ئهگهرێن گرتن و ڤهكرنا
دهرگههێن خزینێن عهرد و عهسمانى
گهلهك ئایهتێن قورئانێ و حهدیسێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ههنه بهحسێ وان قانوون و سوننهتان دكهن یێن خودێ د ڤێ دنیایێ دا داناین یا ئهم تێدا دژین، چ ئهو سوننهت بن یێن پهیوهندى ب عهرد و عهسمانان و زڤڕینا چهرخ و فهلهكان ڤه ههین، یێن مه چو دهست تێدانه، یان ژى ئهو سوننهت بن یێن پهیوهندیهكا نه ئێكسهر یان یا ئێكسهر ب ژیانا مه ڤه ههى، مه مرۆڤان، یێن كو دئێینه هژمارتن پشكهكا بهرچاڤ و كاریگهر ژى ژ پێكهاتیێ ڤێ جیهانێ، و تشتهكێ ئاشكهرایه كو ههر سوننهتهك -یان قانوونهك، بلا بێژین- دڤێت یا ئاڤاكرى بت ل سهر بناخهیێ هندهك (قاعیده) و (ئوصوولێن) موكم و نهلڤ، یهعنى: یێن ثابت، دا مرۆڤ بشێت ل دویڤ وان ئوصوولان تێ بگههت و سهرهدهریێ د گهل بكهت، و گهلهك جاران مرۆڤ دهمێ وان ئایهت و حهدیسان دخویت یێن بهحسێ سوننهتهكێ ژ ڤان سوننهتێن خـــودایـــى دكـــهن، ب تایبهتى ئهوێن گرێداى ب شكاندن و سهرێخستنا مللهتان ڤه، یان عقووبهدان و خهلاتكرنا وان ڤه، مرۆڤ حێبهتى ڕادوهستت، و هندهك جاران دبت د گهل خۆ پسیار ژى بكهت و بێژت: كا پانێ ئهڤ سوننهته ب جهـ نههات؟ یان: پا مادهم ئهڤه سوننهتهكا خوداییه ئهرێ بۆچى ئهو ل فلان جهى چێ دبت و ل فلان جهى چێ نابت؟
یهعنى: هندهك جاران مهسهله دگههته هندێ مرۆڤێ خودان باوهر ب خۆ، ئهگهر تهقدیرا وى بۆ مهسهلێ یا تمام نهبت و بهرێخۆدانا وى یا وهسا نهبت ههمى لایان ڤهگرت، د سۆز و گهف (وهعد و وهعیدێن) خودێ دا دكهفته گومانێ، و دویر نینه ئهگهر بسته بكهت ههر باوهرییێ پێ نائینت!!
و گرێكا سهرهكى د ڤێ مهسهلێ دا -وهكى مه گۆتى- ئهوه دهمێ مرۆڤ ڤان سوننهتان ژێك ڤهدقهتینت، و جودا جودا بهرێ خۆ ددهته ههر ئێكێ، یان ژى بهرێخۆدانا وى بۆ ههر سوننهتهكێ یا تمام نهبت و ههمى لایان ڤهنهگرت.. و حهتا گۆتنا مه پتر یا ئاشكهرا بت نموونهیهكا كورت ل ڤێرێ ئهز دێ ئینم:
ئایهتهكا قورئانێ یا ههى دبێژت: (إنا لننصر رسلنا والذين آمنوا في الحياة الدنيا ويوم يقوم الأشهاد)(غافر: 51) خودێ تهئكید دكهت كو مسۆگهر هندى ئهمین ئهم پێغهمهرێن خۆ و ئهوێن باوهرى ئیناى ژى د حهیاتا دنیایێ دا، و ڕۆژا قیامهتێ ژى ب سهردئێخین..
یهعنى: ب سهرئێخستنا پێغهمبهر و خودان باوهران ل دنیایێ و ئاخــرهتــێ، ئێك ژ سوننهتێن خوداییه، یێن مسۆگهر.
