ئهو زانايێ مهزنێن دهولهتێ فرۆتين
عززێ كوڕێ عهبدسسهلامى
خواندهڤانێن هێژا:
ڤێ جارێ باش كارێ خۆ بكهن؛ چونكى مه ل بهره قهستا ديوانا سولتانهكى بكهين، بێ گومان ئێكهمين پسيارا نوكه دئێتهكرن ئهڤهيه: ئهرێ ئهو سولتانێ ئهم بهحس ژێ دكهين كییه؟ وحوكم ل كيژ وهلاتى كرییه؟
بهلێ.. لهزێ نهكهن! ئهو سولتانێ ئهم دێ نوكه بهرپهڕێ وى ژ ناڤ دهفتهرا ديرۆكێ ڤهكهين، فهرماندارى ل ئێك بــوهــۆســتــێ ژى ژ عــهردى نــهكـرییه، ڕۆژا وى ڤياى مالا خۆ ژ مصرێ باركهت وى مالا خۆ ههمى ل سهر پشتا دهوارهكى كر، وڕۆژا مرى سولتانێ مصرێ گۆت: ژ نوى پشتا من ڕاست بوو، ئهگهر ڤى حهزكربا وداخواز ژ خهلكى كربا سهلتهنهتا من دا ژ من ستينت.
مرۆڤهكێ ب تنێ بوو، چو د دهستان دا نـهبـوو، بهلێ دهمێ وى ئاخفتـنـهك گـۆتبا ههر ژ خــهليــفــهى بـگــره وحهتا يێ ژ ههمییان كێمتر ژ زهلامێن دهولهتێ ئێكى بسته نهدكر پێ ل گۆتنا وى بدانت.. د ديرۆكا دنيايێ دا ههمییێ دا ههوه خواندییه، يان گوهـ لێ بوويه مرۆڤهكێ بێ دهسههلات ڕابت چنگلێ مير ومهزنێن دهولهتێ بگرت وببهته بازارێ وگازى بكهت: كى دێ ڤى عهبدى ژ من كڕت! پاشى وان پاران ببهت بدهته فهقيران؟
د ديرۆكا دنيايێ ههمییێ دا ئهڤ تشـتـهتـه جـارهكـێ ب تـنـێ يێ چـێـبـووى، ئهو ژى ب دهستێن مه موسلمانان، ئوممهتا موحهممهدى.. ئهى ديرۆك، ئهى مرۆڤينى، ڤى تشتى باش بزانه!
❖ل ديوانا سولتانێ زانايان:
ئهو سولتانێ مه ل بهره ڤێ جارێ قهستا ديوانا وى بكهين سولتانێ زانايان (عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامییه).
ل سالا (577)ێ مشهختى، ل وى دهمێ بنهمالا ئهييووبییان فهرماندارى ل وهلاتێ شـامـێ دكـر، زانايـێ نـاڤـدار عززهددين عهبدلعهزيزێ كوڕێ عهبدسسهلامى ئهوێ ب ناڤێ (ئهلعز)ى دئـێته ناسين هاتبوو سهر دنيايێ، د ناڤ بنهمالهكا ههژار دا هاته ب خودانكرن، ل دهسپێكێ وهكى ههر زارۆكهكێ دى يێ وى دهمى، و ل وى جهى، هاته ب خودانكرن حهتا بوويه نيڤ زهلام، ل شهڤهكێ ل مزگهفتا ئهمهوى ل ديمهشقێ يێ نڤستى بوو مرۆڤهك هاته خهونێ گۆتێ: ما چاوايه ئهگهر تو دهست ب وهرگرتنا زانينێ بكهى؟
دهمێ هشيار بووى هزرێن خۆ د ڤێ گۆتنێ دا كرن، وپسيار ژ خۆ كر: ديسا ما چاوايه ئهگهر ئهز دهست ب خواندن ونڤيسينێ بكهم؟ ڕاسته ئهو بووبوو نيڤ زهلام وهێشتا يێ نهزان بوو، بهلێ ما چ قهيدییه ئهگهر ئهو قهستا زانايان بكهت وڕێكا وان بگرت؟
دهسپێكا وى وزانينێ ئهڤه بوو!
ڕابوو دهست ب وهرگرتنا زانينێ كر، وقهستا مزگهفت ومهدرهسێن دينى كر، وهنگى ڕاوهستا حهتا ناڤ ودهنگێن وى ل وهلاتێ شامێ ههمییێ بهلاڤ بووين، وزانايێن شامێ ههمییان ئعتراف ب زيرهكییا وى كرى وئهو ب پێش خۆ ئێخستى ودويماهییێ ناسناڤێ: سولتانێ زانايان ل سهر داناى.
عززێ كوڕێ عهبدسسهلامى هنگى بوو سولتانێ زانايان ڕۆژا ب دورستى حهقێ زانينا خۆ دايێ، ومرۆڤێ زانا هنگى دێ يێ ژ ههژى بت د گهل زانايان بێته دانان، گاڤا زانينا وى دنيا ژ دلێ وى ئينادهر و ژ ترسا خودێ تژى كر، ڤێجا وهلێ بێت خۆشییا دنيايێ، وكورسيكێن بلند، وپاره، وههڤالينییا مهزنان، بهرێ وى ژ گۆتنا حهقییێ نهدهته پاش.. ڕاسته زانايێ دورســت وزانــأيـێ نهدورست ههردو ڕۆناهییێ ژ ئێك ژێدهرى وهردگرن، بـهلێ ژ بير نهكهن دهمێ چاڤێ ڕۆژێ ل شويشهكا زهلال وپرتهكا دهپى ددهت وهكى ئێك نينه، شويشه ڕۆناهییێ دستينت وڕۆناهییێ دزڤڕينت، بهلێ پرتا دهپى ڕۆناهییێ دستينت دا بۆ خهلكى ديار بكهت كو ئهو دهپهكێ ڕهق وهشكه!
زانايێ دورست كتێبێن شريعهتى دخوينت وهزرێن خۆ د خودانێ شريعهتى دا دكهت، بهلێ زانايێ نهدورست گاڤا كتێبێن شريعهتى دخوينت خودانێ شريعهتى ژ بيرا خۆ دبهت، لهو دێ بينى زكێ ئێك ژ وان وهكى ئاشێ هێرانێیه بهرى ههر تشتهكى دينێ خهلكى دهێرت، پاشى دنيايا وان.
