ئهو دلێ دڤێت ته ههبت
د چوونا خۆ دا یا بهر ب خودێ ڤه، و هێشتا ته ب دورستى نهدایه ڕێ، دڤێت تو ستوینا سهرهكى یا ڤێ چوونێ ل نك خۆ پهیدا بكهى، ئهو ستوینا بێى وێ ههر چوونهكا ههبت دێ یا بێ فایده بت..
جهذبه و سهیرا سلووكێ بێ مهحهببهت نابتن
جههدهیا بێ عشق و حوب چهندى كو كر بێ فهیده بوو
جهزبه و سهیرا سلووكێ -وهكى مهلایێ جزیرى دهربڕینێ ژێ دكهت- بۆ ههر ئارمانجهكا ههبت دێ یا بێ فایده بت ئهگهر ل سهر بناخهیێ ڤیانهكا ساخلهم نهئێته ئاڤاكرن، و ڤیانا ساخلهم دلهكێ ساخلهم پێ دڤێت.. بهرێ خۆ بده مرۆڤان دهمێ ئهو كارى بۆ ڕێكهكێ دكهن، ههر ڕێكهكا ههبت، دێ بینى ئهو سێ ڕهنگن:
هندهك بهس خهمێ ژ لایێ سهرڤهییا خۆ دخۆن، چاوا دێ خۆ ب سهر و بهر كهن، دێ چ كراسى كهنه بهر خۆ، چاوا ئهو دێ وى كارێ خۆ یێ خهلك دبینن خوشكۆك كهن، دا كهس ب خرابى بهحسێ وان نهكهت.. مهعنا: ههمى كارێ وان بۆ خهلكییه و ژ بهر خهلكییه، و چونكى خهلك بهس لایێ سهرڤه یێ وان دبینن، ئهو بهس خهمێ ژ ڤى لایى دخۆن.
هندهكێن دى ب هێجهتا هندێ كو ئهو پویته ب گۆتنێن خهلكى ناكهن، و ل نك وان ههما بهس شهرت دله، دێ بینى ئهو خـهمـێ ژ كـارێ بـهرچـاڤـێ خــۆ ناخۆن، لهو ههما ئهو ب تنێ گرنگییێ ددهنه دلى و كارێ وى -وهكى ئهو دبێژن- ئهگهر خۆ سهرڤهییا وان یا خراب ژى بت.
لایهكێ دى یێ ناڤنجى ههیه، و ئهڤه مرۆڤێن زانا و تێگههشتینه، خهمێ ژ دل و ناڤخۆییا خۆ دخۆن، چونكى ئهو دزانن شهرت كاكله، و خهمێ ژ لایێ سهرڤهییا خۆ ژى دخۆن، چونكى ئهو دزانن دهمێ دل چاك ببت، لهش ژى چاك دبت، و گهلهك زهحمهته ڕۆناهى ژ وى لهشى بچت یێ ناڤخۆییا وى یا تارى بت.
د ئایهتهكێ دا خـودایـێ مـهزن بهحسێ ڕۆژا دووماهییێ دكهت، ڕۆژا ئهنجام تێدا دئێنه وهرگرتن، و دبێژت: ( يَوۡمَ تُبۡلَى ٱلسَّرَآئِرُ ) (الطارق: 9) عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى د شهرحا ڤێ ئایهتێ دا دبێژت: ههر نهێنییهكا ههبت خودێ ڕۆژا قیامهتێ وێ ئاشكهرا دكهت، ڤێجا ئهو یان دێ جوانییهك بت ل سهر دێمى، یان ژى دێ كرێتییهك بت. مهعنا: هـهر تشتهكێ تـو ئـهڤـرۆ د دلێ خۆ دا ڤهدشێرى، ڕۆژا قیامهتێ دێ كهفته سهر ڕوییێ ته، ژ بهر ڤێ چهندێ قهتادهیى دگۆت: نهێنییێن ههوه یێن ئهڤرۆ هنگى دێ ئاشكهرا بن، ڤێجا ههوه دڤێت خێرێ ڤهشێرن یان ئاشكهرا بكهن.
ل سهر ڤى بناخهیى ئهم دبێژین: یا ژ ههمییێ گرنگتر بۆ سالكێ ڕێكێ كو ههر ژ دهسپێكێ ئهو هزرێ تێدا بكهت، ئهوه وى (ناڤخۆییهكا ساخلهم) ههبت، ڤێجا مهبهست ب ناڤخۆییا ساخلهم چیه؟ و بۆچى یا گرنگ ئهوه سالكى ناڤخۆییهكا ساخلهم ههبت؟ و چاوا ئێك ژ مه دێ زانت ناڤخۆییا وى یا ساخلهمه یان نه؟
دا بهرێ خۆ بدهینێ..