جارێ ئاخرهتێ بداننه لایهكى، دا بهحسێ دنیایێ بكهین، و بهحسێ موحهممهد پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- و صهحابیێن وى بكهین، كو ب دیتنا مه چێترین دهستهكا مرۆڤانه دنیایێ نیاسین، د ناڤ صهحابیان دا گهلهك كهس ههبوون، ب تایبهتى پشتى سهركهفتنا وان ل ڕۆژا بهدرێ ب وێ هژمارا كێم و چهكێ بێ سهر و بهر ڤه، هزر دكر ب سهرئێخستنا خودێ بۆ پێغهمبهرێ وى و ئهو خودان باوهرێن د گهل دا وهعدهكه خودێ ل سهر خۆ دایه، و بێى ههر شهرتهكێ ههبت ئهڤ وهعده ههر دێ ب جهـ ئێت(وەکی گەلەک موسلمانێن مە ئەڤرو هزر دکەن کو دڤێت خودێ ئەم بێ شەرت و شورووت بسەرئێخستباین و ژینا مە خوش کربا چونکی ئەم موسلمانین و نڤێژا دکەین )، و ژ بیرا وان چوو كو ئهو وهعده ب هندهك شهرتان ڤه یا گرێدایه، و ئێك ژ مهزنترین وان شهرتان ئهوه ئهو ژ ئهمرێ خودێ و پێغهمبهرى دهرنهكهڤن، و فهرمانێن وان ب سستى ڤه وهرنهگرن، ئهگهر نه فایدێ وان ناكهت ئهو صهحابى بن یان پێغهمبهر د ناڤ وان دا بت..
و دهمێ ئهو كهفتینه د تهجروبا خۆ یا دووێ دا ژ نوى وان ئهڤ دهرسه وهرگرت.. ل ڕۆژا ئوحودێ، ل دهسپێكا شهڕى -وهكى ئهم ههمى دزانین- سهركهفتن یا موسلمانان بوو، و شكهستن كهفته چهپهرێ كافران، پاشى ل نیڤا ڤێ سهركهفتێ، و ل وى دهمێ لهشكهرێ موسلمانان ئهوێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ب خۆ سهركێشیا وى دكر ڕادهێلا پاشمایێن لهشكهرێ كافران، بیست سیهـ زهلامهكان ب تنێ د ناڤ لهشكهرى دا ئهمرێ پێغهمبهرى شكاند، یهعنى: شهرتێ ب سهرئێخستنێ ب جهـ نهئینا، خـــودێ ل وان وهرگێڕا.. نه ل وان بیست سیهـ زهلامان ب تنێ! بهلكى ل لهشكهرى ههمییێ كو پێغهمبهر ب خۆ ژى ئێك ژ وان بوو، خالد ب سویارێن خۆ ڤه ل دۆر گرى زڤڕین، ئهو ڕمبازێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- داناینه سهر گرى، یێن جهێ خۆ بهرداین و یێن نه بهرداین ژى هاتنه كوشتن، و پێغهمبهر ب خۆ ژى هاته برینداركرن، صهحابییان گاڤا ئهڤ تشته دیتى عهجێبگرتى مان، و پسیار كرن: چاوا ئهڤه چێ دبت؟ بۆچى ئهم شكهستین؟ ما نه خودێ وهعده دایه پێغهمبهرێ خۆ و ئهوێن د گهل دا ب سهربێخت؟ پا كا وهعدا خودێ؟
هنگى بهرسڤ ژ لایێ خودێ ڤه هات: (أولما أصابتكم مصيبة قد أصبتم مثليها قلتم أنى هذا قل هو من عند أنفسكم إن الله على كل شيء قدير)(آل عمران: 165) گاڤا موصیبهتهك ب سهرێ ههوه هوین دێ پسیاركهن: ئهڤه چاوا چێبوو؟ ژ كیڤه هات؟ ئهى موحهممهد تو بێژه وان: ئهو ژ ههوهیه، ئهنجامێ كهدا دهستێ ههوهیه.. ههوه شهرت ب جهـ نهئینا، خودێ ئهو نهدا ههوه یا ههوه دڤێت. ل بهر خودێ یا ب ساناهى بوو ل ئوحودێ ژى پێغهمبهرێ خۆ وئهوێن د گهل ب سهربێخت، وهكـــى ل دهسپێكێ ب سهرئێخستین ژى، بــهلێ هنگى پێلێدانا ئهمرێ پــێــغــهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ل بـــهر وان دا بــتـــه تشتهكێ عهدهتى! و پــشـــتـى هنگى وان دهرس ب دورستى وهرنهدگرت كو ههر وهعدهكا خودێ داى حهتا ب جهـ بێت شهرتێن خۆ یێن ههین دڤێت بێنه ب جهئینان.
و د ڤێ پهیڤا خۆ دا مه ل بهره بهحسێ سوننهتهكێ ژ وان سوننهتێن خودایى بكهین یێن ئهو د گهل مللهتان ب كار دئینت، وهكى د قورئانێ دا هاتى، یێن كو پــهیـــوهندى ب گرتن و ڤهكرنا دهرگههێن رزقى ههین، دا بهرێ خۆ بدهینێ كانێ خـــودێ چ دبێژت. و ئهڤ سوننهتا ئهم بهحس ژێ دكهین ئهم دشێین دو پارچه ئایهتان وهك نموونه ل سهر بینین:
پارچهیا ئێكێ: (وما أرسلنا في قرية من نبي إلا أخذنا أهلها بالبأساء والضراء لعلهم يضرعون(94)ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا وقالوا قد مس آباءنا الضراء والسراء فأخذناهم بغتة وهم لا يشعرون(95)ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض ولكن كذبوا فأخذناهم بما كانوا يكسبون(96)(الأعراف: 94-96).
