ناڤبڕا سییێ
لادان ژ عەقیدێ وڕێكێن
خۆپاراستنا ژ وێ لادانێ
لادانا ژ عەقیدەیا دورست خودانی تێ دبەت وبەرزە دكەت، چونكی عەقیدەیا دورستە ئەو پالدەرێ ب هێز یێ كو بەرێ مرۆڤی ددەتە كارێ ب مفا، ومرۆڤێ بێ عەقیدەكا دورست دێ تویشی وان گومان ودودلییان بت یێن كو نە دویرە ل نك وی بكەڤنە سەرێك وئێكا هند ژ وی چێ بكەت ئەو ڕێكێن ژینا بەختەوەر نەبینت، وژینا وی ب ڕەنگەكێ وەسا لێ تەنگ ببت كو ئەو بەرگەڕیانێ بكەت خۆ ژ ڤێ تەنگییێ خلاس بكەت ئەگەر خۆ ب ڕێكا خۆكوشتنێ ژی بت، وەكی ئەم دبینین ل نك گەلەك ژ وان كەسان چێ دبت یێن عەقیدەیا دورست ژ دەست دای. وئەو جڤاكا عەقیدەیەكا دورست لێ دەسهەلاتدار نەبت جڤاكەكا مرۆڤان نابت وچو پێتڤییێن ژینا بەختەوەر ژی د ناڤ دا نابن، ئەگەر خۆ گەلەك پێتڤییێن ژینا ماددی د ناڤ دا هەبن ژی، ئەو پـێـتـڤـیـیـێـن كو گەلەك جاران وێرانكرنێ د دویڤ خۆ دا دئینن، وەكی د جڤاكێن كافران دا دئێتەدیـتـن، چـونـكـی ڤان پـێـتـڤـیـیـێن مـاددی هەوجەیی ب سەرڕاستكرن وڕێنیشادانێ هەیە، دا فایدەی بۆ خۆ ژ سالۆخەت ومفایێن خۆ ببینت، وژبلی عەقیدەیا دورست چــو تشت نینن ڤێ سەرڕاستكرنێ بكەن، خودایێ مەزن دبێژت: [ يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنْ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً - ئەی گەلی پێغەمبەران هوین ژ ڕزقێ پاقژ وحەلال بخۆن، وكریارێن چاك بكن ] (المؤمنون: 51).
ودبێژت: [ وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلاً يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ. أَنْ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ. وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ وَأَسَلْنَا لَهُ عَيْنَ الْقِطْرِ وَمِنْ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ. يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ- و ب ڕاستی مە پێغەمبەرینی وكیتاب وزانین دابوو داوودی، ومە گۆتبوو چیا وتەیران: تەسبیحاتان د گەل وی ڤەگێرن، ومە ئاسن بۆ وی نەرم كربوو، ڤێجا ئەو د دەستی دا وەكی هەڤیری لێ هاتبوو وی چاوا دڤیا وە لێ دكر. كو تو - ئەی داوود - كومزرییێن بەرفرەه وتمام چێ بكە، وخەلەكێن وان موكم بێخە بەرێك، ووەسا بچویك چێ نەكە كو ئەو كومزری ب كێر بەڕەڤانییێ نەئێت، ووەسا مەزن ژی چێ نەكە كو خودان نەشێت بكەتە بەر خۆ، وتو وبنەمالا خۆ - ئەی داوود - گوهدارییا خودێ بكەن، هندی ئەزم ئەز ب كارێ هوین دكەن یێ بینەرم تشتەك ژێ ل بەر من بەرزە نابت. ومە با بۆ سولەیمانی موسەخخەركر (بن دەستی وی كر) ئەو با ژ سپێدێ حەتا نیڤرۆ قویناغا هەیڤەكێ دچوو، و ژ نیڤرۆ حەتا ئێڤاری قویناغا هەیڤەكێ ژ ڕێڤە چوونا عەدەتی، ومە سفر وەكی ئاڤی بۆ وی ڕۆن كربوو، تشتێ وی ڤیابا وی ژێ چێ دكر، ومە ئەجنە ژی بن دەستی وی كربوون ب ئانەهییا خـودێ ل بــەر دەستێ وی بوون كارێ وی ڤیابا وان بۆ دكر، وهەچییێ ژ وان خۆ ژ وێ فەرمانێ لا بدەت یا مە لێ كری كو گوهدارییا سولەیمانییە ئەم ژ عەزابا ئاگرێ هەلكری دێ ب وی دەینە تامكرن. هەر تشتەكێ سولەیمانی بڤێت ژ ئاڤاكرنا مزگەفتان بۆ عیبادەتی، و ژ چێكرنا پەیكەران ژ شویشەی وسفری، وجهێن مەزن وەكی بركێن ئاڤێ، ودیز وقازانێن ژ بەر مەزنییا وان نەئێنە لڤاندن، ئەجنان بۆ وی چێ دكرن، ومە گۆتە بنەمالا داوودی: هوین شوكرا خودێ بكەن سەرا وی تشتێ وی دایە هەوە، كو گوهدارییا وی بكەن، وكێم ژبەنییێن من هەنە گەلەك شوكرا خودێ دكەن، وداوود وبنەمالا وی ژ وان كێمان بوون ] (سبأ: 10-13).
