ئەو قەستا نێزیكتـرین مزگەفتێ بۆ مالا خۆ بكەت ، نەكو د سەر كۆمەكا مزگەفتان ڕا ببۆرت وبچت قەستا مزگەفتەكا دویر بكەت ، ب هێجەتا هندێ كو دەنگێ ڤی ئیمامی خۆشـتـرە ، یان خەلكێ ڤێ مزگەفتێ پـتـر ب دلـێ وێنە ! ئەڤ كارە یێ خەلەتە ودبت ژنێ تووشی هندەك گونەهان بكەن ، و ب تایبەتی ئەگەر نڤێژ ب شەڤ بت وەكی نڤێژێن تەراویحان ل رەمەزانێ ، وپشتی هنگی ئەگەر وێ ئەڤ چەندە كر هنگی مەخسەدا وێ نابتە كرنا نڤێژێ بەلكی دێ بتە گەڕیانا ل خۆشییێ ، وئەڤە كارەكێ دورست نینە .
و ل ڤێرێ دێ حەدیسەكێ ڤەگوهێزین پەیوەندی ب ڤێ نوقطــێ ویا بەری وێ ژی ڤە هەیە : ( ئبن خوزەیـمـە ) ڤەدگوهێزت كو جارەكێ ژنكا ئەبوو حەمیدێ ساعدی هاتە نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وگۆتێ : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ئەز حەز دكەم نڤێژێ د گەل تە بكەم ( و ژ سیاقێ حەدیسێ دئێتە زانین کو مالا وی یا دویر بو ژ مزگەفتا پێغەمبەری سلاڤ لێ بن) ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ ئەز دزانم تو حەز دكەی نڤێژێ د گەل من بكەی ، بـەلـێ نـڤێژا تە ل جهێ تە بۆ تە ب خێرترە ژ نڤێژا تە ل مـەزەلا تە ، ونڤـێـژا تە ل مەزەلا تە بۆ تە ب خێرترە ژ نڤێژا تە ل مالا تە ، ونڤێژا تە ل مالا تە بۆ تە ب خێرترە ژ نڤێژا تە ل مزگەفتا تاخێ تە ، ونڤێژا تە ل مزگەفتا تاخێ تە بۆ تە ب خێرترە ژ نڤێژا تە ل مزگەفتا من ] .
5 ـ ئەگەر كۆمەكا ژنكان نڤێژ ب جـماعەت كر وئێك ژ وان بوو ئیمام دڤێت ئەو د ناڤ ڕێزێ دا بـمینت ، نە وەكی ئیمامێ زەلام پێشڤە بچت ، وئەگەر كۆمەكا مرۆڤان نڤێژ ب جماعەت كر وژنك وزەلام د ناڤ دا هەبت ، ڕێزێن ژنكان دڤێت ژ یێن زەلامان دجودا بن ، وئـەگـەر ژنـكـەكا ب تـنـێ ژی بت ئەو ب تنێ دێ بـتـە ڕێزەك و ب ڕەخ زەلامان ڤە ڕاناوەستت ئەگەر خۆ مەحرەما زەلامی ژی بت ، وزەلام وژنكا خـۆ یان دەیكا خـۆ ب تـنـێ ژی ئـەگـەر نڤـێـژێ بكەن ژنك دێ ل پشت ڕاوەستت ، ل ڕێزەكا تایبەت .
6 ـ هـنـدەك ژن هـزر دكـەن كـو چـێ نابت ئەو ل مالا نڤـێـژێ بكەن حەتا نڤێژ ل مزگەفتێ نەئێتە كرن ، یەعنی ئەگەر ئێك ژ وان ڤیا نڤێژا خۆ ل مال بكەت دێ خۆ گیرۆ كەت حەتا نڤێژ ل مزگەفتێ بێتەكرن ، وئەو ب خۆ ئەڤ هزرە یا خەلەتە ، وهەر گاڤـەكا بانگ هاتە دان دورستە بۆ ژنێ ئەو ل مال نڤێژا خۆ بكەت ووێ چـو پەیوەندی ب نـڤـێـژا زەلامان ڤـە ل مزگەفتێ نینە ، وهندی زویـتـر ئەو نڤێژا خۆ بكەت بۆ وێ ب خێرترە .