عززێ كوڕێ عهبدسسهلامى ل سهر دهستێ هندهك زانايێن دورست يێن وهكى (ئبـن عهساكرى) هاتبوو پهروهردهكرن، وئهو ژ وان فێرى هندێ بوو كو ههچییێ خودێ بۆ خۆ هلبژێرت و د خهما وێ نهخۆشییێ نهبت يا د ڕێكا وى دا دئێته سهرى، خودێ سهرێ وى دێ ب سهر ههمییان ئێخت.. جارهكێ د ناڤبهرا وى و (الملك الأشرف)ێ ئهييووبى دا ههڤڕكییهك ل دۆر مهسهلهكا علمى چێبوو، شێخ لێڤه نهبوو، ئينا مهلكى بڕيار دا كو چێ نابت ئهو چو فهتوایان بدهت، وچێ نابت كهس پسياران ژێ بكهت، ودڤێت ئهو ل مالا خۆ ڕوينت و ژ مزگهفتێ پێڤهتر -بۆ نڤێژێ- ئهو نهچته چو جهێن دى، يهعنى: (إقامه جبريه) دانا سهر..
پشتى دهمهكى سوحبهت ل باژێڕى بهلاڤ بوو، هندهك زانا چوونه نك مهلكى وداخواز ژێ كر ئهو ل ڤێ بڕيارا خۆ لێڤه ببت، مهلكى ب گۆتنا وان كر.. وعهدهتێن زانايانه گاڤا بهرێ وان ما ل خودێ دلێن وان د گهل ئێك پاقژ دبن وپشتا ئێك ودو دگرن، وهنگى چو مهلك خۆ ل بهر هێزا وان ناگرن.
پشتى دهمهكى مهلك نساخ بوو، ئينا كهسهك هنارته نك شێخى وگۆتێ: بێژێ بلا گهردهنا من ئازا بكهت، شێخى گۆته قاصدى: بێژێ ژ مێژه من گهردهنا وى يا ئازاكرى، عهدهتێ منه ههر شهڤ ئهز گهردهنا خهلكى ههمییێ ئازا دكهم پاشى ئهز دنـڤم؛ دا حهقێ من ل سهر كهسێ نهمينت. بهلێ.. ئهڤهيه مهزنییا مرۆڤێن خودێ، بهرى بنڤن ئهو نهڤيانا كهسێ ناهـێـلنه د دلێن خۆ دا، لهو دهمێ سپێدێ ئهو ژ خهوێ ڕادبن ڕۆناهییا دلێن وان گهشاتییێ ل سهر دێمێن وان ئاشكهرا دكهت.
❖قازییێ شامێ.. ومهلكێ ئهييووبى:
شێخ عززێ كوڕێ عهبدسسهلامى قازییێ شامێ بوو، ومهزنێ زانايێن ديـمـهشـقێ بوو، ل سالا 638 مشهختى ل ناڤبهرا مهلكێ شامێ ئيسماعيلێ ئهييووبى ومهلكێ مصرێ نهجـمـهددينێ ئهييووبى نهخۆش بوو، دوژمناتییا وان گههشته هندێ مهلكێ شامێ گهلهك جهـ ژ وان جهێن باپيرێ وى صهلاحهددينى ب خوينا موسلمانان ژ دهستێن خاچپهرێسان ئيناينه دهر وى دوباره ل وان زڤڕاندن، و(صولحـهك) د گهل گرێدا، وداخواز ژ وان كر ئهو هاريكارییا وى دژى ئهييووبییێن مصرێ بكهن، و ل دويڤ بناخهيێن ڤێ صولحێ خاچپهرێسان حهق ههبوو بێنه ناڤ وهلاتێ موسلمانان و ب سهربهستى بێن وبچن، ووهسا چـێـبـوو دهمهكى هندهك ژ لهشكهرێ خاچپهرێسان هاتنه شامێ دا چهكى بۆ خۆ ژ بازارێ بكڕن.
ههلويستێ شێخ عززهدينى ژ ڤێ چهندێ چ بوو؟
چونكى سهيدا قازییێ شامێ بوو بهرێ خهلكى ههمییێ ما ل دهڤێ وى كانێ ئهو دێ چ بێژت؟ يان دێ چ فهتوايێ دهت؟
وێ گاڤێ مهلكـێ شـامـێ ئيسماعيلێ ئهييووبى ژ دهرڤهى شامێ بوو.. خهلكى پسيار ژ شێخى كر كانێ حوكمێ شريعهتى د وى كهسى دا چيه يێ چهكى بفرۆشته صهليبییان؟
قازى فهتوا دا كو چێ نابت بۆ مرۆڤێ موسلمان كو كڕين وفرۆتنا چهكى د گهل خاچپهرێسان بكهت؛ چونكى ئهو ڤى چهكى دێ د شهڕێ مصرییان دا ب كار ئينن.. وهكى ئاگرى دهمێ بهردبته پويشى فهتوايا شێخى وهسا د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ بوو، خهلكێ ديمهشقێ ههمى مانه ل هيڤییا ڕۆژا ئهينییێ كانێ سولتانێ وان يێ بێ تاج عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى دێ چ ههلويستێ سياسى ژ صولحا سولتانێ شامێ وهرگرت، ل ڕۆژا ئهينییێ مزگهفتا ئــهمــهوى ژ مــرۆڤان تژى بوو، سولتان هێشتا نهزڤڕى بوو شامێ، سهيدا ب سهر مينبهرێ كهفت، عهدهت بوو هنگى مهلايى ل دويماهییا خوتبێ ناڤێ سولتانى دئـيـنـا ودوعا بۆ دكرن، وئهڤ چهنده نيشانا وهلائا مهلايى بوو بۆ سولتانى، بهرێ خهلكى ما ل دهڤێ شێخى كانێ وهكى ههر جار دێ ناڤێ سولتانى ئينت يان نه، چونكى ئهگهر وى ناڤێ سولتانى نهئينا، مهعنا ئهو ئعترافێ ب سولتانییا سولتانى ناكهت!
