كافركرنا خهلكی
د ناڤبهرا دوهی و ئهڤرۆ دا
رههـ وریشالێن كافركرنێ:
مهسهلا كافركرنا موسلمانان ئێك ژ وان گرفتارییێن دهسپێكێ بوو یێن هندهك كۆم ودهستهكێن ڤێ ئومـمـهتـێ هێشتا ل دهسپێكێ تووش بووینێ، ههر چهنده پـێـغـهمـبـهری -ســلاڤ لـێ بــن- وصـهحابییێن وی پـتـر ژ جارهكێ، و ل پـتـر ژ هلكهفتنهكێ، موسلمان لـێ هشیاركربوون وژێ دابوونه پاش، وئهگهر ئهم ل كتێبێن حهدیسێ وسـیـرهتێ بزڤڕین دێ بینین سهركێش وڕێبهرێن ڤێ فتنێ هیژ ل سهر دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وصهحابییان سهرێ خۆ ڕاكربوو، وبیدعهیێن خۆ د ناڤ موسلمانان دا بهلاڤ كربوون.
(بوخاری) ژ (ئهبوو سهعیدێ خودری) ڤـهدگـوهـێـزت، دبـێـژت: عهلـییێ كوڕێ ئهبوو طالبی هندهك مال ژ یهمهنێ هنارت، پێغهمبهری -سـلاڤ لـێ بـن- ئـــهو مــــال د ناڤبهرا چار مرۆڤان دا لێكڤهر، ئینا زهلامهكی ژ صهحابییان گۆت: ئهم ژ ڤان دفـهرتــر بووین وی ئهڤ ماله دابا مــه! گـاڤــا ئــهڤ ئاخفتنه گههشتییه پێغهمبهری -سلاڤ لـێ بن- گۆت: [ألا تأمنونني وأنا أمین من في السماء یأتیني خبر السماء صباحا ومساء؟] ئـهرێ ما هـهوه باوهری ب مــن نائــێــت، وئــهز ئهمینێ وى خوداییمـه یێ ل عهسمانی، سپێدێ وئێڤاری وهحی بۆ من ژ عهسمانی دئێت؟ ئینا زهلامهكێ چاڤ كویر وسهرتراشی وریـهـ مهزن گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ تهقوا خودێ بكه! پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: [ویلك أولست أحق أهل الأرض أن یتقی الله] نهمان بۆ ته بت! ما ئهز ژ خهلكێ عهردی ههمییان ههژیـتـر نینم كو تهقوا خودێ بكهم؟ گۆت: پاشی ئهو زهلام ڕابوو چوو، ئینا خالدێ كوڕێ وهلیدی گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ شیـرهكی ل ستویێ وی نهدهم؟ گۆت: [نه، بهلكی یێ نڤێژكهر بت]، ئینا خالدی گۆت: گهلهك نڤێژكهر ههنه وێ ب ئهزمانێ خۆ دبێژن یا دلـێ وان باوهری پێ نهههی، ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: [إني لم أومر أن أنقب قلوب الناس ولا أشق بطونهم] فهرمان ل من نههاتییهكرن ئهز دلێن خهلكی بكهلێشم، یان زكێن وان بدڕینم.
پاشی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهرێ خۆ دا وی زهلامی دهمێ پشت دای وچووی وگۆت: [إنه یخرج من ضئضیء هذا قوم یتلون كتاب الله رطبا لا یـجـاوز حناجرهم، یمرقون من الدین كما یـمـرق الـسـهـم من الرمیة -وأظنه قال:- لئن أدركتهم لأقتلنهم قتل ثمود] ژ هێڤێن ومهعدهنێ ڤی هندهك دێ دهركهڤن قورئانێ تهڕ دخوینن بهلـێ ئهو ژ گهروییێن وان دهرباس نابت، وهسا ژ دینی دهردكهڤن وهكی تیر ژ كڤانی دهردكهڤت -وئهز دبێژم وى گۆت:- ئهگهر ئهز بگههمه وان كوشتنهكا وهكی یا ثهموودی دێ دگهل وان كهم.
ومهخسهدا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب وان مرۆڤان ئهو دهستهك بوو یا پشتی هنگی ب ناڤێ (خهوارج) هاتییه نیاسین، وهكی دێ بۆ مه دیار بت، ئهگهر خودێ حهز بكهت.