7 ـ و ل ڤێرێ مەسەلەكا گرنگ وتایبەت ب ژنێ ڤە هەیە مە دڤێت ئیشارەتێ بدەینێ : ئەگەر دەمێ نڤێژێ هات وژنێ خۆ گیرۆ كر پاشی بەری ئەو نڤێژا خۆ بكەت بێ نڤێژ ببت ، هنگی ئەو نڤێژ دمینتە ل سەر وگاڤا پاقـژ بـوو دڤێت ئەو وێ نڤێژێ بكەت ، لەو ئەم دبێژین یا باش بۆ ژنێ ئەوە دەمێ بانگ دئێتە دان زوی ئەو نڤێژا خۆ بـكـەت ، و ژ قەستا خـۆ گـیـرۆ نەكەت دا ئەڤ حالەتە ب سەر دا نەئێت ب تایبەتی ل ڕۆژێن ژڤانێ خۆ .
حەفت : كرنا پتر ژ نڤێژەكا ب جماعەت ل مزگەفتێ :
كرنا پـتـر ژ نڤێژەكا ب جماعەت ل مزگەفتێ ژ وان خەلەتییێن زێــدە بــەلاڤــە نــوكـە ل مزگەفتێن مە ، وڤێ مەسەلـێ پێتڤی ب درێژكرەنەكێ هەیە :
1 ـ بارا پـتـر ژ فقهزانێن ئیسلامێ ـ و ژ وان : ئەبوو حەنیفە ومالك وشافعی ـ دبێژن : ئەگەر ئیمامی ل مزگەفتێ نڤێژ ل بەرا موسلمانان كر وكەسەك نەگەهشتە نڤێژێ وحەتا هاتی دیت نڤێژ یا خلاس بووی ، یا دورست بۆ وی ئەوە ئەو نڤێژا خۆ ب تنێ بــكـەت ، یان بچتە مال ونڤێژا خۆ ل مال د گەل هندەك كەسان ب جماعەت بكەت ، چونكی كرنا دو جماعەتان د ئێك مزگەفتێ ڤە یا دورست نینە ، ودەلیلێ وان ل سەر ڤێ چەندێ ئەو حەدیسە یا ( طەبەرانی ) ژ ( ئەبوو بەكرە ) ی ڤەدگوهێزت دبێژت : جارەكێ پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ دەرڤەیی مەدینێ هاتە مزگەفتێ دا نڤێژێ بكەت ، دیت خەلكی نڤێژا كری ، ئینا ئەو زڤڕی مال ومرۆڤێن خۆ كۆمكرن ونڤێژ ل بەرا وان كر .
و ژ حەسەنێ بەصری دئێتە ڤەگوهاستـن ، دبێژت : صەحابییێن موحەممەدی ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەگەر هاتبانە مزگەفتێ ودیتبا نڤێژ یا هاتییەكرن ، هەر ئێكی نڤێژ بۆ خۆ دكر .
ژ ئەڤا بۆری خەلەتییا وان كەسان بۆ مە دیار دبت ئەوێن دەمــێ دئـێــنـە مزگەفتێ ودبینن نڤێژ یا هاتییە كرن ، دەست ب جـمـاعـەتەكا دی دكەن ، یان دەستێ خۆ ل ملێ ئێكی ددەن و د گەل وی نڤێژێ ب جماعەت دكەن ، ئـەڤە خیلافی سوننەتا پێغەمبەرییە ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، هەر وەسا وەكی كارێ صەحابییان ژی نینە .
2 ـ ئەگەر مرۆڤەك هاتە مزگەفتێ ودیت جماعەت یا خلاس بــووی ، وهندەك كەس جماعەتا دووێ یێن دكەن ، ئەو خۆ بدەتە د گەل وان ؟ یان ژی ب تنێ نڤێژا خۆ بكەت ؟
د بەرسڤێ دا زانا دبێژن : یا باشتـر بۆ وی ئەوە ئەو نڤێژا خۆ ب تنێ بكەت وخۆ نەدەتە د گەل جماعەتا دووێ ! بۆچی ؟
3 ـ چــونــكــی زانایێن مەزن د حوكمێ جماعەتا دووێ دا ب خیلاف چووینە ، ومەسەلا یا گەهشتییە دەرەجەكێ هندەك زانا دبێژن : جماعەتا دووێ یا بەگالە ، وهندەكێن دی دبێژن : نڤێژا وان یا دورستە وئەو د گونەهكارن ، وهندەك دبێژن : نڤێژ یا بەطال نینە وئەو دگونەهكار ژی نینن بەلـێ خێرا جماعەتێ بۆ وان نائێتە نڤـیـسـیـن ویا ب خـێـرتر بۆ وان ئەو بوو وان وە نەكربا !! و ب چی حالـێ هەبت دڤێت مرۆڤ خۆ ژ ڤی كاری بدەتە پاش دا ژ ڤێ سەرگێژییێ خلاس بت .