ناڤخۆیییا ساخلهم ئهوا نهێنییێن مرۆڤى د ناڤ خۆ دا هل دگرت، چ ئهو نهێنى دباش بن چ دخراب بن، قورئان پتر ژ جارهكێ ناڤێ: دلێ ساخلهم (القلب السلیم) ل سهر ددانت، و چ ئهم بێژینێ: ناڤخۆیى، یان بێژینێ: دل، ئهو دهربڕینا ب جهییه ژ وى تشتێ دكهفته د جهى دا، ل جههكى قورئان دبێژت: ( يَوۡمَ لَا يَنفَعُ مَالٞ وَلَا بَنُونَ ٨٨ إِلَّا مَنۡ أَتَى ٱللَّهَ بِقَلۡبٖ سَلِيمٖ ) (الشعراء: 88-89) و ئهڤه ئیشارهته بۆ ڕۆژا قیامهتێ، ئهو ڕۆژا نه مال و عهیال چو مفایى ناگههیننه مرۆڤى، و ب تنێ تشتێ مفایى دگههینتێ ئهوه ئهو ب دلهكێ ساخلهم ڤه بێته نك خودێ.
و ئهو دلێ دورست بت ئهم بێژینێ: دلێ ساخلهم، دڤێت هندهك تشت ل نك ههبن و هندهك ل نك نهبن، ئهو تشتێن دڤێت ل نك ههبن ههمى بۆ بناخهیهكێ سهرهكى دزڤڕن، ئهو ژى ئهڤهیه: بیر و باوهرێن وى دچاك بن، چونكى بیر و باوهرێن ڤهشارتى د دلى دا ئهو بناخهیه یێ ههمى كارێن ئاشكهرا ل سهر دئێنه نژاندن و ئاڤاكرن، و كهنگى دیوارهكێ موكم ل سهر بناخهیهكێ سست هاتییه دانان؟
و حهتا بیر و باوهرێن ڤهشارتى د دلى دا خراب نهبن، دڤێت خودان وان ژ سێ ڕهنگێن خۆ نهرازیكرنان بپارێزت، و نههێلت ئهو ب سهر دلى دا بێنه خوارێ، ئهو ژى وهكى زانایێ مهزن (ئبن قهییم) ئاشكهرا دكهت ئهڤهنه:
ئێك: خۆ نهرازیكرنا ل سهر ناڤ و سالۆخهتێن خودێ، ژ بهر هندهك (شوبههیێن بهطال) ئهوێن خودانێن وان هزر دكهن كو ئهو دهلیلێن عهقلینه، و ئهو ب خۆ ئهو هندهك خهیال و نهزانینێن ژ قهستانه، هندهك كهس ههنه دێ بینى (عهقل و تێگههشتنا) خۆ یا توخویبداى دكهنه (حهكهم) ل سهر ناڤ و سالۆخهتێن خودێ، هزر دكهن ئهو تشتێ عهقلێ وان یێ كێم تێ نهچت، ئهو تشت یێ بهرعهقل نینه، لهو دێ بینى ئهو لێ دگهڕیێن ل دویڤ تێگههشتنا خۆ یا كێم ڤان تشتان (تهئویل) دكهن، و مهعنایا وان دگوهۆڕن. ئهو دلێ ب ڤى ڕهنگى بت، دلهكێ ئێشهوییه و نه یێ ساخلهمه.
ڕێك و چاره ئهوه ئهم (وهحیا خودێ) نه كو (عهقلێ مرۆڤى) بكهینه (حهكهم) د نیاسینا خۆ یا دورست دا بۆ خودێ و ناڤ و سالۆخهتێن وى.
دو: خۆ نهرازیكرن ل سهر ڕاستییێن دینى، ژ بهر هندهك (شههوهتێن ئهرزان) یێن خودانێن وان هزر دكهن كو ئهو شارهزاییهكا (موعتهبهره) و ئهو ب خۆ ئهو هندهك خۆشخۆشكن شهیطان وان پێ دخاپینت، ئهڤ ڕهنگێ مرۆڤان دهمێ ڕاستییێن دینێ خودێ دئێنه گۆتن، ئهو دبێژن: زهوقێ گشتى و مهصلحهتا ئهڤرۆ دخوازت ئهم ڤان ڕاستییان ژ ژیانا خۆ لادهیـن، ڤـێـجـا دێ بـیـنـى ئــهو لێ دگـهڕیـێـن مهصلحهتا خۆ -یا ئهو هزر دكهن مهصلحهته- ل شوینا ڕاستییێن دینى بدانن.