و ژ ڤێ حهدیسێ بۆ مه دیار دبت كو دهرگههێ سهرهكی یێ ئهڤ توخـمـێ مرۆڤان تێ دبۆرن وبهر ب ئنحرافێ ڤه دچن خۆ نهڕازیكرنا ل سهر حوكمێ مهزنێ موسلمانانه، ئهگهر خۆ ئهو حوكم یێ شهرعی ژی بت، بهلكی خۆ ئهگهر ئهو مهزن پێغهمبهر ب خۆ بت -سلاڤ لێ بن-، وتشتێ دی یێ ژ ڤێ حهدیسێ دئێته وهرگرتن ئهوه پـێـغـهمبهری -سلاڤ لێ بن- بۆ مه ئاشكهرا كر كو دڤێت موسلمان (ب تایبهتی ئهوێ حاكم بت) حوكمی ب ظاهری ل سهر خهلكی بكهت، وكهسێ ب ئنیهتا دلـی كـافر نهكـهت وكوشتنا وی حهلال نهكهت، چونكی بهس خودێ ب ئنیهتا دلـی دزانت، بهلـێ چی گاڤا وان یا دلـێ خۆ ئینا سهر بهڕكێ وخورروج ل سهر جماعهتا موسلمانان كر، هنگی شهڕێ وان وكوشتنا وان بۆ مهزنێ موسلمانان دورست دبت.
ههر وهسا ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو ئهڤ كهسێن هه، ئهوێن دێ ئنحرافێ ژ دینی كـهن ووهكی تیری زوی ژێ دهركهڤن، هندهك كهسێن دیندار وقورئانخوینن، وخواندنا وان بۆ قورئانێ ژی ژ یا ههمی خهلكێ دی خۆشتر وتهڕتر وپتره، وئهو عیبادهتێ ئهو بۆ خودێ دكهن ژی ژ یێ خهلكێ دی پتره، حهتا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دگۆتنهكا خۆ دا دبێژته صهحابییان: [تحقرون صلاتكم مع صلاتهم، وصیامكم مع صیامهم] هوین نڤێژێن خۆ ل بهر یێن وان ، وڕۆژییێن خۆ ل بهر یێن وان كێم دبینن، یهعنی: ئهگهر تو ژ لایێ هژمارێ ڤه ڕۆژی ونڤێژێن صهحابییان د گهل یێن وان قیاس بكهی، یێن صهحابییان دێ بنه چوننه!
ودهمێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- هنده ب بهرفرههی سالۆخهتێن وان بۆ مـه ئاشـكـهرا دكـهت بۆ هندێیه دا ئهم ب ڕهنگ وڕوییێن وان نهئێینه خــاپـانــدن، ودا ئــــهم -ژ بهر عیبادهتێ زێده یێ ئهو دكهن- نهبێژین: ئهڤه گهلهك ب تهقوانه.. ودا پتر بۆ مه ئاشكهرا ببت كو بناخهیێ وی عیبادهتی یێ ئهڤ كهسه بۆ خودێ دكهن ل سهر سوننهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نههاتییه دانان، لهو ڤی عیبادهتێ زێـده یـێ وان دكـر ڕێـكا سهرداچوونێ ل بهر وان نهگرت..
سهرهاتییهكا دى ژ دهسپێكا وان:
سهرهاتییهكا دى ژ دیرۆكا دهسپێكا پهیدابوونا (كافركهران) دێ ڤهگوهێزین، دا قویناغا دووێ ژ ژییێ وان بۆ مه بهرچاڤ ببت، ئهو قویناغا ئهم دشێین بێژینێ: (كۆمبوونا بهری خۆ ئاشكهراكرنێ).
ئیمامێ (دارهمی) ب ڕێكهكا دورست ژ (ئهبوو مووسایێ ئهشعهری) ڤهدگوهـێـزت، كـو ڕۆژهكێ ئهو چوو مزگهفتا باژێڕێ كووفه، گاڤا ئهو ب ژۆركهفتی وی دیت هندهك زهلام ل مزگهفتێ دروینشتینه، ههر هندهكان سهرێ خۆ یێ دایه ئێك ووهكی خهلهكهكێ یا ژ خۆ دایه چێكرن، ووان زهلامهك ژ خۆ یێ هـلـبـژارتى؛ دا ببته مهزنێ وان، وههر ئێك ژ وان هندهك بهركێن هویر د دهستان دا بوون، مـهزنـێ وان دگـۆتـێ: سهد جاران بـێـژن: (سبحان الله)، ئهوان وه دگۆت، و ب بهركان دهژمارت، گاڤا خلاس ببان، دا بێژت: سهد جاران بێژن: (الحمد لله) ئهو دا وهكهن.. وهۆسا وان زكرێ خودێ دكر.