4 ـ وئەگەر كەسەك پیسار كەت : بۆچی د ڤێ مەسەلـێ دا زانایان هندە شداندن كرییە ؟ دێ بـێـژن : ژ بـەر گەلەك ئەگەران :
ئێك : چونكی ئەو خیلافێ سوننەتێ وكارێ صەحابییانە .
دو : چونكی دانا دەسـتـویـرییـێ ب كرنا جماعەتا دووێ دێ بتە ئەگەرا سسییا د هاتنا جماعەتا ئێكێ .
سێ : ئەڤ چەندە دێ دەرگەهی بۆ ژێكڤەكرنا ڕێزا موسلمانان ڤەكەت ، وهەر كەسەكێ ئاقلێ وی ژ ئیمامەكی نەبڕت ـ ژ بەر چی ئەگەرا هەبت ـ دێ خۆ گیرۆ حەتا جماعەت خلاس دبت وپشتی هنگی دێ ئێتە مزگەفتێ ونڤێژێ كەت .
5 ـ وبەری ئەم ڤێ مەسەلـێ ب دویماهی بینین حەدیسەك هەیە پێتڤییە بۆ هــەوە ڤەگــێــڕیـن : ئەحمەد وئەبوو داوود ونەسائی ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزن ، دبێژت : [ من توضأ فأحسن وضوءه ثم راح فوجد الناس قد صلوا ، أعطاه الله مثل أجر من صلاها وحضرها ، لا ينقص ذلك من أجرهم شيئا ـ هەچییێ دەسنڤێژا خۆ بگرت وتازە و ب دورستی بگرت ، پاشی بچت ووبینت خەلكی نڤێژا كری خودێ وەكی خێرا وان یێن نڤێژكری ولـێ ئامادە بووین دێ دەتێ ، بێی تشتەك ژ خێرا وان كێم ببت ] .
مـەعـنـا : ئـەگەر مرۆڤ یێ حەریص بت ل سەر كرنا نڤێژا ب جماعەت ، وجارەكێ وەسا چێبوو حەتا وی كارێ خۆ كری وچوویە مزگەفتێ دیت نڤێژا ب جماعەت یا خلاس بووی ، بلا ئەو نڤێژا خۆ ب تنێ بكەت وخێرا جماعەتێ دێ گەهتێ ، نە كو جماعەتا دووێ د مزگەفتێ ڤە بكەت وخێرا جماعەتێ ژ خۆ بكەت وخۆ گونەهكار ژی بكەت !
تشتێ دی یێ هویر یێ كو ژ ڤێ حەدیسێ دئێتە زانین ئەوە كو یا باشتـر ئەوە مرۆڤ دەسنڤـێـژا خۆ ل مال بشۆت وبچتە مزگەفتێ نە كو بچت ل مزگەفتێ بشۆت ، چونكی د گەل حـەدیـسـان دا هاتییە : [ إذا توضأ أحدكم .. ثم خرج إلی الصلاة ] وئەڤە ئیشارەتەكا هویرە زوی ب زوی مرۆڤ خۆ لـێ هشیار ناكەت .
هەشت : جماعەتا نە ل مزگەفتێ :
ئەو نڤێژا ب جماعەت یا نە ل مزگەفـتـێ بـێـتـەكرن د خێرێ دا وەكی وێ نینە یا ل مزگەفتێ بێتەكرن ، وهندەك كەس هەنە دەمێ بانگ ددەت خۆ ب سوحبەتێن بێ خێر ڤە موژیل دكەن وناچنە نڤێژێ ل مزگەفتێ ، ودلـێ ب هندێ خۆ دكەن كو ئەو دێ نـڤـێژێ ل مال ب جماعەت كەن ویا ژ وان ڤە ئەڤ نڤێژە ژی ب بـیـسـت وحەفتانە ، وئەو ب خۆ وەسا نینە ، وئیمامێ بوخاری ـ وەكی ئبن حەجەر ژێ ڤەدگوهێزت ـ ل وێ باوەرێ بوو كو هەر حەدیسەكا د خێرا نڤێژا ب جماعەت دا هاتی بەحسێ وێ نڤێژێیە یا ل مزگەفتێ دئێتەكرن .
