سوننهتا پێغهمبهری
د خوارن و ڤهخوارنێ دا
ئهگهر مرۆڤ هزرا خۆ د سوننهتا پێغهمبهری دا -سلاڤ لێ بن- بكهت دێ بینت وی د ههمی سهر و بهرێ ژینا مه دا هندهك ئهدهب و تۆره بۆ مه داناینه و بهرێ مه دایه بۆ هندێ دا مه كهسنییا خۆ یا تایبهت ههبت، و ل ڤێرێ مه ل بهره ههدیا پێغهمبهری - سلاڤ لێ بن- د مهسهلا خوارن و ڤهخوارنێ دا وهكی ژ سوننهتا وی ئاشكهرا دبت د چهند خالهكان دا بهرچاڤ بكهین، بۆ هندێ دا ئهم چاڤ ل وی بكهین.
و ئهڤان تۆره و ئادابان ئهم دشێین د ڤان خالان دا كۆم بكهین:
1- ئینانا ناڤێ خودێ ل دهسپێكێ:
ههر كارهكێ مرۆڤ بكهت یا باش ئهوه ل دهسپێكێ ناڤێ خودێ ل سهر بینت دا بهرهكهت تێدا ههبت، و خوارن و ڤهخوارن ئێك ژ ڤان كارانه، ترمذى ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إذا أكل أحدكم طعاماً فلیقل: بسم الله، فإن نسی فی أوله فلیقل: بسم الله فی أوله وآخره ) ئهگهر ئێك ژ ههوه خوارنهك خوار بلا بێژت: بسم الله، و ئهگهر ژ بیر كر بلا بێژت: بسم الله أوله و آخره.
و یا دورست ئهوه ئهم چویێ ل ڤێ یا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتی زێده نهكهین، یهعنی نه بێژین: بسم الله الرحمن الرحیم، چونكی پێغهمبهری وهسا نیشا مه نهدایه.. ڕۆژهكێ زهلامهك ل نك صهحابییێ پێغهمبهری عهبدللاهێ كوڕێ عومهری بێنژی و گۆت: (الحمد لله والسلام علی رسول الله) عهبدللاهی گۆتێ: و ئهز ژی دبێژم (الحمد لله والسلام علی رسول الله) بهلێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هۆسا نیشا مه نهدایه، وی ئهم یێن فێركرین بێژین: (الحمد لله علی كل حال).
مهعنا: من چو (ئعتراض) ل سهر ڤێ گۆتنێ نینن بهلێ ئهڤ گۆتنه ل ڤی جهی یا دورست نینه چونكی خیلافی سوننهتێیه، ڤێجا یا دورست ئهوه مرۆڤ د ههمی زكر و عیبادهتان دا پێگیرییێ ب سوننهتێ بكهت، دا یێ خودان خێر بت و كارێ وی ژێ بێته قهبویلكرن.
2- خوارن و ڤهخوارن ب دهستێ ڕاستێ:
ترمذى ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إذا أكل أحدكم فلیأكل بیمینه ولیشرب بیمینه فإن الشیطان یأكل بشماله ویشرب بشماله) ئهگهر ئێك ژ ههوه تشتهك خوار بلا ب دهستێ خۆ یێ ڕاستێ بخۆت، و ئهگهر تشتهك ڤهخوار بلا ب دهستێ خۆ یێ ڕاستێ ڤهخۆت، چــونــكـــی شــــهیــتــان ب دهستێ چهپێ دخۆت و ڤهدخۆت.
و دهمێ مرۆڤهكی ل نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب دهستێ چهپێ زاد دخوار ئهوی فهرمان لێ دكر ئهو ب وی دهستی نهخۆت، و دا بێژتێ: ب دهستێ ڕاستێ بخۆ، ئهگهر كو ئهو كهس بچویكهك ژی با.. ژ بهر ڤێ زانایهكێ وهكی (ابن القیم)ی بۆ هندێ دچت كو خوارن ب دهستێ چهپێ كارهكێ حهرامه!
3- خوارن ژ لایێ ئامانی:
(ئبن ماجه) ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، دبێژت: (إذا وضع الطعام فخذوا من حافته، وذروا وسطه، فإن البركة تنزل فی وسطه) ئهگهر زاد هاته دانان هوین ژ لایی بخۆن، و نیڤهكێ بهێلن، هندی بهرهكهته ب سهر نیڤێ دا دئێته خوارن.