پارچهیا دووێ: (ولقد أرسلنا إلى أمم من قبلك فأخذناهم بالبأساء والضراء لعلهم يتضرعون(42)فلولا إذ جاءهم بأسنا تضرعوا ولكن قست قلوبهم وزين لهم الشيطان ما كانوا يعملون(43)فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44) (الأنعام: 42-44).
و بابهتێ ڤان ههردو ئایهتان گهلهك یێ نێزیكى ئێكه، ئـــهو ژى دیاركرنا ئــێــك ژ سوننهتێ خودێیه یێن وى د گهل ئوممهتێن بۆرین ب كارئیناین، ئهو سوننهت چ بوو؟ دا بهرێ خۆ بدهینه پارچهیا ئێكێ..
خودێ دبێژت: چو پێغهمبهر ل چو جهان مه نههنارتینه ئهگهر بۆ هندێ نهبت دا ئهو بهرێ وان بدهته پهرستنا خودێ، و وان ژ شركێ و كوفرێ بدهته پاش، و ههر مللهتهكێ پێغهمبهرێ خۆ درهوین دهرێخست بت، و دویكهفتنا وى نهكربت، مه ئهو ب تهنگاڤى و نهخۆشییێ یێن گرتین، و (بأساء) ئهو نهخۆشیه یا د مالى و رزقى دا دگههته مرۆڤى، یهعنى: مه (ئهزهمێن ئقتصادى) یێن داینێ، و(ضراء) ئهو نهخۆشییه یا دگههته لهش و ژیارا مرۆڤى وهكى: ئێش و ئهلهمان، و ئاتاف و موصیبهتێن سروشتى یێن وهكى: هژیانا عهردى و ڕابوونا لههییان.. مهعنا: ههر مللهتهكێ دوژمناتییا پێغهمبهران كربت، خودێ هژمارهكا نهخۆشى و ئاتافێن مهزن یێن پهیوهندى ب لایێ ئابۆرى و ساخلهمى و سورشتى ڤه ههى ب سهر وان دا ئیناینه.. و بهرى ئێك بێژت: بۆچى؟ خودێ بهرسڤێ ددهت و دبێژت: بۆ هندێ دا بهلكى ئهو ل خودايێ خۆ بزڤڕن، و خۆ بۆ وى بشكێنن، و ڤهگهڕيێنه حهقییێ، و دویكهفتنا پێغهمبهران بكهن.. مهعنا: حیكمهت ژ دانا موصیبهتێ ئهوه دلێ وى كهسێ موصیبهت ب سهرى هاتى نهرم ببت، ب تــۆبـهكرن ڤه ل خودایێ خۆ بزڤڕت.
و ئهگهر ڤێ جهڕباندنێ فایده نهكر، یهعنى: ئهگهر مرۆڤ ب بهلا و موصیبهتێ نههاته سهر ڕێكێ، ئحتماله خودێ وى ب ڕهنگهكێ دى بجهڕبینت، خودێ دبێژت: (ثم بدلنا مكان السيئة الحسنة حتى عفوا)پاشى مه ل جهێ وێ نهخۆشیێ جارهكا دى خۆشى دا وان، مه لهشێن وان ساخلهم كرن، و مالێ وان بهرفرههـ كر؛ و حالێ وان خۆش كر، بۆچى؟
ژ پارچهیا دى یا ئایهتان دێ بۆ مه ئاشكهرا بت كو خودێ ئهڤ چهنده د گهل وان كر وهكى بهردانا بهندكى ل دویڤ دا، و دیسا دا وان بجهڕبینت كانێ ئهو دێ شوكرا خوایێ خۆ كهن و ل وى زڤڕنه ڤه یان نه، و دهمێ ئهڤێ ژى چو مفا نهگههاندییه وان، و وان چو وج بۆ خۆ ژێ وهرنهگرتى و دهست ژ كارێ خۆ یێ خراب ڤهنهكێشاى، جزادانا مهزن هات، بهلێ بهرى ئایهت بهحسێ وێ جزادانا مهزن بكهت، ئاخفتنهكا وان نهزانان بۆ مه ڤهگوهاست، دیتنا وان بۆ مهسهلا دانا موصیبهت و نهخۆشییان و دانا خۆشى و بهرفرههییان ژى بۆ مه ئاشكرا دبت، وان چ گۆت؟ خودێ ژ كیس دهڤێ وان ڤهدگوهێزت و دبێژت:(وقالوا قد مس آباءنا الضراء والسراء) یهعنى: دهمێ مـه موصیبهت د مال و نهفسێن وان دا داینێ، پاشى مه ژینا وان خۆش كرى، وان گۆت: ئهڤه حالێ زهمانییه د گهل خهلكى، ڕۆژهكا خۆشه و ئێك يا نهخۆشه، و ئــــهڤ تشته بـــهرى مه ب سهرێ باب و باپیرێن مه ژى هاتبوو!! یهعنى: ههر نهخۆشى و ئاتافهكا مه دئینا سهرێ وان، و ههر بهرفرههى و نعمهتهكا مه ددا وان، ل شوینا كو ئهو پێ هشیار ببن، و ل خۆ بزڤڕن، ئهو دا وێ چهندێ بۆ زهمانى زڤڕینن، و دا بێژن: ئهڤه عهدهتێ دنیایێیه.. ئهگهر ئهزمهكا ئقتصادى ب سهر وان دا هاتبا، ئهو دا بێژن: ئهڤه ژ بهر فلان سهبهبێ ماددییه، ئهگهر باران نههاتبان و هشكاتى پهیدا ببا، ئهو دا بێژن: ئهڤه ژ بهر فلان سهبهبێ جهوویه، و ئهگهر ئێشهكا وهسا د ناڤ وان دا بهلاڤ ببا ئهو پێڤه مهحتل ببان، ئهو دا بێژن: ئهڤه ژ بهر فلان سهبهبێ صحییه.. و هتد. و د گهل هندێ كو دبت ئهو سهبهبێن ئهو دبێژن ههمى ددورست بن ژى، بهلێ یا غهریب ئهوه چو جاران ئهو بهحسێ (موسهببێ سهبهبان) كو خودێیه ناكهن، ههر وهكى خودێ چو دهور د دانا وان موصیبهتان دا نینه! بهلێ یا غهریب نینه ئهگهر ئهم ل بیرا خۆ بینینه ڤه كو وان د ئهصل دا باهرى ب خودێ نینه.
و گاڤا مهسهله دگههته ڤى حهددى، یهعنى: دهمێ طوغیانا وان دگههته هندێ ئهو خـــودێ و مـــهشــیــئــهتا وى ئــێــكــجــار ژ حیساباتێن خۆ دهاڤێژن، جزایێ بنبڕ دئێت: (فأخذناهم بغتة وهم لا يشعرون) ئينا ژ نشكهكێ ڤه مه ئهو ب عهزابێ گرتن و ئهو دتهنا، وان هزرا تێچوونێ نهدكر، و ئهو ل هیڤیێ نهبوون كو جارهكێ ئهو ب ڤى ڕهنگى دێ ئێنه تێبرن.
دیرۆكا وان مللهتان بخوینن یێن دهولهت و ئمبراتووریهتێن مهزن ئاڤاكرین، و ئهگهرێن هلوهشیان و نهمانا وان بخوینن، دێ بینن گهلهك جاران دیرۆكنڤیس د مهسهلا هلوهشیانا فلان دهولهتێ یان ئمبراتووریهتێ دا دحێبهتینه، و دبێژن: یا (موتهوقع) نهبوو ئهڤ شارستانییه، یان ئهڤ ئمبراتوورییه هۆسا ب ساناهى و ب ڤى ڕهنگى بكهڤت، پا چاوا كـــهفـــت نزا! بهلێ خـــودێ دزانـــــت: (ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض ولكن كذبوا فأخذناهم بما كانوا يكسبون(96)) ئهگهر خهلكێ وان دهولهت و ئمبراتوورییهتان، خهلكێ وان گوند و باژێڕان باوهرى ب پێغهمبهرێن خۆ ئينابا، و دويكهفتنا وان كربا، و خۆ ژ وێ دويركربا يا خودێ ئهو ژێ داينه پاش، خودێ دهرگههێن خێرێ یێن عهرد و عهسمانى ل بهر وان دا ڤهكهت، بهلێ وان وه نهكر، وان درهو ب وێ حهقییێ كر یا بۆ وان هاتى، ئينا خودێ عهزابهكا ئهو پێ تێ بچن دا وان؛ ژ بهر كوفر و نهگوهداریا وان.. ئهگهر چ ئهو، و گهلهك ژ وان یێن دیرۆكا وان دنڤیسن ژى ڤێ چهندێ بهرچاڤ ناكهن؛ چونكى خودێ و عهزابا وى د حیساباتێن وان دا نینه!