عهقلێ (ئهبوو مووسای) ژ ڤی كارێ وان نهبڕی، بهلـێ پا چو نهگۆتێ وزوی چـوو نـك (عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی)، وگۆتێ: ئهز نوكه یێ ژ مـزگـهفـتـێ دئـێـم ومـن ل وێـرێ تشتهك دیت ئهز یێ ژێ ڕازیم نهبووم، و ب خودێ ژ خێرێ پێڤهتر من چو نهدیتییه، وچیرۆكا وان مرۆڤان بۆ وی ڤهگێڕا، ئینا (عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی) گـۆتـێ: بۆچی ته نهدگۆته وان: هـویـن گـونههێن خۆ بهژمێرن، وئهز كهفیل تشتهك ژ خێرێن ههوه بهرزه نهبت؟! (ئهبوو مووسای) گۆت: من چو نهگۆته وان من گۆت كانێ تو دێ چ بێژی؟
عهبدللاهی گۆت: هلۆ ڕابه دا بچینه نك وان، گاڤا ئهو گههشتینه مزگهفتێ، عهبدللاهی سلاڤ كره وان، وان بهرسڤا وی دا، عهبدللاهی گۆت: ئهی ئوممهتا موحهممهدی ئهڤه چیه هوین دكهن؟ وان گۆت: ئهی بابێ عهبدررهحمانی، ئهڤه هندهك بـهركـن ئهم زكری پێ دكهین، عهبدللاهی گۆته وان: ئهی ئوممهتا موحهممهدی هوین چ زوی دچنه هیلاكێ! ئهڤه صهحابییێن پێغهمبهرینه -سلاڤ لێ بن- هێشتا دساخن، وئـهڤـه جلكێن وینه هێشتا نهڕزینه، وئهڤه ئامانێن وینه هێشتا نهشكهستینه، یان هوین ل سهر ڕێكهكێنه چێتر ژ ڕێكا موحهممهدی، یان ژی هوین دێ دهرگههێ سهرداچوونێ ڤهكهن، وان گۆت: ئهی بابێ عهبدررهحمانی، ب خودێ ژ خێرێ پێڤهتر مه چو نهڤیایه، عهبدللاهی گۆتێ: گهلهك كهس ههنه داخوازا خێرێ دكهن، وناگههنه خێرێ، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بۆ مه گۆتییه: [هندهك كهس دێ دهركهڤن قورئانێ دخوینن، خواندنا وان ب سهر سهرێ وان ناكهڤت]، وئهز نزانم بهلكی پـتـرییا وان ژ ههوه بن.
(عهمرێ كوڕێ سهلهمهى) ئهوێ ڤێ حهدیسێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: من دیت پترییا وان یێن ئهو زكر دكر ل ڕۆژا نههرهوانێ شهڕێ مه دكر. یهعنی: ل سهر دهمێ ئیمام عهلـی ئهو گههشتبوونه خهوارجان وهاتنه شهڕێ موسلمانان.
وكهس بلا هزر نهكهت كو صهحابییێ پێغهمبهری عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی -خـودێ ژێ ڕازی بـت- دژی زكرێ خودێ بوو، یان نهدهێلا خـهلـك زكـــرێ خـــــودێ ل مزگهفتان بـكــهن، نـــه.. بـــهلـێ گــاڤـــا وی دیتی ڤان مـرۆڤـێـن هه بیدعهیهكا نوی د دیــنـــی دا دهرێــخــسـت، وئهو یێن زكرێ خودێ ب ڕهنگهكێ وهسا دكهن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وصهحابییێن وی نهدكر، وی هزرا خرابییێ ژ وان كر، وهزرا وی پشتی هنگی ڕاست دهركهفت، وعهبدللاهی نهگۆت: دێ.. قهیدی ناكهت! مانێ ئنیهتا وان یا باشه! چونكی وی دزانی د تهرازییا شریعهتی دا ئنیهتا باش ئهگهر (ئتتباع) د گهل دا نهبت چو بهایێ خۆ نینه.