گاڤا شێخ گههشتییه دويماهییا خوتبێ شوينا كو ئهو ناڤێ سولتانى بينت ودوعايێ بۆ بكهت وى دهستێن خۆ سهرئهڤرازكرن وگۆت: ((ئهى خودا! تو ڕێكهكێ بۆ ڤێ ئوممهتێ ببينه وهلییێن ته پێ سهرفهراز ببن ودوژمنێن ته پێ سهرشۆڕببن)) وشێخ ژ سهر مينبهرێ هاته خوار.
سوحبهت وهسا ل باژێڕى بهلاڤ بوو كو سولتانێ زانايان عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى سولتان ئێخست وئێدى ئعترافێ پێ ناكهت، بهرى تهختێ سولتانى ب ڤێ فهتوايا شێخى بهژيێت وى ب لهز خۆ ب ديمهشقێ ڕا گههاند، پشتى گههشتییه ديمهشقێ ئێكسهر وى بڕيار دا ههمى مهنصبێن عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى يێن ڕهسمى ژێ بێته ستاندن، وژ بهر ڤى ههلويستێ وى ئهو د مالا وى دا بێته گرتن، و ل بن (إقامه جبريه) بێته دانان.
پشتى ههيامهكێ هژمارهكا زانا وماقويلێن باژێڕى چوونه نك سولتانى وداخواز ژێ كر ئهو سهيداى بهردهت بهرى كهربا خهلكى بهرێ وان بدهته هندێ ئهو كارهكێ بۆ سولتانى خراب بكهن پاشى پشتى هنگى پهشێمانى فايدهى نهكهت! سولتانى گوهدارییا وان كر وفهرمان دا شێخ ژ گـرتـنـێ بێته ئازاكرن، شێخى داخواز ژ سولتانى كــر ئــهو دهستويرییێ بدهتێ كو ئهو ژ ديمهشقێ دهركهڤت وقهستا باژێڕێ قودسێ بكهت، سولتانى دهستويرى دايێ وشێخ چوو قودسێ و ل وێرێ ئاكنجى بوو.
پشتى ههيامهكێ سولتانێ شامێ د گهل هندهك مهزنێن دهولهتێ قهستا دهڤهرا قودسێ كر؛ دا كۆمبوونهكێ د گهل هندهك خاچپهرێسان بكهت، ل وێرێ سولتان ئيسماعيلێ ئهييووبى زهلامهك هنارته نك شێخ عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى دا بێژتێ: سولتانى تو يێ عهفيكرى وچى مهنصبێ ته بڤێت ئهو دێ دهته ته ب شهرتهكى كو تو بچى دهستێ وى ماچى بـكـهى.. وســولتانى گـۆته قاصـدێ خۆ: ئهگهر وى گوهێ خۆ نهدا ته، تو وى بگره وبينه بكه د خيڤهتهكێ ڤه ب ڕهخ خيڤهتا مه ڤه.
ل ڤێرێ دبت هندهك كهس ههبن پسيار كهن: ئهرێ سولتانهكێ خودان سهلتهنهت ودهسههلاتدارى چ ژ مهلايهكێ بێ دهسههلات دڤيا؟ ما ئهو بۆ خۆ ژ بهر وى نهڕهڤى بوو وچووبوو قودسێ، ئهرێ ئهو د گهل سولتانى بت يان نه ما دێ چ ل سولتانى زێده بت؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژين: دهمێ زانايى ڕێكا خودێ دگرت، وڤــيــانـــا دنــيـايێ ومهنصبان ژ دلێ خۆ دئينادهر، مهزنێن دنيايێ ل دويڤ وان دكره غار، وهيڤییا وان ئهو بوو جارهكێ ئهو زانا ل ديـوانا وان حازر ببت؛ چونكى گۆتنا زانايى بۆ وان وحوكمێ وان وهكى مۆرا سولتانى بــوو ل ســهر پــارهى، وپــارهى ل بــازارێ چو بهايێ خۆ نابت حهتا مۆرا سولتانهكى ل سهر نهبت.
قاصدێ سولتانى هاته نك شێخى وگۆتنا سولتانى بۆ وى ڤهگێڕا، وگۆتێ: ههما تو دهستێ سولتانى ماچى بكهى ئهو دێ ته عهفى كهت.. شێخى ب دلپێڤهبوون ڤه بهرێ خۆ دايێ وگۆتێ: ((ههى مسكين! ب خودێ ئهز قهبويل ناكهم سولتان بێت ودهستێ من ماچى بكهت، ڤێجا چاوا ئهز دێ ئێم ودهستێ وى ماچى كهم؟! ئهز تشتهكى دزانم وهوين تشتهكێ دى، حهمد بۆ وى خودايى بت يێ ئهز ژ وێ بهلايێ پاراستى يا دايه ههوه)).
قاصدى گۆتێ: پا سولتانى بڕيار دايه ته بگرت.
وى گۆت: ههچییا ههوه دڤێت بكهن..
ل دويڤ بڕيارا سولتانى شێخ د خيڤهتهكا ب ڕهخ خيڤهتا سولتانى ڤه هاتهگرتن، شێخى ئهڤ دهمێ خۆ ههمى ب عيبادهتى وخواندنا قورئانێ ڤه دبۆراند، ڕۆژهكێ هندهك مهزنێن صهليبییان هاتنه نك سولتانێ ئهييووبى، پشتى وان وسولتانى دان وستاندنێن خۆ -ل بن خيڤهتا سولتانى- ب دويماهى ئيناين، دهنگێ شێخ عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى ب خواندنا قورئانێ هاته وان، سولتانێ موسلمان ڤيا خۆ ل بهر مهزنێن صهليبییان شرين بكهت، ئينا گۆته وان: ههوه گوهـ ل دهنگێ ڤى شێخى ئهوێ قورئانێ دخوينت ههيه؟
وان گـۆت: بهلێ..