ل ڤێرێ ڕێك و چاره ئهوه ئهم (ڕاستییێن دینى) نه كو (شارهزاییا ژ قهستا یا هندهك مرۆڤان) بكهینه ئهو ڕێباز یا ئهم هزرا خۆ ل سهر ئاڤا بكهین.
سێ: خـۆ نهرازیكرن ل سهر شریعهتێ خـودێ، ژ بهر هندهك (سیاسهتێن زۆردار) یێن خودانێن دهسههلاتێ ب هێجهتا (مهصلحهتهكا وههمى) بۆ خهلكى دكهنه بهرنامهیێ ژیانێ، دهمێ دئێته گۆتن: ئهڤه شریعهتێ خودێیه، ئهو دبێژن: سیاسهت و مهصلحهتا مه فهرتره!
و ڕێك ئهوه ئهم (شریعهتێ خودێ) نه كو (سیاسهت و مهصلحهتهكا وههمى) یا هندهك دهسههلاتداران بكهینه ئهو بهرنامه یێ ئهم ژینا خۆ ل سهر ب ڕێڤه دبهین.
مهعنا: دلێ ساخلهم ئهو دله یێ (عهقل و شارهزایى و مهصلحهتێن وههمى یێن مرۆڤى) ب پێش شریعهت و دینێ خودێ نهئێخت.
پشتى مه زانى مهخسهد ب ناڤخۆیى یان دلێ ساخلهم چییه، پسیار ئهڤهیه:
ئهرێ بۆچى یا گرنگه بۆ وى مرۆڤێ بهر ب خودێ ڤه بچت كو وى دلهكێ ساخلهم ههبت؟
د بهرسڤێ دا دێ بێژین:
* گهلهك جاران مرۆڤ ب خۆشى و شرینییا دنیایێ ڤه موژیل دبت، ئهو خۆشى و شرینییا چو دهمان ژ فتنێ ڤالا نابت، چ ئهو فتنه (شوبهه) بـن یـان (شههوهت)، و ل ڤـان دهمـان (ڤایرۆسێ) ئێشا ڤیان و ههڤڕكییا ل سهر گلێشێ دنیایێ خهرزێ خۆ د دلى دا چێ دكهت، لهو دێ بینى ئێكهمین تشتێ ژ حهژێكهرێ دنیایێ خراب دبت دله، گهلهك ئێش ب سهر دلێ وى دا دئێن: حهسویدى، كهرب، نهڤیان، ریمهتى، خۆمهزنكرن، ڤـیـانـا شـوهـرهت و مـهنـصـبـان، دفنبلندى.. هتد، و مهسهله دهمێ ب ڤى ڕهنگى لێ دئێت، پاقژكرنا دلى ژ ڤان ڕهنگه ئێشان دبته گرنگترین تشت.
* د دنیایێ دا، ئهگهر گهلهك كهس خهلكى ب ڕهنگ و ڕوییێ وان هلسهنگینن، و ئێك ژ حیكمهت و گۆتنێن مهزنێن خۆ بكهنه ئهو: (ته چهند ههیه تو هندێ دئینى)، ل ئاخرهتێ ئهڤ تهرازییه بۆ كێشان و پیڤانا خهلكى نامینت، بهلكى قاعیده دبته ئهڤه: (ته چهند باشى ههنه تو هندێ دئینى)، و هلسهنگاندنا خهلكى ژى ل وێ ڕۆژێ ب ڕهنگ و ڕوییان نابت، بهلكى ب پاقژییا دلى دبت ئهوا بهرێ خودانێ خۆ دایه پاقژییا كارى.
* گهلهك جاران مرۆڤێن زانا و داخوازكهرێن دینى ژى ژ بـهر موژیلبوونا وان ب عـلـمـى و دهعـوێ ڤـه، ئاگههـ ژ پاقژییا دلى نامینت! و ئهو هند خهمێ ژ پاقژییا دل و ناڤخۆییا خۆ ناخۆن هندى خهمێ ژ پاقژییا (هزر و زانین و گۆتنێن خۆ) دخۆن، تشتێ دبته ئهگهرا هندێ كو شهیطان ڕێكا خۆ بۆ دلێن وان ببینت، و ڤیانا ههڤڕكى و ململانێیهكا نهشهریف پاڤێته تێدا.. و ب ڕاستى ئهڤه تشتهكێ عهجێبه! مرۆڤ داخوازا پاقژییێ ژ خهلكى بكهت، ل وى دهمێ دلێ مرۆڤى ب خۆ یێ بهقهم یان حهتا قڕێژى.