ئهڤه قویناغا وان یا دووێ بوو، قویناغا بهری خۆ ئاشكهراكرنێ وهكی مه گـۆتـی، ئهو قویناغا وان تێدا دهست ب (غلووێ) وتوندكارییا د دینی وعیبادهتی دا كرى، ودهمهكێ درێژ پێڤه نهچوو ڤێ توندییێ بهرێ وان دا قویناغهكا دی، قویناغا خۆ ئاشكهراكرنێ، دهمێ وان خۆ ژ جڤاكا موسلمانان ڤهدهركری، وپترییا موسلمانان یێن كو نه د گهل وان كافر كرین وكوشتنا وان حهلالكری..
خهوارج.. وكافركرنا موسلمانان:
ل سهر دهمێ خهلیفێ موسلمانان یێ سییێ ئیمامێ شههید (عهلـییێ كوڕێ ئهبوو طالبی) -خودێ ژێ ڕازی بت- فتنا كافركرنێ سهر هلدا، پشتی چهند سالهكا د بن گلێشێ بیدعهیێ ڤه غهونی، و ب دهستێن نهزانان هاتییه خۆشكرن.
و ل ڤێرێ ئهز خۆ مهجبوور دبینم كو بهرپهڕهكێ كورت ژ ڤی دهمی ژی ڤهگێڕم، دا دهسپێكا فتنا كافركرنێ د ناڤ ئوممهتێ دا بۆ مه ئاشكهرا ببت.
ئاشكهرایه كو ئهو دهستهكا بیدعهچی یا كو ب ناڤێ: (دهستهكا خهوارجان) هاتییه ب ناڤكرن، ئێكهمین دهستهك بوو كافركرنا موسلمانان كرییه بهندهك ژ بهرنامه وپهیرهوێ خۆ، وههر چهنده ئهو نه ئێكهمین كۆما (مونـحـهرف) بوو د دیرۆكا ئیسلامێ دا پهیدا بووی، بهلكی بهری وان ژى هندهك فتنهچى پهیدا بووبوون، وكار بۆ تێكدانا سهر وبهرێ موسلمانان كربوو، بهلـێ تشتێ خهوارج ژ ڤان كهسێن دی جوداكری ئهڤه بوو وان دهركهفتنا ل سهر مهزنێ موسلمانان وكافركرن وكوشتنا ههر كهسهكێ نه د گهل بیر وبۆچوونێن وان بت كره پشكهك ژ دینی!
ل دهسپێكا سالا (37) ێ مشهختی شهڕهك د ناڤبهرا دو كۆمێن موسلمانان دا چێبوو، كۆما خهلیفێ راشدی یێ چارێ ئیمام عهلـی، وكۆما والـییێ شامێ موعاویهی -خودێ ژ ههردووان ڕازی بت-، وئهڤ شهڕه ل سهر هندێ هاته ڕاوهستاندن كو ههر لایهك مرۆڤهكی ژ خۆ هلبژێرت وبكهته حهكهم، دا پێكڤه ڕویننه خوارێ وچارهیهكێ بۆ ڤێ گرفتارییێ بدانن، وڕێزێن موسلمانان جارهكا دی بكهنه ئێك، ئیمام عهلی (ئهبوو مووسایێ ئهشعهری) هلبژارت، وموعاویهی (عهمرێ كوڕێ عاصی) هلبژارت، وقهولـێ وان ئهو بوو ئهڤ ههردو حهكهمه ل ههیڤا رهمهزانێ ڕوینن، ودهمـێ ئیمام عهلی ژ (صففینێ) زڤڕییه باژێڕێ كووفه -پشتی ئهڤ ڕێككهفتنه د ناڤبهرا وی وموعاویهی دا چێبووی- نێزیكی ههشت هزار كهسان ژ قورئانخوینێن لهشكهرێ وی، وباراپتـر ژ وان ئهو بوون یێن قورئان ژبهر! نهڕازیبوونا خۆ ل سهر بڕیارا ئیمامی ئاشكهرا كر وهێجهتا وان ئهڤه بوو وان گۆت: حوكم بهس یێ خودێیه، چاوا تو قهبویل دكهی حاكمهكێ دی ژبلی خودێ ههبت، ئهڤه پێلێدانا ئهمرێ خودێیه.