سولتانى گـۆت: ئهڤه قهشتێ مه موسلمانان يێ ژ ههمییان مهزنتره، من ئهو يێ گرتى چونكى ئهو يێ نهڕازییه كو من هندهك جهێن موسلمانان تهسليمى ههوه كرين، ڤێجا من ئهو ژ ههمى مهنصبان يێ ئێخستى و ژ بهر ههوه من ئهو نوكه يێ گرتى.
سولتانێ شهرمزار هزركر مهزنێن خاچپهرێسان دێ ئێن دهستێ وى ماچى كهن سهرا ڤێ خزمهتا وى بۆ وان كرى، بهلێ (صهدمهكا) مهزن بۆ وى چێبوو دهمێ مهزنێ فرهنگێ گۆتییه وى: ئهگهر ئهڤه قهشێ مهبا يێ هۆسا ئهم دا ئاڤێ ل پییێن وى كهين پاشى دا وێ ئاڤێ ڤهخۆين!
شهڕى د ناڤبهرا ئهييووبییێن مصرێ وشامێ دا دهست پێ كر، وكانێ چاوا خائين ههردهم شهرمزار دبن لهشكهرێ شامێ ب سهرۆكاتییا (الملك الصالح إسماعيل)ى شــكــهســت، ولـــهشـــكـــهرێ مصـرێ ب سهرۆكاتییا (الملك الصالح نجم الدين أيوب)ى ب ســـهركـــهفـــت، و ب ڤـــێ سهركهفتنێ شێخێ ئيسلامێ عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى ژ ئێخسيـرییا سولتانێ شامـێ ڕزگار بوو، وپشتى ڕزگاربوونێ ئهوى قهستا وهلاتێ مصرێ كر و ل وێرێ ئاكنجى بوو، وكانێ خهلكێ شامێ چهند حهز ژ وى دكر خهلكێ مصرێ ژى هند يان پتر حهز ژێ كر.
❖دگهل ئهييووبییێن مصرێ:
مـهزنێن مصرێ يێن ئهييووبى دهمێ گوهـ ل ههلويستێ شێخى د گهل سولتانێ شامێ بووى، ئهو د چاڤێن وان دا مهزن بوو، و ژ بهر كو شێخ ئێك ژ مهزنه زانايێن سهردهمێ خۆ بوو، ل مصرێ ژى ئهو هاته هلبژارتن دا ببته سهرۆكێ قازییان وشێخێ ههمى زانايان، وڕۆژ بۆ ڕۆژێ بهايێ وى د ناڤ خهلكى دا مهزن دبوو وڤيانا وى د دلان دا زێده دبوو..
مهزنێ مصرێ هنگى نهجـمـهددين ئهییووب بوو، نهجـمـهددين مرۆڤهكێ زێده ب ههيبهت بـوو، وكهسێ بــســـتــه نـهدكر ل ديوانا وى سهرێ خۆ ڕاكهت وبهرێ خۆ بدهته ناڤچاڤێن وى، ژ لايهكى ڤه ئهو سولتانهكێ جامێر وخێرخواز بوو، خهلكى حهز ژێ دكر، و ژ لايهكێ دى ڤه ئهو مرۆڤهكێ ب حوكم بوو يێ ئهو ژێ عێجز ببا، دا فهرمانێ ب گرتنا وى دهت وپشتى هنگى ژ بير دكر وكهسێ نهدوێرییا بيرا وى لێ بينتهڤه.. كێم دهردكهفته ناڤ مرۆڤان، عهدهتێ وى بوو ل ڕۆژا عهيدێ دهردكهفته ناڤ باژێڕى، پشتى سويك وبازار دهاتنه خهملاندن وتژى سهر ڕێكان لهشكهر وزێرهڤان دبوو.
جارهكێ هندهك مرۆڤ هاتنه نك سهرۆكێ قازییان عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى وگۆتنێ: ل فلان جهى ژ قاهيره مرۆڤهكێ فهله يێ ههى دكانهكا عهرهقێ يا ههى، ڤێجا ئهگهر ته گۆتبا سولتانى.. وى گۆت: باشه.
ل ڕۆژا عــهيــدێ وهكـى هـهر سـال سـولتان ب مهوكبێ خۆ ڤه دهركهفت، مرۆڤ ههمى ل سهر لێڤێن ڕێكان ڕاوهستيان ل هيڤییا دهرباسبوونا سولتانى، سولتان بۆرى.. مهزنێن دهولهتێ ههمى ل دۆر وڕهخان بوون، زوى ب زوى خهلكى بسته نهدكر بهرێ خۆ بدهنه سولتانى، تژى واران زێرهڤان وعهبدێن چهكدار ههبوون، عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى سهرۆكێ قازییان، دهمێ زانى سولتان دێ ب ڤى ڕهنگى دهركهفته بازارێ چوو د ڕێكێ دا، گـاڤـا سـولتـان نێزيكى وى بووى، شێخ ب نك ڤه چوو و ب دهنگهكێ بلند ڤه گازى كرێ:
ـ ئهييووب!
جرفهك ب سولتانى كهفت.. ئهڤه كییه ب ڤێ بێ تۆرهيیێ د گهل وى دئاخڤت؟ ما ئهو نزانت ئهز كيمه؟
دهمێ ههڤالێن سولتانى تێ ئينايه دهر كو سولتان عێجزبوو هندهكان هێدى گۆتێ: ئهڤه شێخ عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامییه، دهمێ سولتانى ئهڤه زانى بێ دهنگ بوو، بهرسڤا سولتانى دا وگۆتێ: بهلێ سهيدا، خێر بت؟
سهيدايى گۆتێ: ل فلان جهى ژ باژێڕێ موسلمانان، دكانهكا ههى عهرهق لێ دئێته فرۆتن، ته زانییه يان نه؟
سولتانى گۆت: وئهو ژى بوويه؟
شێخى گۆتێ: بهلێ ل فلان جهى.
سولتانى بێنهكێ هزرا خۆ كر پاشى گـۆت: ها.. تو ڕاست دبێژى، ئهو دكانا تو بهحس ژێ دكهى، هێشتا ل سهر دهمێ بابێ من ههبوو، يهعنى ههر وهكى گۆتى: ل سهر خاترا بابێ خۆ من ئهو دكان نهگرتییه، شێخى گۆتێ: دياره تو ژ وانى يێن دبێژن: (إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَىٰ أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَىٰ آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ) (23)
سولتانى ب لهز گـۆتێ: نه نه، نهخێر، پاشى وى گۆته هندهكان: ههڕن ڤێ گاڤێ وێ دكانێ بگرن.