4- ههر ئێك ژ بهرۆكا خۆ بخۆت:
ئهڤه ژی ژ وان ئادابانه یێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نیشا مه داین، جارهكێ پێغهمبهری و هندهك مرۆڤان پێكڤه زاد دخوار زڕكوڕهك د ناڤ دا هـــهبـــوو دهستێ وی ژ ڤی لایی دچوو یێ دی، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (یا غلام! سم الله، وكل بیمینك، وكل مما یلیك) ئهی جحێل! ناڤێ خودێ بینه، و ب دهستێ ڕاستێ بخۆ، و ژ بهرۆكا خۆ بخۆ.
و د دو حالهتان دا مرۆڤی حهق ههیه ژ بهرۆكا خۆ ب تنێ نهخۆت: ئهگهر بزانت ههڤالێن وی ژ ڤی كارێ وی عێجز نابن، و ئهگهر گهلهك ڕهنگێن خوارنێ ههبن و هندهك ڕهنگ ل بهرۆكا وی نهبن.
5- ڤهخوارن ب سێ قورچان:
یا سوننهت ئهوه مرۆڤ ئاڤێ ب ئێك نهفهس ڤهنهخۆت، و ل هنداڤ ئامانی بێهنا خۆ نهئینت و بهت، بهلكی یا باش ئهوه ئهو ئاڤێ ب ســـێ قـــورچــــان ڤـــهخــۆت و دویر ژ ئامانی بێهنا خۆ بینت و ببهت، و مه گۆت: یا باش ئهوه دا نهئێته هزركرن كو ڤهخوارن ب ئێك قورچ یا دورست نینه.
6- نه ڤهخوارن ژ ئامانێ مهزن:
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهم ژ هندێ داینه پاش كو ئهم ئاڤێ ژ ئامانێ مهزن ڤهخۆین، وهكی كونا ئاڤێ، چونكی دبت هندهك ئاڤ ژ دهڤی بزڤڕتهڤه د ئامانی دا و ئهو ئاڤا تێدا پیس ببت، یان دلێ كهسێ دی نهچتێ ژ وێ ئاڤێ ڤهخۆت، و ههر چهنده شوین دهڤێ مرۆڤان یێ پاقژه ژی بهلێ دبت دلێ ئێكی نهچتێ، ڤێجا ژ بهر هندێ ئهگهر ئێكی ڤیا ئاڤێ ڤهخۆت یا سوننهت ئهوه ئهو هندهكێ بۆ خۆ بكهته ئامانهكێ بچویكتر و ڤهخۆت.
7- خوارن و ڤهخوارنا ژ پییان ڤه یان پالدای:
ئهڤه ژی ژ وان تشتێن مهكرووهه یێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهم ژێ داینه پاش.
8- دهست شویشتن بهری خوارنێ:
ئیمامێ نهسائی و ئهحمهد ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبــێـــژت: دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤیابا خوارنێ بخۆت دهستێن خۆ دشویشتن.
9- خوارن پێكڤه:
ئهبوو داوود وئبن ماجه ژ وهحشییێ كوڕێ حهربی ڤهدگوهێزن، دبێژت: صهحابییێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ، ئهم زادی دخۆین و ئهم تێر نابین.. پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: نهكو هوین جودا جودا دخۆن؟ گۆتن: بهلێ، گۆت: بۆ خوارنێ كۆم ببن، و ناڤێ خودێ بینن، بهرهكهت دێ بۆ ههوه كهفته زادێ ههوه.
لهو یا سوننهت ئهوه خهلكێ مالێ پێكڤه زادی بخۆن.
10- حهمدا خودێ پشتی خوارنێ:
موسلم ژ ئهنهسی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (إن الله لیرضی من العبد یأكل الأكلة فیحمده علیها، ویشرب الشربة فیحمده علیها) هندی خودێیه ژ عهبدی رازی دبت خوارنهكێ دخۆت حهمدا وی سهرا دكهت، و ڤهخوارنهكێ ڤهدخۆت حهمدا وی سهرا دكهت.
11- دانا خێڤهیی بۆ زارۆكان:
موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: دهمێ فێقییهكێ خێڤه بۆ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتبا ئهو دا بێژت: یا رهبی تو بهرهكهتێ بۆ مه بێخییه باژێڕێ مه، و فێقییێ مه، و من و مستا مه، بهرهكهتا ل سهر بهرهكهتێ. پاشی ئهو دا وی دهته زارۆكێ ژ ههمییان بچویكتر ل نك وی ئاماده.
و ئهڤه ڕێزگرتنهكه ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بۆ شعوورا زارۆكی، چونكی زارۆك پتر ژ ههر كهسهكی دلێ خۆ دبهته ڕهنگێن نوی یێن خوارنێ.