* ژیانا مه یا ماددى، ب ههمى شههوهت و شوبههیێن خۆ ڤه، یێن كو ب ڕێكا دهزگههێن ڕاگههاندنێ یێن جودا جودا دئێنه بهلاڤكرن، و بێ (رهقیب و حهسیب) دگههنه د مالێن مه ههمییان ڤه، ب ساناهى كارهكێ خراب ل دلێن مه دكهت، و وان خۆ نهرازیكرنا تێدا دئازرین یێن بهرى نوكه مه بهحس ژێ كرى، تشتێ دبته ئهگهرا هندێ كو هندهك یان گهلهك (ئێشێن دلى) ل نك مه پهیدا ببن.
* دل و پاقژییا وى بناخهیه د مهسهلا باوهرى و كوفر و نیفاقێ دا، یهعنى: ههبوونا سالۆخهتهكێ تایبهت و دهسنیشانكرى بـۆ دلـى كـارى ژ باوهریـیـێ بـۆ منافقییێ وهردگێڕت، و (شوبههیهك) د دلى دا بهرێ خودانى ژ ئیمانێ ددهته كوفرێ، و بهر و ڤاژى وێ چهندێ هلبوونا چریسكهكا ڕۆناهییێ د دلى دا دبت بهرێ خودانى ژ كوفرێ بدهته باوهرییێ.
د ســهر ڤــێ هــهمییێ ڕا، و د گهل ڤێ گرنییا مهزن یا پاقژكرنا دل و ناڤخۆییا مرۆڤى، ئهم دبینین ئاخفتن ل دۆر ڤێ سوحبهتێ ژ لایێ زانا و واعظ و نصیحهتكهرێن مه ڤه گهلهك یا كێمه، بهر و ڤاژى (حهلهقێن علم و وهعظێ) پێشییێن مه، ئهوێن بهحسێ تشتهكى نهدكر هندى بهحسێ پاقژكرنا دلى و دورستكرنا ئنیهتێ دكر، ئاخفتنێن وان یێن ساده ژ دلهكێ پاقژ دهردكهفتن، لهو ههر زوى دچوونه د دلان دا، نه وهكى ئاخفتنێن مه ئهم چهند د بهر ڕا دچین، دا وان تازه بكهین، بهلێ مخابن ئهو ناگههنه لادن!
پشتى مه گرنگییا پاقژییا دل و ناڤخۆییێ بۆ سالكێ ڕێكێ ئهوێ بهر ب خودێ ڤه دچت زانى، پسیارا دى یا گرنگ یا كو دڤێت ههر ئێك ژ مه ژ خۆ بكهت، و بۆ وێ ل بهرسڤێ بگهڕیێت ئهڤهیه:
ئهرێ چاوا ئێك ژ مه دێ زانت كانێ دلێ وى یێ پاقژ و ساخلهمه یان نه؟
دل تشتهكێ ڤهشارتییه ل بهر خهلكى و گهلهك جاران ل بهر خودانى ب خۆ ژى، و ئێك ژ وان سالۆخهتێن خـودێ مـهدحـێـن خــۆ پــێ كـریـن ئهڤهیه: ( وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ إِسۡرَارَهُمۡ) (محمد: 26) یهعنى: خودێ دزانت كانێ ئهو چ تشتى د دلێن خۆ دا ڤهدشێرن. و ههر چهنده بهس خودێ ب تمامى دزانت كانێ دل چ د ناڤ خۆ دا هلدگرن، بهلێ وى هندهك نیشانێن بهرچاڤ بۆ مه داناینه كو ئهم پاقژى و قڕێژییا دلان پێ بزانین، و دانانا ڤان نیشانان بۆ هندێیه دا ئهم ب ڕێكا وان خۆ و ئێك و دو ژى بنیاسین، ژ لایهكی ڤه دا ئهم ب ڕهنگ و ڕوییێن سهرڤه نهئێینه خاپاندن، و ژ لایهكێ دى ڤه دا ئهم كارى بۆ پاقژكرنا دلى بكهین ئهگهر هات و مـه هـنـدهك نیشانێن قڕێـژییا وى ل نك خۆ دیتن. و ئهڤه هندهك ژ وان نیشانانه:
ئێك: ئیخلاص و ڕاستگۆیى:
ئیخلاص ئێك ژ كارێن دلییه، بهلكى ئهو دئێته هژمارتن بناخهیێ ههمى كارێن دلى، و مهخسهد پێ ئهوه ئارمانجا مرۆڤى ب ههمى گۆتن و كریار و ئهحوالان كنارێ خودێ ب تنێ بت، یهعنى: مهخسهدا وى ب طاعهتى خودێ ب تنێ بت، و ئهو یێ پاراستى بت ژ وان مهخسهدێن دنیایێ یێن هندهك كهس دخوازن، وهكى: مهدحه و ریمهتى و خۆ ئینانه پێش و ههر تشتهكێ دى.