سوننهتا خودێ د مللهتان دا ئهڤهیه: ئهگهر وان پێ ل توخویبێن خودێ دانا، و بهندك د ناڤبهرا خۆ و دینێ وى دا بڕى، خودێ دهرگههێن خێر و بهرهكهتا عهرد و عهسمانان ل بهر وان دگرت، دا ئهو ل خۆ بزڤڕنهڤه، و تۆبه بكهن، و قهستا ڕێكا خودێ بكهن، بهلێ ئهگهر وان وه نهكر، و ل شوینا ئهڤ جهڕباندنه وان بهر ب خودایێ وان ڤه ببهت، ئهزمانێ وان د دهر حهقا خودێ دا درێژتر لێ بێت، و ئهو خۆ ژ خودێ بێ منهت بكهن، عهزابهكا دژوارتر دێ ب سهر وان دا ئێت، حهتا ئهو ژ سهر ڕویێ عهردى دئێنه ڕاكرن.
بهلێ ئهڤا حهتا نوكه مه گۆتى نه ههمى لایێن سوننهتا خودێنه د جهڕباندن و تێبرنا مللهتان دا، لهو دهمێ حهتا ڤێرێ مرۆڤ دبێژت، دێ بینى گهلهك كهسێن حـــهز ژ ههڤڕكییێ دكهن، دبێژن: پانێ گهلهك ژ وان مللهتێن هوین ب كافر دزانن، و دبێژن: ئهو نه ل سهر ڕێكا پێغهمبهرانه، یێن د نعمهتان دا دژین، باران ل نك وان دمشهنه، رحهتى و تهناهى، دهولهمهندى و خۆشى د دهر وبانێن وان دا دچن، پا كا ئهو سوننهتا خودایى یا هوین ژێ دبێژن؟
بهرسڤا ڤێ (ئعتراضێ) و چهند ڕۆنكرنه ل دۆر د پارچهیا دووێ یا ئایهتان دا دئێت، ئهوا خودایێ مهزن تێدا دبێژت:(ولقد أرسلنا إلى أمم من قبلك فأخذناهم بالبأساء والضراء لعلهم يتضرعون(42)فلولا إذ جاءهم بأسنا تضرعوا ولكن قست قلوبهم وزين لهم الشيطان ما كانوا يعملون(43)فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44) )(الأنعام: 42-44).
د ڤان ههر سێ ئایهتان دا خودایێ مهزن ڕوى ب ڕوى مه ددانته بهرانبهر سوننهتهكا خۆ د تێبرنا مللهتان دا، ئهو سوننهتا بهرى نوكه مه بهحس ژ لایهكێ وێ كرى، و لایهكێ وێ یێ دى ماى.. و پێخهمهت ئهم باش ب تبیعهتێ ڤێ سوننهتێ ئاگههدار بین، ئایهت نموونهیهكى ژ (واقعێ تاریخى) یێ كو ل بهر چاڤێن مرۆڤینییێ چێبووى ددانته بهر سنگێ مه، ئهو نموونه بێى مرۆڤ چو دهرس و وهعزان ل دۆر بێژت، ب ڕویدانێن خۆ بۆ مه بهرچاڤ و شرۆڤه دكهت كانێ چاوا مرۆڤ تووشى غهزهبا خودێ دبن، و چاوا مللهتێن ب هێز و پێشكهفتى دئێنه تێبرن و دچنه هیلاكێ، بهلێ گرفتارییا مه یا مهزن ئهوه ئهم عیبرهتێ بۆ خۆ ژ دهرسێن دیرۆكێ وهرناگرین!!