طهلهبهكێ شێخى دبێژت: پشتى هنگى من گـۆتێ: سهيدا ئهو چ بوو ته كرى؟
شێخى گـۆته من: كوڕێ من! گاڤا من سولتان ب ڤى ڕهنگى ديتى ئهز ترسيام غوروور بۆ وى چێ ببت ڤێجا من ڤيا ئهز وى هشيار بكهم.
گۆت: من گۆتێ: ئهرێ ما تو ژێ نهترسياى؟
وى گـۆت: كوڕێ من! من بيـرا خۆ ل مهزنییا خودێ ئيناڤه، سولتان ل بهر چاڤێن من وهكى كتكهكێ لێ هات.
❖شێخ وفهرمانا ب باشییێ وپاشڤه لێدانا ژ خرابییێ:
سولتانێ زانايان عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى، مرۆڤهك بوو خودێ وهسا ئهو ئافراند بوو كانێ چاوا خهلك ب خوارن وڤهخوارنێ دژين، وخۆ ڕادگرن، وهسا ئهو ب فهرمانا ب باشییێ وپاشڤهلێدانا ژ خرابییێ دژيا وخۆ ڕادگرت، ومرۆڤێ زانا ئهگهر ئهو بت يێ خودێ خێرا وى ڤيا بت، وكربته ژ زانايێن خێرخواز وسهرڕاست، خهما وى يا مهزن ههر وههر دێ ئهو بت ئهو بهرێ مرۆڤان بدهته وێ ڕێكێ يا شريعهتێ خودێ پێ هاتى، ووان ژ ههر خرابییهكا ههبت بدهته پاش.
نه تشتهكى بابهتى زانايێ دينییه ئهو گۆتنهكا وهسا بكهت شريعهت وێ ل وى بزڤڕينت ودرهو دهربێخت، دينێ دورست دوڕوییاتییێ نزانت، وههر جارهكا دوڕوییاتى تێكهلى دينى بوو دين پويچ دبت، وزانايێ دينى ئهگهر دوڕوییاتى كر: نهگۆته ڕاستییێ ئهڤه ڕاستییه، وخرابییێ ئهڤه خرابییه، هنگى مهزنترين منافق دێ ژ وى شهريفتر بت، وپنییا ل كراسێ سپى وهكى وێ نينه يا ل كراسێ ڕهش.
منافق مرۆڤهكه ژينا وى يا ڤهشارتییه، وزانايێ دينى ژينهكا هلێڤڕى ل بهر چاڤێن خهلكى ههيه؛ چونكى بهرێ خهلكى ههمییێ يێ لێ، ئهو مرۆڤهكه ب دينى ڤه يێ گرێدايه، يێ هاتییهدان دا كارێ وى ڕێنيشادانا خهلكى بت، ڤێجا ههر جارهكا وى ڕێك ل بهر خــهلكى بهرزه كر، يان سستى د دياركرنا ڕاستییێ وخهلهتییێ دا، هنگى خهلك كارێ وى ل سهر دينى دهژمێرن، ئهگهر وى درهوهك كر خهلكێ نهزان دێ بێژن: دين درهوه! ئهگهر وى دوڕوییاتییهك كر ئهو دێ بێژن: دين دوڕوییاتییه!
لهو دهمێ مرۆڤێ زانا د سهردا دچت ئهو دوقات ژ خهلكى خرابتر لێ دئێت؛ چونكى ئـهو هنگى عالهمهكا مرۆڤان دێ د سـهردا بــهت، وزانا جێگرێن پێغهمبهرانه، هــنــدى ئـــهو ل دويـڤ ڕێكا وان بچن، ئهگهر نـه.. شهيطان ب ههمى شهيطانییا خۆ ڤه، خۆ ژ وان دكڕت!
شێخ عززهددين -وهكى مه گۆتى- بێى فهرمانا ب باشییێ وپاشڤهلێدانا ژ خرابییێ نـهدشيا بــژيــت، شــێــخ ســهرۆكێ قازییێن مصرێ بوو، وئيمام وخوتبهخوين وسهيدا ژى بوو ل مهزنترين مزگهفتا قاهيره، بارا پتر ژ دهمێ خۆ وى د ناڤ فهقییان دا ل مزگهفتێ دبۆراند، بهلێ د گهل هندێ ژى ئهو ژ سهر وبهرێ باژێڕى يێ بێ ئاگههـ نهبوو، شاگرده وفهقییێن وى ههر ئێك بۆ وى چاڤهكێ ڤهكرى بوو وى خهلك پێ دديت، ههر جارهكا فهقییهكێ وى تشتهكێ خهلهت ل عهردهكى ديتبا، دا ئێت جابێ گههينته شێخى وشێخ دا ب دهورێ خۆ يێ شهرعى ڕابت.
جارهكێ فهقییهكێ وى هاته نك وگۆتێ: فلان ئهميرى طهبلخانهيهك ب ڕهخ فلان مزگهفتێ ڤه ئاڤاكرییه.. وطهبلخانه ل وى دهمى بۆ وى ئاڤاهى دهاته گۆتن يێ كهيف وشاهى لێ دهاتنه گێڕان، وئاميرێن مۆسيقێ لێ دهاتنه ب كارئينان، وهكى (نادییێن) داوهتان د جڤاكا مه يا ئهڤرۆ دا، گاڤا شێخى ب ڤێ چهندێ زانى، وچونكى ئهو قازى بوو، وحوكم د دهستى دا بوو، ڕابوو كۆمهكا فهقییان دانه دويڤ خۆ وچوو وى جهێ طهبلخانه لێ هاتییه ڤهكرن، دهمێ بۆ وى ديار بووى كو ئهو تشتێ وى گوهـ لێ بووى ڕاسته داخوازا ماهۆلكهكى كر ووى ب خۆ د گهل فهقییێن خۆ دهست ب خرابكرنا وى ئاڤاهى كر، وهنگى ڕاوهستان حهتا وان ئهو طهبلخانه ههڕفاندى وئهو تشتێن ل ژۆر ههمى پويچ كرين، وفهتوا ژى دا كو ئهو مالێ هاتییه تهلافتن ژ كيسێ خودانى چوو وبۆ نائێته بهدهلڤهكرن.