ودهمێ ئیمام عـهلـی ل مزگهفتێ ڕادبووڤه دا خوتبێ بۆ خهلكی بخوینت ڤان مرۆڤان قهرهبالغ ل مزگهفتێ دكر؛ دا كهس گوهێ خۆ نهدهته ئیمامی، پاشی مهسهله گههشته وی حـهددی ڤان مرۆڤان خۆ ژ كۆما موسلمانان ڤهدهركر وههمی چوونه (حهروورائێ) كو جههكه ژ دهرڤهی باژێڕێ كووفه، وههمی ل وێرێ گههشتنه ئێك، و ل سـهر دوژمناتییا ئیمام عهلی وههڤالێن وی كۆم بوون، ودوریشمێ وان هلگرتی ئهڤه بوو: (لا حكم إلا لله) وگۆتن: مادهم عهلـی ب حوكمێ مرۆڤان ڕازیبوویه ئهو كافره! ئیمام عهلی پسمامێ خۆ (عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسی) هنارته نك وان؛ دا دان وستاندنێ د گهل وان بكهت، وعهبدللاهـ شیا ب زانینا خۆ یا بهرفرههـ نیڤهك ژ وان (كو چار هزار كهس بوون) قانع بكهت كو ئهڤ كارێ ئیمام عهلـی كری نه پێلێدانه ل سهر حوكمێ خودێ، لهو ئهو زڤڕینه كووفه وجارهكا دی ب ئیمامهتییا عهلـی ڕازیبوون، بهلـێ چار هزار كهسێن دی ههر مانه ل سهر بۆچوونا خۆ ولێڤه نهبوون، وڕۆژ بۆ ڕۆژێ ئنحرافا وان زێده بوو، حهتا وان گۆت: هـهر مـوسـلـمـانـهكـێ گـونـههـهكـا مـهزن بكهت دێ كافر بت و ژ جههنهمییان ئێته حسێبكرن، لهو كوشتنا وی یا حهلاله، پاشی وان ئهڤ گۆتنهكا خۆ كره كریار ژی، ڕۆژهكێ هندهك ژ وان هاتنه د ڕێكا صهحابییێ پێغهمبهری عهبدللاهێ كوڕێ خهببابی دا ئهو وژنكا وی پێكڤه كوشتـن، وزكێ ژنكا وی -ئهوا ب حهمله- دڕاند وبچویك ژێ ئینادهرێ، ئیمام عهلـی كهسهك هنارته نك وان دا بێژتێ: كێ عهبدللاهـ كوشتییه؟ وان بهرسڤ دا: مه ههمییان ئهو یێ كوشتی! پشتی ڤێ ههمییێ ئیمام عهلـی نهچار بوو لهشكهرهكی ببته شهڕێ وان ووان بكوژت، ئهو بوو شهڕێ (نههرهوانێ) د ناڤبهرا وان دا چێبوو، و د ڤی شهڕی دا شكهستن كهفته ڕێزێن خهوارجان، وصهحابییێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ههمییان پشتهڤانییا عهلـی د ڤێ چهندێ دا كر خۆ ئهوێن نه د گهل وی ژی.. ئـهڤـه دهسـپـێـكا پـهیـدابوونا فتنا كافركرنا خهلكی بوو د دیرۆكا ئیسلامێ دا مه ب كورتی ڤهگێڕا..
هندهك ژ بیر وباوهرێن خهوارجان:
و وهكی بۆ مه دیار بووی (خهوارج) ئێكهمین دهستهك بوو ب ڤی كارێ خـراب ڕابـووى: كـارێ كافركرنا موسلمانان، لهو یا فهره ئهم كورتییهكێ ژ بیر وباوهرێن وان بهر چاڤ بكهین، دا بۆ مه ئاشكهرا ببت كانێ كارتێكرنا وان ل سهر (خهوارجێن ڤى دهمى) ئهوێن خهلكی كافر دكهن وكوشتنا وان حهلال دكهن چهنده؟
خـهوارجان -وهكـی زانایێن مه یێن باوهرێ ژێ ڤهدگوهێزن- مهزههبێ خۆ یێ بهطال ل سهر هزرا دهركهفتنا ژ بن حوكمێ مهزنێ موسلمانان ئاڤاكر بوو، لهو دیاركرنا خهلهتییێن حاكمی (یان حوكمهتێ) ب خێرترین كاره ل نك وان، دێ بینی تشتێ ژ ههمییێ پتر ئهو دان وستاندنێ ل نك عامییان ل سهر دكهن خهلهتییێن (حاكمانه)، بۆ هندێ دا دلێن خهلكی ژ مهزنان ڕهش بكهن، ههر چهنده ئهو دزانن كو دیاركرنا ڤان خهلهتییان بـۆ عامـییان دبته پتر بهلاڤكرن بۆ ڤان خهلهتییان نه كو چارهسهركرن.