ئیخلاصێ ب خۆ ژى هندهك نیشان ههنه مرۆڤ پێ دزانت كانێ ئهو ل نك وى ههیه یان نه، ژ وان:
1- كرنا باشییێ ب ڕهنگهكێ ڤهشارتى و دوير ژ مهدحه و ریمهتییێ:
ئهو كهسێ ئیخلاصهكا دورست د دلى دا ههبت، دێ حهز كهت ب ڕهنگهكێ ڤهشارتى قهستا كارێ باش بكهت، بێى بهرێ وى ل هندێ بت خهلك ب كارێ وى بحهسیێن یان نه، چونكى ئهوێ ئارمانجا وى ب كارى خودێ بت، و بهرێ وى لێ بت خـودێ جزایێ وى بدهتێ، ئهو دزانت كو خودێ -د ههمى حالهتان دا- ب كارێ وى دحهسیێت و ب ئنیهتا وى یێ زانایه، و ئهو دێ جزایێ وى دهت، لهو بهرێ وى ل هندێ بت خهلك مهدحێن وى بكهن یان جزایهكى بدهنێ.
خدایێ مهزن د ئایهتهكێ دا بهحسێ هندهك بهنییێن خۆ یێن (موخلص) دكهت، ئهوێن خوارنێ ددهنه مرۆڤێن ههوجه و ژ زار دهڤێ وان ڤهدگوهێزت كو ئهو دبێژن: ( إِنَّمَا نُطۡعِمُكُمۡ لِوَجۡهِ ٱللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمۡ جَزَآءٗ وَلَا شُكُورًا)(الإنسان: 9) یهعنى: ههما ئهم بۆ كنارێ خودێ خوارنێ ددهینه ههوه، مه چو جزا و سوپاسى ژ ههوه نهڤێن.
پێغهمبهر ژى -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ( إِنَّ الله يُحِبُّ الْعَبْدَ التَّقِيَّ ، الْغَنِيَّ ، الخَفِيَّ )(موسلم ڤهدگوهێزت) یهعنى: خودێ حهز ژ عهبدێ تهقوادار و دهولهمهند و ڤهشارتى دكهت.
ڤێجا ههر جارهكا ته كارهكێ باش كر، و ته حهزكر خهلك پێ بحهسیێن و مهدحێن ته سهرا وى كارى بكهن، و گاڤا ئهو پێ نهحهسیان و مهدحێن ته سهرا نهكرن تو ب خهم بكهڤى، هنگى تو بزانه كو وى كارێ ته چو ئیخلاص تێدا نینه، مهعنا: دلێ ته نه دلهكێ ساخلهمه، ئیبراهیمێ كوڕێ ئهدههمى دبێژت: ((ههچییێ شوهرهت و ناڤدارى بڤێت، ئهو یێ ڕاستگۆ نینه د گهل خودێ)) و ئیمامێ شافعى دگۆت: ((من حهز دكر خهلك ڤى علمى بزانن و تشتهك ژێ بۆ من نههاتبا پالدان)).
2- ڕهڤینا ژ موعجبییا ب خۆ و خۆ ئینانهپێشێ:
و كانێ چاوا مرۆڤێن (موخلص) ژ شوهرهت و ناڤدارییێ دڕهڤن، وهسا یان پتر ژى ئهو ژ موعجبییا ب خۆ و خۆ ئینانهپێشێ ژى دڕهڤن، چو جاران ئهو ب چاڤهكێ بلند بهرێ خۆ نادهنه خۆ، و وهسا د خۆ ناگههن كو تشتهكێ ل نك وان ههى ل نك كهسێ دى نینه، لهو دڤێت خهلك ههمى ستویێ خۆ ل بهر وى خوار كهن! زانایهكێ خودێناس دگۆت: ((ئهگهر ئهز شهڤێ ههمییێ یێ نڤستى بم و سپێدێ یێ پهشێمان بم، ل نك من چێتره ژ هندێ كو ئهز ب شهڤێ ههمییێ عیبادهتى بكهم، و سپێدێ یێ ب كارێ خۆ موعجب بم)).