و ل ڤێرێ دو ڕاوهستانێن كورت د گهل ڤێ سهرهاتییێ مهههنه:
ئێك: دهمێ شێخ ب ڤى كارى ڕابووى -وهكى مه گۆتى- سهرۆكێ قازییان بوو، يهعنى پشكهك ژ دهسههلاتدارییێ د دهستى دا ههبوو، لهو وى ئهڤ خرابییه ب دهستێن خۆ گوهاڕت.
دوو: ئهڤ طهبلخانه يا ميرهكى ژ ميرێن دهولهتێ بوو، وئهو مير ب حوكمێ پهيوهندییێن خۆ د گهل سولتانێ مصرێ دشيا نهخۆشییێ بگههينته شێخى، يان ههر چو نهبت وى ژ مهنصبێ وى دهربێخت، بهلێ چونكى شێخ نه مرۆڤهكێ مهنصب پهرێس ومهصلحهتچى بوو وى هزر د ڤێ چهندێ دا نهكر وخۆ ژ واجبێ خۆ يێ شهرعى نهدا پاش.
❖شێخ.. وفرۆتنا ميران:
ههڤڕكییا شێخ عززهددينى د گهل مير وكاربدهستان ژ بهر گۆتنا وى بۆ حهقییێ ل ڤى توخويبى ڕانهوهستا.. سولتانێ مصرێ نهجـمـهددينێ ئهييووبى پايتهختا دهولهتا خۆ ژ عهبدان تژى كربوو ووى ئهڤ عهبده ههمى چهكدار كربوون وهندهك ژ وان كربوونه مير ومهزنێن دهولهتـێ، نه ب تنێ هـنده بهلكى (نائب السلطنه) ب خۆ ژى، كو د دهولهتێ دا زهلامێ دووێ بوو، ئهو ژى عهبد بوو.
مهماليكان (يان ئهو عهبدێن سولتانى باژێڕ ژێ تژى كرى) بارێ خهلكى زێده گران كربوو، و ژ بهر كو ئهو زهلامێن سولتانى بوون كهس نهدوێرییا د گهل وان باخڤت، دهمهكى وان جهێن خهلكى ژێ كڕين و د پشت سولتانى ڕا حوكمدارى دكر، شێخ عززهددين مهزنێ زانايێن قاهيره بوو وسهرۆكێ قازییان بوو، يهعنى ل شوينا مهحكهمێن مه يێن ئهڤرۆ بوو، ههر كڕين وفرۆتنهكا چێ ببا دڤيا وى مۆر كربا ئهگهر نه ئهو (عهقد) نهدبوو (عهقدهكا شهرعى)، ههر عهقدهكا چووبا نك وى، ولايهكێ عهقدێ ئێك ژ مهماليكان با، وى ئهو عهقد مۆر نهدكر دگـۆت: ئهڤه عهبده و ب شريعهت كڕين وفرۆتنا مرۆڤێ عهبد يا دورست نينه.
مهماليكان ب ڤێ چهندێ نهخۆش بوو، وبێهنا وان تهنگ بوو، لهو ئهو چوونه نك جێگرێ سولتانى (وئهو ژى ژ مهماليكان بوو) وگازندهيێن خۆ ژ شێخى بۆ وى كرن، وى هندهك مرۆڤ هنارتنه نك شێخى دا پسيارا ڤێ چهندێ ژ وى بكهن وكانێ وى چ دڤێت، شێخى گـۆته قاصدان: هوين عهبدن، وحهتا كڕين وفرۆتنا ههوه ب شريعهت يا دورست بت دڤێت هوين بێنه ئازاكرن، وچونكى خودانێن ههوه نهدنياسن دڤێت هوين ل بازارێ بێنه فرۆتن پاشى ئهگهر ئهوێ ههوه دكڕت، هوين فرۆتن، وهوين ئازا بوون هنگى كڕين وفرۆتنا ههوه دێ يا دورست بت.
جێگرێ سولتانى ژ ڤێ گـۆتنا شێخى دين بوو، چاوا ئهڤه دێ چێ بت؟ قازییهكێ پير، يێ خهرفتى، ئێكێ وهكى من ببهته بازارێ وبفرۆشت؟ ئهڤه قهت چێ نابت، وئهو ڕابوو چوو نك سولتانى ومهسهله بۆ ڤهگێڕا، سولتانى گـۆت: ئهڤه نه شۆلا وییه!
ئاخفتن گههشته قازى ئينا وى گـۆت: ما دهم تشتهك ههيه نه شۆلا من بت، ژ ئهڤرۆ وێڤه ئهز قازى نابم.. شێخى (ئستقاله) ژ (مهنصبێ) خۆ دا، وداخواز ژ سولتانى كر كو دهستويرییێ بدهتێ دا ئهو مالا خۆ ژ مصرێ باركهت وبچته شامێ، سولتانى گۆتێ: بلا. شێخى دو دهوار ئينان، ژنكا خۆ وكوڕێ خۆ ل دهوارهكى سوياركرن، ومالا خۆ ههمى ل دهوارا دى سوياركر، وكهفته ڕێ و ب بێ دهنگى ژ باژێڕى دهركهفت..
مهسهله هۆسا ب بێ دهنگى ب دويماهى نههات، گاڤا سوحبهتا دهركهفتنا شێخى گههشتییه خهلكى زانايێن باژێڕى ههمییان خۆ دا ئێك و ب دويڤ شێخى دا ژ باژێڕى دهركهفتن، وگاڤا خهلكى زانا ب ڤى ڕهنگى ديتين ئهو ژى ب دويڤ وان دا دهركهفتن، خۆ صنعهتكاران ژى دكـانێن خۆ گرتن و ب دويڤ شێخى دا دهركــهفـتـن، مــهسـهله مهزن بوو، ب هزاران خهلكى دا ب دويڤ شێخى ڤه، هندهك ب لهز چوونه نك سولتانى وگۆتنێ: ئهگهر تو نهگههییه شێخى ووى نهزڤڕينى، كهس د باژێڕى دا نامينت تو سولتانییێ لێ بكهى!