ودهركهفتنا ل سهر وی حاكمێ بێ ئهمرییهكا خودێ بكهت ل نك وان كارهكێ واجبه، ویێ پێ نهڕابت كهسهكێ تاوانباره.
ههر وهسا خهوارجان خۆ ڤهدهركرنا ژ جڤاكا موسلمانان حسێب دكر باشترین ڕهنگێن جیهادێ، وپشتی هنگی وان جیهادا دژی ڤێ جڤاكا كافر –ب دیتنا وان- كره ئێك ژ بناخهیێن مهزههبێ خۆ، وگۆتن: ههر موسلمانهكێ نهگههته مه وشهڕى دژى جڤاكا كافر نهكهت، ئهو كافره چونكى ب كوفرێ یێ رازییه، وكوشتنا وی ژى یا حهلاله.
وگۆتن: هـهر موسلمانهكێ گونهههكا مهزن بكهت، دێ د جههنهمێ دا ئهبهدی بت، وچو جلاران ژێ دهرناكهڤت، ژ بهر ڤێ چهندێ درهو -بۆ نموونـه ل نك خهوارجان نهبوو-، وته نهددیت ئێك ژ وان درهوێ بكهت!!
ووان دگـۆت: ئـهم دێ ل دویڤ قورئانێ چین، وههر حهدیسهكا هــهبـــت ئـــهگــهر د گهل قورئانێ یا ڕێككهفتی نهبت -ئهڤه ل دویڤ تێگههشتنا وان- ئهم ل دویڤ ناچین وكارى پێ ناكهین.
ووان (غلوو وتهطهرروف) د كرنا عیبادهتی دا دكر، وئهو ل سهر خۆ واجب دكر یا خودێ وپێغهمبهری نهگۆتی، وهكی واجبكرنا قهزاكرنا وان نڤێژان ل سهر ژنێ یێن كو خودێ ئهو ژێ عهفیكری، وزێده گرتنا ڕۆژییێن سوننهت، وخواندنا قورئانێ ب شهڤێ حهتا دبته سپێده.. وهتد. ئهڤه ب كورتى هندهك ژ بیر وباوهرێن خهوارجانه.
دو پێلێن ههڤدژ:
پشتی ڤێ بهرچاڤكرنا دیرۆكی بۆ هێڤێنێ فتنا كافركرنێ، دێ بێژین: ل ڤی دهمێ ئهم نـوكـه تێدا دژین، دو پێلێن ههڤدژ د ناڤ جڤاكێن مه موسلمانان دا ههنه، ههردو (180) دهرهجـهیــان ژ ئێك ودو ددویرن، ئێك پێلا (مهرجئییهتێیه)، ئهوا ژ خهمسارییا خهلكی د دهر حـهقا دینی دا پهیدا بووی، ویا دووێ پێلا (خارجییهتێیـه)، ئهوا وهك (رد فعل) ژ پێلا بۆری پهیدا بووی، ڤێجا مهبهستا مه ب ڤان ههر دو پێلان چیه؟
بۆ ئاشكهراكرن دێ بێژین: (مهرجئی) ئهو سهرداچوویینه ئهوێن دبێژن: ئیمان باوهرییا ب دلی وگۆتنا ب دهڤی ب تنێیه، وكار وكریاران چو پهیوهندی پێڤه نینه، وباوهرییا دلی كێم وزێده نابت، لهو كرنا گونههێ چو كاری ل باوهرییا خودانی ناكهت.. ئهڤه بۆچوونا وێ دهستهكا بیدعهچییه ئهوا د كهڤن دا د ناڤ موسلمانان دا پهیدا بووی و ب ناڤێ (مهرجئی) ناڤدار بووی، وئهڤ بۆچوونه ل دهمێ مه یێ نوكه ژی زێده یا بهلاڤه، ههر چهنده جلكهكێ نوی یێ كـرییـه بهر خۆ، گهلهك كهسان تو دێ بینی چو ڕهنگ وڕوییێن دیندارییێ ل نك نینن، د گهل هندێ ژی دبێژن: دلـێ مه یێ صافییه، وشهرت دله! ئهڤه ههر مهرجئییهتا دوهییه ب كراسهكێ نوی ئهڤرۆ هاتییه مهیدانێ، لهو دڤێت ئهم خۆ لێ هشیار كهین دا نهكهڤینه داڤێن وان.