مەعنا: چێ نابت هێزا باوەرییێ ژ هێزا ماددی ڤەببت، وهەر جارەكا ئەو ژێ ڤەبوو وخودانی بەر ب عەقیدەیێن نەحەق لادا، هنگی هێزا ماددی دێ بتە ئامویرەتێ وێرانكرنێ، وەكی ئەڤرۆ ل وان دەولەتێن كافران دئێتە دیتن یێن ماددە هەی بەلێ چو عەقیدەیێن دورست د دەستان دا نەهەی.
•وهندەك ئەگەر بۆ لادانا ژ عەقیدەیا دورست هەنە دڤێت بێنە زانین، ویێن ژ هەمییان گرنگتر ئەڤەنە:
1 - نەزانینا عەقیدەیا دورست، ژ بەر خۆدویركرنا ژ زانینا وێ، یان نەپویتە پێكرنا پێ، حەتا دەستەكەكا مرۆڤێن نەزان ب عەقیدەیا دورست مەزن ببن، یێن نە عەقیدەیا دورست بناسن ونە وان بیر وباوەران ژی بناسن یێن دژی عەقیدەیا دورست، ڤێجا حەقی ل بەر وان نەحەقی بت ونەحەقی حەقی بت، وەكی عومەرێ كوڕێ خەططابی - خودێ ژێ ڕازی بت - گۆتی: ((هەما هنگی وەریسێ ئیسلامێ داڤ داڤ ڤەدبت ئەگەر د ناڤ موسلمانان دا ئەو پەیدا بوون یێن جاهلییەتێ نەناسن)).
2 - تەعوصصوب بۆ وی تشتێ باب وباپیر ل سەر ئەگەر خۆ ئەو تشتە نەحەقی ژی بت، وخۆدویركرنا ژ تشتێ ئەو نە ل سەر ئەگەر خۆ حەقی ژی بت، وەكی خودێ گۆتی: [ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ - وئەگەر خودان باوەران ب شیرەتكاری ڤە گۆتە سەرداچوویان: دویچوونا وێ بكەن یا خودێ ئینایە خوارێ ژ قورئانێ وڕێنیشادانێ، ئەو ل سەر چاڤلێكرنا پێشییێن خۆ یێن بوتپەرێس ڕژدییێ دكەن ودبێژن: ئەم دویكەفتنا دینێ هەوە ناكەین، بەلكی دێ دویكەفتنا وێ كەین یا مە باب وباپیرێن خۆ ل سەر دیتین. ئەرێ ئەو دویكەفتنا بابێن خۆ دكەن ئەگەر خۆ ئەو چو ژ خودێ نەزانن ژی، و د ڕاستییێ نەگەهن ژی؟ ] (البقرة: 170).
3 - چاڤلێكرنا كۆرە بۆ گۆتنێن خەلكی د عەقیدەیێ دا بێی زانینا دەلیلێن وان، وكانێ ئەو دەلیل ددورستن یان نە، وەكی ل نك وان دەستەكان دئێتە دیتن یێن موخالەفا سوننەتێ دكەن وەكی جەهمی وموعتەزلی وئەشعەری وصووفییان، ئەوێن چاڤ ل سەرۆكێن سەرداچوویێن بەری خۆ دكەن، ڤێجا ڕێ بەرزە بووین و ژ باوەرییا دورست لاداین.