دیرۆكا مرۆڤینییێ یا ب مه دایه زانینێ كو ههر جارهكا مللهتهكى ژ مللهتان ئهو فطرهتا خودێ ئهو ل سهر داین دهرژێر كربت، و فهساد گههاندبته ههمى گههـ و ئهوصالێن ژینا خۆ، خودێ پێغهمبهرهك یان پتر ژ پێغهمبهرهكى بۆ وان یێ هنارتى؛ دا ئهو جارهكا دى بهرێ وان بدهته فطرهتا خودێ: (ولقد أرسلنا إلى أمم من قبلك) ئهى موحهممهد! بهرى ئهم ته بۆ ڤى مللهتى بهنێرین، مه گهلهك پێغهمبهرێن دى ژى هنارت بوون.. دیرۆكێ بخوینن، چ ئهو بت یا ڤێ دویماهییێ ژ نوى مرۆڤان ب دهستێن خۆ نڤیسى، یان ئهو بت یا بهرى دیرۆكێ زهمانى ل سهر كهڤر و دیوارێن شكهفتان نڤیسى، دێ بینن ئهڤ دیرۆكه -د گهل كورتییا وێ ئهگهر بێته قیاسكرن د گهل عهمرێ عهردێ مه- یا تژییه ژ درهو و كهفتنێن عنتیكه، گهلهك مللهتێن شارستانیێن مهزن ئاڤاكرین هاتبوون، ژ لایێ ماددى و هێزێ ڤه پێشكهفتبوون، د سهربۆڕێن مهدهنییهت و زانین و هۆنهر و ئهدهبییاتان دا ئهو د دهولهمهند بوون، بهلێ د لایێ ئهخلاق و خودێناسیێ دا د ههژار بوون، خودێ پێغهمبهر بۆ وان هنارتن، ئهو ژ عهزابا خودێ ترساندن، و ل هندێ هشیاركرن كو ئهو پێشكهفتنا ماددى یا وان ههى ههمى چو فایدهى ناگههینته وان ئهگهر غهزهبا خودێ ب سهر دا هات..
بهرسڤا وان چ بوو؟
ئهو ئایهتا بهرى نوكه مه ڤهگێڕاى بهرسڤا وان بۆ مه ڤهگێڕا بوو: (ولو أن أهل القرى آمنوا واتقوا لفتحنا عليهم بركات من السماء والأرض ولكن كذبوا فأخذناهم بما كانوا يكسبون(96)
وان باوهرى نهئینا، و خۆ دفن بلند كر، هنگى لایـــــێ ئێكێ ژ ســـوننهتا خــــودێ د گهل وان ب جهـ هات، وهكى ڤێ ئایهتێ دیاركرى:( فأخذناهم بالبأساء والضراء لعلهم يتضرعون(42)خودێ دبێژت: دهمێ وان گوهداریا پێغهمبهرێن خۆ نهكرى، و دویكهفتنا خۆشى و شـــهههواتێن خۆ كرى، مه ئهو ب تهنگاڤى و نهخۆشییێ گرتن، و (بأساء) و (ضراء) -وهكى بهرى نوكه مه گۆتى- ئهو نهخۆشینه یێن د مالى و رزقى دا، و د لهشى و ژیارێ دا دگههنه مرۆڤى.. و بهرى نوكه بهحسێ ڤى لایی مه كربوو: لایێ جهڕباندنا مللهتان ب بهلا و موصیبهتان؛ دا ئهو ل خۆ بزڤڕن.
بهلێ ئهگهر ڤێ چهندێ فایده نهكر..؟ ئهگهر خودێ تهنگاڤى و نهخۆشى د مالى و رزقى و لهشى دا دا مللهتهكى، یهعنى: هــنــدهك (گرفتاریێن ئابۆرى و ساخلهمییێ) ب سهردا ئینان، و ل شوینا ئهو ئعترافێ بكهن كو ئهڤ بهلا و موصیبهتێن دئێنه سهرێ وان ژ بهر دویركهفتنا وانه ژ خودێ، ڤێجا هشێن خۆ بیننه سهرێ خۆ، و ههوار بكهنه خودایێ خۆ دا ئهو رهحمێ ب وان ببهت و ڤێ تهنگاڤیێ ژ سهر وان ڕاكهت، ئهو دلڕهقتر لێ بــێــن و پتر دویكهفتنا سهرداچوون و ڕێبهرزهبوونێ بكهن؟ وهكـــى ئایــــهت دبێژت: (فلولا إذ جاءهم بأسنا تضرعوا ولكن قست قلوبهم وزين لهم الشيطان ما كانوا يعملون)(43) یهعنى: ما چ بوو دهمێ نهخۆشیا مه گههشتیه ڤان مللهتێن درهوپێكهر ئهگهر وان خۆ بۆ مه شكاندبا، و ههوارێن خۆ گههاندبا مه؟ بهلێ وان وه نهكر، دلێن وان پتر ڕهق بوون، و شهيتانى گونههێن وان ل بهر وان شرينكرن.
و دلڕهقى دژوارتـــــریـــن ئێشا نهفسییه خـــودانى دگرت؛ چونكى چــــو دهرمان زوى ب زوى فایدهى لێ ناكهن، و ئهگهر خودان ئهو بت یێ گوهدارى و پشتهڤانیا شهیتانى بكهت، هنگى دلڕهقى و عینادا وى گهلك دێ زێدهتر لێ ئێت.