گاڤا سولتانى ديتى مللهت ههمى يێ د گهل شێخى نهچار بوو هنارته ب دويڤ شێخى ڕا دا بزڤڕته باژێڕى، وگۆتێ: بزڤڕه سهر ههمى كارێن خۆ يێن بهرێ، وچێ نابت كهس مايێ خۆ د ته بكهت، شێخ قانع بوو، زڤڕى قاهيره وخهلك ژى د گهل زڤڕين، وپشتى ئهو زڤڕییه سهر كارێ خۆ ئێكسهر وى دهست ب فرۆتنا مهماليكان (مهزنێن دهولهتێ) كر، گاڤا جێگرێ سولتانى ديتى ئهو ل سهر ڤى كارى يێ مجده عهقل د سهرى نهما وگۆت: ئهو لێڤه نهبت دێ وى ب ڤى شيرى كوژم! ودا ئهو گهفا خۆ ب جهـ بينت ڕابوو زهلامێن خۆ دانه ب دويڤ خۆ ڤه، و ب سويارى قهستا مالا شێخى كر، شيرێ وى د دهستان دا بوو، دهرگههێ مالا شێخى قوتا، كوڕێ شێخى دهرگههـ ڤهكر، گاڤا وى جــێــگـرێ سولتانى ب ڤى ڕهنگى ديتى، ب لهز زڤڕى د ژۆر ڤه وگـۆته بابێ خۆ: خۆ خلاس بكه، حال ومهسهلێن جێگرێ سولتانى ئهڤهنه، شێخى گۆته كوڕێ خۆ: كوڕێ من! بابێ ته ژ هندێ كێمتره كو د ڕێكا خودێ دا بێته كوشتن.. پاشى دهركهفته بهردهرى، وگـۆته جێگرێ سولتانى: كهرهم بكه ته خێره؟
تو دا بێژى هندهك چريسك ژ چاڤێن شێخى ڤهپهشيـن و ژ گههێن دهستێ (نائبى) گرتن وسۆتن، گاڤا (نائبى) شێخ ديتى دهستێ وى ڤهلهرزى وشير ژێ دهركهفت، وى هند خۆ ديت يێ دكهته گرى وخۆ د دهستێ شێخى وهردكهت ودبێژتێ: دوعا بۆ من بكه! پاشى گـۆتێ: سهيدا تو دێ چ ل مه كهى؟
شێخى گـۆت: دێ ههوه فرۆشم!
گـۆت: وكى دێ پارێن مه وهرگرت؟
شێخى گـۆت: ئهز!
گـۆت: ودێ چ لێكهى؟
شێخى گـۆت: دێ ل سهر موسلمانان لێكڤه كهم..
ميـر ومهزنێن دهولهتێ كهفتنه بهرانبهر واقعهكێ بهرتهنگ ووان زانى وان چو ڕێكێن دى ژبلى يا شێخ دبێژت نينه، ئينا ئهو نهچار بوون خۆ ب دهست شێخى ڤه بهردا، وههر ئێكى گـۆته ههڤالهكێ خۆ: ڕۆژا شێخ من دفرۆشت وهره من بكڕه وئهگهر ئێكى زێده كر تو هێشتا ل سهر زێده بكه، وته خهم پێ نهبت.. شێخى ژڤان دا خهلكى و ل باژێڕى كره دهنگ: سهرۆكێ قازییان شێخ عززهددينێ كوڕێ عهبدسسهلامى ل فلان ڕۆژێ، مهزنێن دهولهتێ ژ مهماليكان دێ فرۆشت، وههچییێ بڤێت ئێك ژ وان بۆ خۆ بكڕت بلا ئاماده ببت..
ڕۆژا ژڤان هات، شێخى ميرێن مهماليكان ههمى ژ جێگرێ سولتانى بگره وحهتا يێ ژ ههمییان كێمتر ئينانه مهيدانكێ، وئێك ئێكه ل مهزادێ فرۆتن، وپــاشــى ئــهو پاره يێ ب وان ڤه هاتى بر كره د خزينهيا دهولهتێ دا و ل سهر فهقيـران بهلاڤكر!
❖ل سهر دهمێ مهماليكان:
پشتى سولتانێ ئهييووبى نهجـمـهددين ئهييووب مرى، فهرماندارى ژ دهستێ بنهمالا ئهييووبییان هــاتـه دهر، ومهماليك بوونه حوكمدارێن مصرێ، وههر چهنده شێخى پترییا وان ل بازارێ فرۆت بوون ژى، بهلێ دهمێ حوكم كهفتییه دهستێ وان، وان بهايهكێ مهزن دا شێخ عـززهددينى، وچو كارهكێ مهزن يێ پهيوهندى ب دهولهتێ ڤه ههى وان بێى وى نهدكر.
جارهكێ ل سهردهمێ مهلك (سهيفهددين قوطزى) وهسا چێبوو لهشكهرێ تهتهرییان گــهلهك جهـ ژ وهلاتێ شامێ گرتن، ودلێ وان چوويێ بهر ب مصرێ ژى ڤه بچن، گرفتارى ل سهر موسلمانان زێده مهزن بوو وترس كهفته دلێ خهلكێ مصرێ، سولتانێ مصرێ يێ مهملووك سهيفهددين قوطزى بڕيار دا لهشكهرهكێ مهزن ئاماده بكهت وببهته بهرسنگێ تهتهرییان بهرى ئهو شامێ ههمییێ بستينن وبێن قهستا مصرێ بكهن، بهلێ دورستكرنا لهشكهرهكێ ب ڤى ڕهنگى پێڤه هاتنێن مهزن بو دڤێن، سولتانى بڕيار دا مهزنێن دهولهتێ وماقويل وزانايان كـۆم بكهت ودان وستاندنێ ل دۆر ڤێ مهسهلێ د گهل وان بكهت، مهلكى گۆته وان: حال ومهسهله ئهڤهنه هوين چ دبێژن ئهم چ بكهين؟
ههمى ل سهر هندێ كـۆم بوون كو دڤێت لهشكهرهكێ مصرى يێ ب هێز بێته ئامادهكرن دا بهرگرییا تهتهرییان پێ بێتهكرن، مهلكى ومهزنێن دهولهتێ ژ مهماليكان گـۆت: ژ بير نهكهن ئامادهكرنا لهشكهرهكێ ب ڤى ڕهنگى پارهكێ مهزن بۆ دڤێت وميزانییا دهولهتێ تێرا ڤێ چهندێ ناكهت.. پاشى سولتانى گـۆت: ئهز دبێژم يا باش ئهوه ئهم بێشهكێ ژ زهنگينێن باژێڕى وهربگرين هند پاره دێ كـۆم بن ئهم لهشكهرێ خۆ پێ دورست بكهين، هوين چ دبێژن؟
حازران ههمییان گۆت: گهلهك هزرهكا د جهێ خۆ دايه.