و ئهڤه ژ ڕیمهتییێ ژى خرابتره.. بهلكى هوین بێژن: چاوا؟
دویر نینه ل بهر گهلهك كهسان یا ب ساناهى بت كو ئهو خۆ ژ چاڤێن خهلكى بدهنه پاش و كارێ باش بكهن، و هزر بكهن كو ئهڤه ئیخلاصه ئهو دكهن، بهلێ چهند ژ ڤى ڕهنگێ مرۆڤان ههنه دهمێ ب ڤى ڕهنگى كارى دكهن دشێن دلێن خۆ ژ ئیعجابا ب ڤى كارێ وان كرى بپارێزن؟ و وهسا د خۆ نهگههن كو وان كارهكێ وهسا كرییه كو ڕهنگهكێ بێ منهتییێ ل نك وان پهیدا بكهت، خودێناسان دهمێ كارهكێ باش دكر -ئهگهر خۆ ب ڤهشارتى ژى با- ئهو دترسیان كێماسییهك كهفتبته كارێ وان ژ بهر هندێ كار ژێ نهئێته وهرگرتن و ل وان بێته زڤڕاندن، خودێ دبێژت: ( وَٱلَّذِينَ يُؤۡتُونَ مَآ ءَاتَواْ وَّقُلُوبُهُمۡ وَجِلَةٌ أَنَّهُمۡ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ رَٰجِعُونَ )(المؤمنون: 60) یهعنى: خێران ددهن و دترسن خێرێن وان ژێ نهئێنه قهبویلكرن، ژ بهر كێماسییهكا كو ژ وان پهیدا بووى بێى ئهو پێ بحهسییێن.
ڤێجا هشیار بى، ئهگهر جارهكێ تو ب باشییهكا خۆ موعجب بوى، و ته هزركر ئێدى تو یێ بێ منهتى، بیرا خۆ ل وان ههمى عهیبان بینه ڤه یێن ته ههین، دا نهفسا خۆ لغاڤ كهى و پاشدا ببهى!
3- وهكههڤییا ناڤخۆیى و سهرڤهییا خودانى:
خودێ بهحسێ منافقان دكهت و دبێژت: ( يَقُولُونَ بِأَلۡسِنَتِهِم مَّا لَيۡسَ فِي قُلُوبِهِمۡۚ)(الفتح: 11) یهعنى: تشتێ ب سهرڤه خهلك ژ وان دبینت، وهكى وى نینه یێ د ناڤخۆییا وان دا ههى. لهو ژ نیشانێن ئیخلاصا مرۆڤى ئهوه ناڤخۆیى و سهرڤهییا وى وهكى ئێك بت، و نهوهكههڤییا ناڤخۆیى و سهرڤهییا مرۆڤى بهلایهكا مهزن ل ئاخرهتێ دئینته سهرى، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ( لأَعْلَمَنَّ أَقْوَامًا مِنْ أُمَّتِي يَأْتُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِحَسَنَاتٍ أَمْثَالِ جِبَالِ تِهَامَةَ بِيضًا ، فَيَجْعَلُهَا الله عَزَّ وَجَلَّ هَبَاءً مَنْثُورًا) یهعنى: ئهز دێ هندهك مرۆڤان ژ ئوممهتا خۆ نیاسم ڕۆژا قیامهتێ دئێن خێرێن وان هندى چیایێن تهامهیێ دسپینه، خودێ وان وهكى تۆزهكا بهرباكرى لێ دكهت، گۆتن: ئهى پێغهمبهرێ خودێ، وان بۆ مه سالۆخ بده، وان بۆ مه ئاشكهرا بكه، نه كو ئهم ژ وان بین و ئهم نهزانین، وى گۆت: ( أَمَا إِنَّهُمْ إِخْوَانُكُمْ ، وَمِنْ جِلْدَتِكُمْ ، وَيَأْخُذُونَ مِنَ اللَّيْلِ كَمَا تَأْخُذُونَ ، وَلَكِنَّهُمْ أَقْوَامٌ إِذَا خَلَوْا بِمَحَارِمِ الله انْتَهَكُوهَا ) یهعنى: ئهو وهكى ههوهنه برایێن ههوهنه، و ژ نفشێ ههوهنه، و ئهو ژى وهكى ههوه ب شهڤێ بۆ كرنا عیبادهتى ڕادبن، بهلێ ئهو هندهك مرۆڤن، دهمێ دمیننه ب تنێ د گهل وان تشتێن خودێ حهرام پێ لێ ددانن. (ئبن ماجه ڤهدگوهێزت).