و مهسهله ئهگهر گههشته ڤى حهددى لایێ دى ژ سوننهتا خودێ دئێت، ئهو لایێ گهلهك جاران ئهم ژ بیرا خۆ دبهین، یان ئهم خهلهت تهفسیر دكهین، لایێ جــــهڕباندنا ب خۆشى وبهرفرههییێ:(فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء) یهعنى: پشتى ئهم وى مللهتى ب نهخۆشییێ دجهڕبینین؛ دا ئهو ل خۆ بزڤڕن، و ئهو پتر د سهردا دچن، ڤێ جارێ ئهم بهرفرههییێ ددهینێ، و باش بهرێ خۆ بدهنه تهعبیرا قورئانێ: (فتحنا عليهم أبواب كل شيء) مه دهرگههێن ههمى تشتان ل سهر وان ڤهكرن، بۆچى؟ ڤێ جارێ دا ئهو پتر دسهر دا بچن! جارا دى دهمێ مه ئهو ب نهخۆشییێ جهڕباندین ژ بهر هندێ بوو دا ئهو ل خۆ بزڤڕن، بهلێ ئهو ل خۆ نهزڤڕین، ئینا مه دهرگههێن ههمى نعمهتان ل بهر وان ڤهكرن، بێ حهد و حسێب، نه ژ بهر هندێ هندى ئهم حهز ژ وان دكهین، بهلكى ژ بهر هندێ دا (ئستدراجا) وان بێتهكرن و ئهو پتر بهر ب خاپاندنێ ڤه بچن، و هزر بكهن ئهڤ بهرفرههییا گههشتییه وان ژ بهر كوفر و ســهرداچوونا وانه، یان ژ بهر تێگههشتن و عهقلداریا وانه، و ئهو نائیننه سهر هزرا خۆ كو دبت ئهڤه جهڕباندنهكا دى بت ئهو پێ دئێنه جهڕباندن!(حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)) حهتا دهمێ ئهو د ڤان خۆشى و نعمهتان ڕا هێڕ دبن، و كهيفا وان گهلهك ب وى حالى دئێت یێ ئهو كهفتینێ، خودێ دبێژت: ژ نشكهكێ ڤه ئهم دێ وان ب عهزابێ گرین، عهزابهكا وهسا ئهو ب ههمى ڤه پێ تێ بچن.. ڤێجا دێ بینى هنگى ئهو ژ ههر خێرهك و ئومێدهكا ههبت دێ بێ هيڤى بن.
و ئهگهر (خهسف) و عهزابا مللهتان ژ ڕههـ و ڕیشالان بینتهدهر پشتى هاتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- نهما بت ژى، هندهك عهزابێن دى یێن ماین مللهت پێ دكهڤنه ئیزا و شهقائهكا مهزن، یا عهقلدار ژێ حێبهتى بمینن، عهزابا نهفسى، شهقائا رووحى، خۆكوشتن و ئنتحار، بێ ئهخلاقى و (شذووذا جنسى) و ئهو ئێشێن جڤاكى و نهفسى و جسمى یێن ژێ چێ دبن، و قهیرانێن ئابۆرى و (ئیفلاس)، و بهلاڤبوونا ترسێ و برسێ و گرانییێ، پهیدابوونا هشكاتییێ و كێمبوونا ئاڤێ، پیسبوونا ژینگههێ و خــــهطهرا وێ چهندێ ل سهر ژینا مرۆڤان، بهلاڤبوونا ئێشێن وهسا یێن كو دخــتـــۆر ب چارهسهریا وان ڤه مهحتل ببن.. ئهڤه هندهك ژ سهرپهشكێن وێ عهزابێنه یا خودێ ددهته وان مللهتان یێن ژ ڕێكا وى دهردكهڤن، و فـــایـــدێ وان ناكهت دهرگههێن رزقى ل بهر وان دڤهكرى بن یان نه!
د ڕاپۆرتهكا خۆ دا یا پار ڕێخراوا ساخلهمییا جیهانى بهلاڤكرى هاتییه كو بهس ئهو كهسێن ناڤێن وان هاتینه تۆماركرن یێن نوكه ئێشا ئیدزێ لێ ههى ل جیهانێ هژمارا وان یا گههشتیه (60) ملیوون مرۆڤان.. بهلێ (60) ملیوون مرۆڤان! ئهڤه بهس ئهون یێن حالهتێ وان هاتییه دیتن و ناڤێن وان هاتینه تۆماركرن، و چهندێن دى ههنه ژبلى وان یێن حالهتێ وان نههاتیه دیتن یان ناڤێن وان نههاتینه تۆماركرن؟
بهس خودێ دزانت.