وبهرێ ههمییان ما ل شێخ عززهددينى كانێ ئهو دێ چ بێژت؛ چونكى بهس ئهو مابوو دهنگ نهكرى، سولتانى گـۆتێ: سهيدا تو چ دبێژى؟
سهيداى گۆت: ئهز دبێژم نه! هوين سولتان ومير ومهزنێن دهولهتێ كهس ژ ههوه زهنگينتر نينه، هوين زێڕێن ژنێن خۆ وناڤمالییێ خۆ يێ زێده بينن بفرۆشن و ب وى پارهى لهشكهرى ئاماده بكهن، وچى گاڤا وى پارهى تێرا مه نهكر هنگى ژ نوى دێ بێژينه خهلكى بلا هاريكارییێ بكهن.
سولتانى گۆت: بهلێ سهيدا، دێ ئهو بت يا ته گـۆتى.
پـشتى ئامادهبووى ڤهڕهڤين سولتانى بڕيار دا مهزنێن دهولهتێ -وبهرى ههمییان ئهو ب خۆ- زێڕێ خۆ وتشتێ زێده د مالێن خۆ دا بفرۆشن ووى پارهى بينن دا لهشكهرى پێ دورست بكهن، وپارێن وان ب تنێ تێرا كرن وزێده ژى! لهشـكـهر هـاتـه دورستكرن وشهڕهكێ گران ڤى لهشكهرى د گهل تهتهرییان كر وتێدا ب سهر كهفت، و ب ڤى سهركهفتنێ خودێ شام ومصر ژى ژ خـرابـییـان تهتهرییان پاراست.
❖مرنا شێخى:
ل سهر دهمێ (الملك الظاهر بێپرس)ى، و ب دورستى ل سالا 660 مشهختى سولتانێ زانايان عززێ كوڕێ عهبدسسهلامى، ل باژێڕێ قاهيره چوو بهر دلۆڤانییا خودێ، وخهلكێ باژێڕى ههمى ب دويڤ جهنازێ وى دا دهركهفتن، ودبێژن: دهمێ مهلكى ئهڤ ديمهنه ديــتــى گـــۆت: ژ نــوى پـشتا من ڕاست بوو، ئهگهر ڤى شێخى ڤيابا دشيا خهلكى ب من ڕا بهردهت حهتا سهلتهنهتا من ژ من بستينن.
شێخى پتر ژ چل كتێبان د گهلهك بابهتێن شهرعى دا نڤيسى بوون.
❖بۆچى سولتانێ زانايان بوو؟
پشتى مه ئهڤ گهشته د گهل سولتانێ زانايان كرى ڕهنگه گهلهك ژ مه پسيار بكهن: ئهرێ چاوا ئهڤ زانايه شيا بوو هنده (شهعبييهتێ) بۆ خۆ د ناڤ خهلكى دا چێ بكهت، حهتا جڤاك ههمى بۆ وى پێكڤه بۆ وى ببته ئهو (قاعيده) يێ موكم يێ ئهو (ئنطلاقێ) ژێ بكهت بۆ گوهۆڕينا خرابییێ؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژين: ب كۆرتى ژ بهر شهش ئهگهران:
1- چونكى وى خۆ ژ دنيايا خهلكى بێ منهت كربوو وخهلك نهدشيان خۆ ژ دينێ وى بێ منهت بكهن.
2- دينى ئێكا هند ژ وى چێكربوو ژ خودێ پێڤهتر بهرێ وى ل چو نهبوو، وئهو زانايێ دلێ خۆ نهبهته وى تشتێ د دهستێ خهلكى دا خهلك دێ حهز ژێ كهن.
3- شێخ ب واقعێ ئوممهتێ يێ زانا بوو وههر دهم ئهو يێ نێزيكى خهلكى بوو، وچو جاران وى مهصلحهتا خۆ يا تايبهت ب پێش مهصلحهتا خهلكى يا گشتى نهدئێخست.
4- گۆتن ونڤيسينێن وى ل دۆر مهسهلێن مهزن يێن مللهتى بوون، وئهو ژ خهم وخيالێن خهلكى يێ دوير نهبوو.
5- وى وزانايێن دى ههمییان خۆ كربوو ئێك چهپهر نه حاكمى ونهخهلكى نهدشيا وان ژێكڤه كهن، لهو وان ههيبهتا خۆ د چاڤێن خهلكى ودهسههلاتێ ژى دا ههبوو، وئهگهر ئهو ههمى گاڤان ب سهر وستويێن ئێك ودوڤه بان دا ب ساناهى ژێك ئێنه دزين.
6- دنيا د چاڤێن وى دا ژ هندێ كێمتر بوو ئهو دلێ خۆ ببهتێ، يان سهرا مهنصبان سهرێ خۆ شۆڕ بكهت، ومرادا وى ئهو بوو ئهو د ڕێكا خودێ دا بێته شههيدكرن.
ژ بهر ڤان ئهگهران ڤيانا وى كهفتبوو دلێن خهلكى، وگـۆتنا وى كربا د دهولهتێ دا كهس نهبوو ل بهر ڕاوهستت.. سلاڤ ل سولتانێ زانايان عززێ كوڕێ عهبدسسهلامى بن دهمێ هاتییه دنيايێ، ودهمێ خۆ فرۆتییه خودێ.