4 - زێدە بلندكرنا وەلی وچاكان ب ڕەنگەكێ وەسا كو ئەو ژ توخویبێن وان یێن دورست بێنە بلندكرن، وبێتە هزركرن كو ئەو وێ دكەن یا ژ خودێ پێڤەتر كەس نەشێت بكەت وەكی گەهاندنا مفای یان پاشڤەبرنا زیانێ، یان كو ئەو د ناڤبەرا خودێ وچێكرییێن وی دا ببنە بەردەسك هەوجەیییێن وان ب جه بینن وبەرسڤا دوعایێن وان بدەن، وقوربان وسەر ونەزر بۆ وان ومەزارێن وان بێنە پێشكێشكرن، وداخوازا هاریكارییێ ژ وان بێتەكرن، وەكی مللەتێ نووحی د دەر حەقا چاكێن خۆ دا كری دەمێ گۆتی: [ وَقَالُوا لا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلا تَذَرُنَّ وَدّاً وَلا سُوَاعاً وَلا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْراً - هوین پەرستنا خوداوەندێن خۆ نەهێلن دا عیبادەتێ خودایەكێ ب تنێ بكەن، وهوین وەددی وسواعی ویەغووپی ویەعووقی ونەسری نەهێلن ] (نوح: 23) ووەكی گۆڕپەرێس ئەڤرۆ ل گەلەك وەلاتان دكەن.
5 - بێ ئاگەهییا ژ هزركرنا د نیشانێن خودێ د گەردوونێ دا، و د ئایەتێن خودێ د قورئانێ دا، وحێبەتییا ب ڤەڕێژا شارستانییا ماددی، حەتا وەسا هزركری كو ئەو د شیانا مرۆڤی ب تنێ دایە، ڤێجا مرۆڤ مەزن كری، وئەڤ ڤەڕێژە هەمی بۆ شیان وئافراندنا وی هاتییە پالڤەدان، وەكی بەرێ قاروونی گۆتی: ( قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِندِي - هەما ژ بەر وێ زانین وشیانا من هەی ئەڤ هەمی گەنجینە یێن بۆ من هاتینە دان ] (القصص: 78) ووەكی مرۆڤ دبێژت: [ هَذَا لِي - چونكی ئەز یێ ژ هەژیمە لەو ئەڤە گەهشتە من ] (فصلت: 50)، [ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ - هندی ئەوە یا بۆ من هاتییە دان هەما ژ بەر هندێیە چونكی خودێ دزانت ئەز یێ هەژیمە ] (الزمر: 49)، ووان هزرا خۆ د مەزنییا وی دا نەكر یێ ئەڤ چێكرییە داین وئەڤ سالۆخەتێن عەجێب داینێ، ومرۆڤ ئافراندی وشیان دایێ كو ئەو ڤان سالۆخەتان ژێ بینتەدەر، ومفای ژێ ببینت: [ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ - - وخودێیە هوین وكریارێن هەوە ئافراندین ] (الصافات: 96)، [ أَوَلَمْ يَنظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ - ئەرێ ما ئەڤان یێن درەو ب ئایەتێن خودێ كری بەرێ خۆ نەدایە ملكێ خودێ یێ مەزن ودەسهەلاتا وی یا بێ توخویب ل عەسمانان وعەردی، وهەر تشتەكێ خودایێ مەزن د ناڤ هەر دووان دا ئافراندی؟ ] (الأعراف: 185)، [ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنزَلَ مِنْ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنْ الثَّمَرَاتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمْ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمْ الأَنهَارَ. وَسَخَّرَ لَكُمْ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمْ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ. وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ - خودایێ مەزن ئەوە یێ عەسمان وعەرد ژ چونەیێ ئافراندین، وباران ژ عەوری ئینا خوارێ ڤێجا وی عەرد پشتی مری پێ شینكرە ڤە، و ڕزقێ هەوە ژێ ئینادەر، وگەمی وپاپۆڕ بن دەستی هەوە كرن، دا ئەو ب فەرمانا وی وبۆ مفایێ هەوە د دەریایێ دا بچن، ووی ڕویبار بۆ هەوە بن دەست كرن دا هەوە وحەیوان وداروبارێ هەوە پێ ئاڤ بدەت. ووی ڕۆژ وهەیڤ بۆ هەوە بن دەست كرن هەردو د زڤڕینا خۆ دا دبەردەوامن، دا مەصلحەتا هەوە پێ بقەتیێت، ووی شەڤ بۆ ڕحەتی وتەناهییا هەوە دا، وڕۆژ بۆ ژیار وبەرگەڕیانا هەوە دا. و ژ هەر تشتەكێ هوین بخوازن وی یێ دایە هەوە، وئەگەر هوین قەنجییێن خودێ ل سەر خۆ بهژمێرن هوین نەشێن هەمییان بهژمێرن، چونكی ئەو گەلەكن. هندی مرۆڤە گەلەك زۆردارییێ ل خۆ دكەت، وگەلەك قەنجییێن خودایێ خۆ ڤەدشێرت ] (إبراهیم: 32-34).