دو: خۆ موژیلكرنا ب عهیبێن خۆ ڤه و هێلانا عهیبێن خهلكى:
ئهو مرۆڤێ دلهكێ ساخلهم و ناڤخۆییهكا پاقژ ههبت، ههردهم بهرێ وى دێ ل هندێ بت ئهو ل عهیب و كێماسییێن نهفسا خۆ بگهڕیێت؛ دا وان نههێلت، ژ بهر ڤێ چهندێ وى هند دهم نابت ئهو ل عهیب و كێماسییێن خهلكى بگهڕیێت، و دهمێ ئهو ل عهیبێن خۆ دگهڕیێت ئهو دێ خهمهكا مهزن ژ دلێ خۆ خۆت.
و بـلا كـهس هــزر نــهكــهت مـهعـنــا ڤـێ گۆتنێ ئهوه دڤێت كهس بهحسێ خهلهتییێن خهلكى نهكهت، و وان ژ خرابییان نهدهته پاش، نهخێر! ئهگهر وهسا بت، مهعنا: دڤێت فهرمانا ب باشییێ و پاشڤهبرنا ژ خرابییێ -كو ئێك ژ واجباتێن شهرعییه- د ناڤ ئوممهتێ دا نهمینت، بهلكى مهعنا وێ ئــهوه دڤـێــت ئــهو ب ڕهنگهكێ وهسا ب خهلهتییێن خهلكى ڤه موژیل نهبت كو خهلهتى و كێماسییێن خۆ ژ بیر بكهت، یان هزر بكهت چونكى ئهو خهلهتییێن خهلكى دورست دكهت مهعنا وى چو خهلهتى نینن.
سێ: ب دیتنا وان خودێ ل بیرا خهلكى دئێته ڤه:
ئهو كهسێ ناڤخۆییهكا پاقژ و دلهكێ ساخلهم ههبت، خودێ ڕۆناهییا باوهرێ ل سهر دێمێ وى ئاشكهرا دكـهت، و وى ل بهر خهلكى شرین دكهت، لهو دهمێ خهلك وان دبینت باوهرى ل وان زێده دبـت، چونكى خـودێ ل بیرا وان دئێتهڤه، جارهكێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- پسیارهك ژ ههڤالێن خۆ كر و گۆت: ( أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخِيَارِكُمْ ) یهعنى: ئــهز بۆ هـهوه بـێــژم باشترێن ههوه كینه؟ وان گۆت: بهلێ، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( الَّذِينَ إِذَا رُؤوا ذُكِرَ الله ) یهعنى: ئهون یێن ئهگهر هاتنه دیتن، خودێ ل بیرا خهلكى دئێته ڤه. (بوخارى د ئهدهبێ موفرهد دا ڤهدگوهێزت).
و ئهڤه تشتهكێ عهجێب نینه، ئهو كهسێ نهفسا خۆ پاقژ بكهت، و ناڤخۆییا خۆ زهلال بكهت، و د گهل خودێ یێ ساخلهم بت، خودێ سهرڤهییا وى ژى ل بهر چاڤێن خهلكى دێ زهلال كهت، و خهلك دێ وى پاقژ بـیـنـن، وهكـى ئـیـمـامـێ عـومـهر دبـێـژت: ((ههچییێ ناڤخۆییا خۆ چاك بكهت خودێ سهرڤهییا وى دێ چاك كهت)).
چار: باوهرى و خۆ تهسلیمكرن و رازیبوونا ب حوكمێ خودێ:
ئهڤه ب ڕهنگهكێ گشتى نیشانا باوهرییا خودانییه، و ب ڕهنگهكێ تایبهت نیشانا پاقژییا ناڤخۆییا وییه، خودێ د ئایهتهكێ دا دبێژت: ( فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَرَجٗا مِّمَّا قَضَيۡتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسۡلِيمٗا) (النساء: 65) یهعنى: سویند ب خودایێ ته، ئهو باوهرییێ نائینن حهتا كو ئهو ته د ناڤبهرا خۆ دا د وى تشتى دا یێ ئهو تێدا ب خیلاف چووین بكهنه حهكهم، پاشى ئهو د نهفسا خۆ دا ب چو دلتهنگییێ نهحهسیێن ژ بهر حوكمێ ته، و ئهو خۆ ب دهست ڤه بهردهن.