وبهرانبهر ڤێ بۆچوونا (مونحهرف) بۆچوونهكا دی یا خرابتر ههیه، ومخابن ئهو ژی نوكه د ناڤ هندهك دیندارێن مه دا یا بهلاڤه، بۆچوونهكا د بناخهیێ خۆ دا بۆ ڤێ بۆچوونا خهوارجان دزڤڕت یا مه بهری نوكه بهحس ژێ كری. وئهڤ بۆچوونه وهك (رد فعل) ژ بۆچوونا بۆری (یا مهرجئییان) پهیدا بوویه، هندهك دیندارێن مه دهمێ دیتی هندهك كهسان سستی د دینی دا كرییه، و(ئیمان) ههمی د باوهرییا دلی وگۆتنا دهڤی دا كۆمكرییه، وچو پویتهی ب كار وكریاران ناكهن، بهروڤاژییا ڕێكا وان كهفتنه ڕێ، وڕهنگهكێ (غلووێ) ب كار ئینا وبێی ب خۆ بحهسیێن بۆ وێ باوهرییـێ چـوون كـو (ئـیـمان) كار وكـریار ب تـنـێیه، وباوهرییا دلی چو بهایێ خۆ نینه، لهو وان موسلمان ب كرنا گونههێن مهزن كافركرن، وگۆتن: مه شۆله ژ دلی نینه، چونكی كرنا خرابییێ نیشانا دلێ خرابه!
وكانێ چاوا بۆچوونا ئێكێ یا خهلهته وئهنـجـامـێ وێ خـهمـسـاری وسستییا د دیـنـی دایـه، وهسا بۆچوونا دووێ ژی یا خهلهته وئهنـجـامێ وێ توندكارییا د دینی دایه، وڕێبازا دورست د ناڤبهرا ڤان ههردو بۆچوونان دایه، وهكی دێ بۆ مه ئاشكهرا بت، ئهگهر خودێ حهز بكهت.
(ئیمان) چیه؟
ب دیتنا (أهل السنة والجماعة) ئیمان گوهدارییا ئهمرێ خودێ وپـێـغـهمـبـهرییه -سلاڤ لێ بن- ب دلـی وئهزمانی ولهشی ههمییێ، وكانێ چاوا باوهرییا ب دلـی وگۆتنا ب دهڤی دكهفته د بن ڕامانا ئیمانێ دا وهسا كار وكریار ژی دكهڤنه د بن دا، وباوهرییێ -پشتی ڤێ چهندێ- بناخهیێ خۆ ههیه وهندهك چهق وطا ژی ژێ دچن، بناخه نیاسینا خودێیه وباوهری ئینانا ب وی ب دلی، وئاشكهراكرنا ڤێ باوهرییێ ب ئهزمانی، وئهڤه ب پهیڤا (شههادێ) ب جهـ دئێت، ویێ ڤێ چهندێ بكهت بناخهیێ باوهرییێ ل نك خۆ پهیدا دكهت، بهلـێ باوهرییا وی تمام نابت حهتا ئهو چهق وطایـێـن باوهرییێ ل نك خـۆ پـهیدا نهكهت، وچهق وطایێن وێ ئهڤهنه: ب جهئینانا ئهمر وفهرمانێن خودێ، وخۆدویركرنا ژ تشتێن حهرام، وئهڤه دهرهجهیا دووێیه، ودرهجا سییێ ویا ژ ههمییێ بلندتر ئهوه مرۆڤ كارێن خێرێ وسوننهتێ بكهت، ئهوێن خودێ ل سهر مه واجب نهكرین بهلـێ كرنا وان ل بهر مه شرینكری.