6 - پترییا مالان ژ ڕێنیشادانا ساخلەم دڤالانە، وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ كل مولود يولد على الفطرة، فأبواه يهودانه أو ينصرانه أو يمجسانه - هەر ئێكێ دبت ل سەر خوڕستییێ دبت، ڤێجا دەیبابێن وی وی دكەنە جوهی، یان فەلە، یان مەجووسی ] (بوخاری وموسلم ڤەدگوهێزن) مەعنا: دەیبابان دەورەكێ مەزن د سەڕاستكرنا بەرێخۆدانا زارۆكی دا هەیە.
7 - پاشڤەچوونا دەزگەهێن فێركرن وڕاگەهاندنێ ل پترییا جیهانا ئیسلامی ژ گەهاندنا وی كارێ ل سەر وان پێتڤی، ونوكە بەرنامەیێن فێركرنێ پترین جاران پویتەیەكێ مەزن ب لایێ دینی ناكەن، یان هەما ئێكجار پویتەی پێ ناكەن، ودەزگەهێن ڕاگەهاندنێ ژی ل پترین دەمان یێن بووینە ئامویرەتێ خرابكرن ودسەردابرنێ، یان پویتەی ب تشتێن ماددی وموژیلاهییێ دكەن، وخەمێ ژ لایێ دورستكرنا ئەخلاقی ناخۆن، ولێ ناگەڕیێن عەقیدا دورست بەلاڤ كەن وبەرسنگێ پێلێن سەرداچووی بگرن، دا جیلەكێ دەست گرێدای بەرانبەر لەشكەرێ ئیلحادێ پەیدا كەن.
•وڕێكێن خۆپاراستنا ژ ڤێ لادانێ د ڤان خالان دا دئێنە كورتكرن:
1 - زڤڕینا ل كیتابا خودێ وسوننەتا پێغەمبەرێ وی -سلاڤ لێ بن- پێخەمەت وەرگرتنا باوەرییا دورست ژ وان هەر دووان، وەكی كو پێشییان ئەڤ چەندە دكر، وتشتەك دویماهییا ڤێ ئوممەتێ چاك ناكەت ئەگەر ئەو نەبت یێ بەراهییا وێ چاك كری، د گەل خۆ ئاگەهداركرنا ب باوەرییێن دەستەكێن سەرداچووی، وزانینا هێجەتێن ئەو بۆ خۆ دگرن بۆ هندێ دا بەرسڤا وان بێتە دان وخەلك لێ بێنە هشیاركرن، چونكی ئەوێ خرابییێ نەناست نێزیكە تووش ببتێ.
2 - خەمخوارنا ژ گۆتنا عەقیدا دورست - عەقیدا سەلەفی - ل هەمی قویناغێن خواندنێ، ودانانا هند دەرسێن كو تێرا بكەن د ناڤ مەنهەجی دا بۆ ڤی بابەتی، وپویتەدانا مەزن ب تاقیكرنا وی.
3 - كو كتێبێن عەقیدا سەلەفی یا خوڕی بۆ مەنهەجی بێنە دانان، وكتێبێن دەستەكێن سەرداچووی وەكی صووفی وبیدعەچی وجەهمی وموعتەزلی وئەشعەری وماتوریدییان بێنە دویركرن، بۆ هندێ نەبت كو ئەو تشتێ تێدا هەی بێتە زانین دا رەد ل سەر بێتەكرن.
4 - ڕابوونا هندەك زانایێن چاككەر ب نویكرنەڤەیا عەقیدا سەلەفی بۆ مرۆڤان، وبەرسڤدانا ل سەر گۆتنێن وان كەسێن ژ ڤێ عەقیدێ لادای ودسەردا چووین.