د دو شهڕێن جیهانى دا یێن مرۆڤێن پێشكهفتى ل سهدسالا بیستێ كرین وهكى ئــهو ب خــۆ دبێژن پتر ژ (50) ملیوون مرۆڤان هاتنه كوشتن، و ژ ئهنجامێ ئێشهكا ب تنێ یا ڕهوشهنبیرییا (بطلى و سیكسى) یا شارستانییا دیموقراتییهت و پێشكهفتنێ ل سهدسالا بیست و ئێكێ بهلاڤكرى (60) ملیوون مرۆڤ هاتنه مراندن.. د گهل هندێ ژى ههڤڕكێن نهزان دبێژن: پانێ گهلهك باران ل نك وان كهسان دئێن ئهوێن هوین دبێژنێ: كافر!
(فلما حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)) دهمێ وان كهیف ب حالێ خۆ دئێت، ب خافلهتى ڤه و ب ڕێكهكێ یا ئهو پێ نهحهسیێت یان چو هزرێ بۆ نهكهت ئهم دێ وان گرین، ئێكى دێ بارانان ژێ قهتعهكهین، و لێ كهینه خهلا، و ئێكى دێ هند بارانێ دهینێ لههى و لێمشت ب سهردا بگرن و مال و حالێ وی ههمى پێ تێ بچت.. ئێكى فهقیرییهكا وهسا دێ دهینێ ژ برسان دا بمرت، و ئێكێ دى زهنگینیا وى دێ كهینه بهلا سهرێ وى حهتا پێ دمرت.. و ئهنجام ههر ئێكه!
ئهحمهد ژ (عوقبهیێ كوڕێ عامرى) ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إذا رَأَيْتَ الله يعطي الْعَبْدَ مِنَ الدُّنْيَا على مَعَاصِيهِ ما يُحِبُّ، فَإِنَّمَا هو اسْتِدْرَاجٌ) ئهگهر ته دیت مرۆڤهكێ گونههان دكهت و خودێ وى تشتى ژ دنیایێ یێ ددهتێ یێ وى دڤێت، بزانه ئهو (ئستدراجه).. پاشى پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهڤ ئایهته خواند یا مه بهحس ژێ كرى.
یهعنى: ئهو مرۆڤێ كافر بووى، یان بهر ب گونههێ ڤه چووى، و دنیا ل بهر ڤهبووى، و نعمهت ل سهر زێده بووین، ئهو یێ گههشتیه قویناغا دووێ، یا بهرى دویماهیێ، ژ سوننهتا خودێ د گرتن و ڤهكرنا دهرگههێن رزقى دا، و چاڤێ ته لێ بت نێزیك قویناغا دویماهیێ دێ ڤێڕا گههت: (حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة) و ل دیرۆكا دویر و یا نێزیك ژى گهلهك كهسێن (بهطران) مه دیتن، هزر دكر ئهو قهسرێن وان بـــۆ خــــۆ د كهڤران كۆلاین، و ئهو شویرهێن وان ژ ترسێ و كهرب و كینێ ل دۆر خۆ ئالاندى، دێ وان ژ عهزابا خودێ یا دژوار پارێزن :( فأتاهم الله من حيث لم يحتسبوا وقذف في قلوبهم الرعب) ژ جههكێ وان چو هزر بۆ نهدكر، و ب ڕێكهكا نهدهاته سهر هزرا وان، زهوالا وان هات..
(طاغیهكێ) وهكى ستالینى دگۆت: ل نك من مانع نینه سێ چارێكێن مرۆڤان بكوژم، چارێكهك ژ وان بمینن یێن من دڤێن! و (صهنهمهكێ) وهكى ئهتاتۆركى سۆز ددا وان یێن ئهو د چاڤێن خهلكى دا كریه (بهطهل) كو ئهو شریعهتى ب گێسكێ (سهییدێن خۆ!) ژ تركیایێ ههمییێ بمالت! و (دكتاتوورهكێ) وهكى صهددامى صفهتێن خودێ ددانه خۆ، و دگۆت: ئهم یێن هاتین دا نهچین.. و ل دهمهكێ ئهو گههشتییه كلۆڤانكا غوروورا خۆ وى و ژ سهرێ وى دهركهفتى كو ئهو ل بهرانبهر هێزا خودێ گهلهك ژ پێشیكهكا (حهقیر) حهقیرتره، ئهو ب ڕێكا یێن بهرى خۆ دا چوو، كا چاوا ئهوێن پشتى وى دێ ب ڕێكا وى دا چن، ئهگهر هات و ل سهر ڕێبازا وى چوون.. ڕێبازا دین دوژمنییێ!!