ئهوێ دلهكێ ساخلهم ههبت، دهمێ گوهـ ل حوكمێ خودێ دبت -د ههر مهسهلهكێ دا- باوهرییێ پێ دئینت، و دزانت كو ئهوه حهقى، و كارى پێ دكهت، و دلێ وى د دهر حهقێ دا یێ صافییه، نـه وهكـى وان منافقان ئهوێن ب سهر سهر ڤه حوكمێ خودێ ب كار دئینن بهلێ د دل دا وان ب وى حوكمى خۆش نینه، و ئهو حهز ژێ ناكهن.
پێنج: كرنا باشییێ و خۆ دویركرنا ژ خرابییێ:
گهلهك كهس ههنه دێ بینى ههمى ڕهنگێن خرابییان دكهن، و خۆ ژ گهلهك باشییان ژى ددهنه پاش، و ئهگهر ئێك بێژتێ: بۆچى تو ڤێ چهندێ دكهى؟ ئهو دێ بێژت: دلێ منێ صافییه، و ئنیهتا من یا باشه، و شهرت دله! و ئهم دبێژین: ئهگهر باوهرییێ جهێ خۆ د دلى دا كربت، و دل پاقژ كربت، كارێ لهشى ژى دێ یێ پاقژ بت، و قهت تشتهكێ بهرهزر نینه دلێ پاقژ كارهكێ قڕێژى ژێ دهركهڤت، و ههر ژ بهر ڤێ چهندێیه قورئان ههردهم (باوهرییێ و كارێ چاك) پێكڤه گرێددهت، و دبێژت: ( ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ )ههر وهكى باوهرییا بێ كارێ چاك، و كارێ چاكێ بێ باوهرى چو مفایى ناگههینته خودانى.
و هندهك كهسێن دى ههنه كارێ باش دكهن، و بهلكى خۆ ژ هندهك خرابییان ژى ددهنه پاش، بهلێ ئهگهر تو بێژییێ: بۆچى تو ڤێ چهندێ دكهى؟ ئهو دێ بێژته ته: چونكى ئهو كارهكێ ئینسانییه و بۆ من یێ بوویه عهدهت. مهعنا: نه ژ بهر ڤیانا وى بۆ خودێ یان ترسا وى ژێ، یان ژ بهر هیڤییا رهحما وى، ئهو ڤێ چهندێ دكهت، لهوا ئهو ل ئاخرهتێ چو مفایى ژ ڤى كارى نابینت، شێخ ئیسلامێ ههرهوى دبێژت: ((پاقژییا كارى هندێ دخوازت نهزانین تێكهل نهبت، و عهدهت نهچته ناڤ، و هیممهت ڕێكێ لێ نهگرت)) ئبن جهوزى دبێژت: ((ئهز دبینم گهلهك جاران ل نك خهلكى عهدهت ب سهر كاركرنا ب شریعهتى دكهڤت)) و مهخسهدا وى ئهوه دهمێ ئهو كارى ب شریعهتهكى دكهن وان ژ بهر هندێ نینه چونكى ئهڤه شریعهته بهلكى چونكى ئهو بۆ وى یێ بوویه عهدهت، و ئهو نموونهیهكێ ل سهر ڤێ چهندێ دئینت، دبێژت: ڕۆژیگرتن ل رهمهزانێ بۆ هندهكان یا بوویه عهدهت، ئهگهر تو وان بدهیه بهر قامچییان ئهو ڕۆژیێ ناخۆن، بهلێ ل نك وان مانع نینه مالێ خهلكى ب حهرامى بخۆن و ئهزمانێ خۆ د دهر حهقا نامویسا وان دا درێژ بكهن.. مهعنا: ڕۆژى ل نك وان یا بوویه تشتهكێ عهدهت و چو ددى نه!
شهش: تهواضوع و دویركهفتنا ژ خۆمهزنكرنێ:
تهواضوعا ژ ههمییێ مهزنتر ئهوه مرۆڤ خۆ بۆ حهقییێ بچهمینت، دهمێ حهقییهك بۆ ته هاته گۆتن، تو پێ رازى ببى و ژ باطلێ خۆ لێڤه ببى، و خۆمهنكرنا ژ ههمییێ كرێتتر ژى ئهوه تو خۆ ژ حهقییێ مهزنتر ببینى. لهو ژ نیشانێن پاقژییا دلى ئهوه دل خۆ د سهر حهقییێ ڕا نهبینت، و تهواضوعێ بۆ بكهت، و پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ب مه ددهته زانین كو ئهوێ دندكهكا (تهكهببورێ) د دلى دا ههبت ناچته بهحهشتێ.