و د مهزههبێ سوننییان دا -كو مهزههبێ ناڤنجییه- نهباوهرى ئینانا ب دلی ئهصلێ ئیمانێ ژ نك خودانی دبهت ووی كافر دكـهت، ونهپێگیرییا ب حهلالی وحهرامی كاری ل باوهرییێ دكهت، چونكی خرابییا كاری زیانێ دگههینته پاقژییا دلی، وگرێدانهكا موكم د ناڤبهرا باوهرییا دلی وكـریارێن لهشـی دا ههیه، وباوهرییا دلـی ب كـریارێـن لـهشی كێم وزێده دبت، وهندهك جاران دمینت ونامینت.
ل سهر ڤی بناخهیـێ ئاشكهرا (أهل السنه) خهلكێ قبلێ ب كرنا گونهههكێ -ئهگهر خۆ ئهو گونههـ یا مهزن ژی بت- كافر ناكهن، هندی ئهو وێ گونههێ حهلال نهكهن، و ژ نك خۆ فهتوایێ ب كوفرا وان ژی نادهن، بهلـێ بهرانبهر ڤێ چهندێ ئهو نابێژن: باوهری د دلی ب تنێ دایه وكریار ئهگهر یا حهرام ژی بت چویێ ژ باوهرییێ كێم ناهت.
كافركرن.. وهندهك بناخهیێن فهر:
وبۆ وان كهسێن ب فتنا كافركرنێ موبتهلا بووین دێ بێژین: مرۆڤ بهری قهستا كهند وكوورێن كافركرنێ بكهت، هندهك بناخهیێن فهر ههنه دڤێت ئهو خۆ لێ هشیار بكهت دا د سهر دا نهچت، ونهبته ههڤالـێ خهوارجان، ئهو بناخه ژی ئهڤهنه:
⚪ئێك: هندی باوهرییه -وهكی مه گۆتی- تشتهكێ لێكدایه (مرَكبَ) ژ بناخه وچـهق وطایان پـێـك دئـێـت، وهندی باوهرییێ بناخه ههبت نهمانا چهقهكێ وێ وێ ب ئێكجاری نابهت، وكوفر ژی ههر یا وهسایه.
⚪دو: ژ ئایهتێن قورئانێ وحهدیسێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دئێته زانین كو كوفر دو كوفرن، كوفرهك خودانێ خۆ ژ ئیسلامێ دهردئێخت، وهكی نهباوهرییا ب ههبوونا خودێ، یان دانانا شریكهكی بۆ وی د پهرستنێ دا، یان تڕانهكرنا ب گۆتنا خودێ وپێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-.. وهتد، وكوفرهك خودانێ خۆ گونههكار دكهت بهلـێ وی ژ خانهیا ئیسلامێ نادهرێخت، وهكی دێ پاشى ل سهر ئاخڤین، ئهگهر خودێ حهز بكهت.
⚪سێ: شهرت نینه ههر كهسهكێ چهقهك ژ چهقێن باوهرییێ ل نك ههبت ئهو ببته خودان باوهر، ههر وهسا شهرت نینه ههر كهسهكێ چهقهك ژ چهقێن كوفرێ ل نك ههبت ئهو ببته كافر، یهعنی: ئحتماله مرۆڤهكێ كافر ههبت پشكهكا باوهرییێ ل نك ههبت ونهبته خودان باوهر، ههر وهسا ئحتماله مرۆڤهكێ خودان باوهر ههبت چهقهكێ كوفرێ ل نك ههبت وئهو پێ نهبته كافر، وبهس بۆ نموونه دێ وێ حهدیسێ ڤهگێڕین یا (موسلم) ژ (ئهبوو هـورهیـرهی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [اثنان في أمتي هما بهم كفر الطعن في النسب، والنیاحة علی المیت] دو تشتێن كوفرێ د ناڤ ئوممهتا من دا ههنه: تانا د نهسهبێ دا، وپێگۆتنا ل سهر مری.. وئهڤێ مهسهلـێ -ئهگهر خودێ حهز بكهت- پشتی دهلیڤهیهكا دی پتر دێ ئاشكهرا كهین.
⚪چار: د دهرێـخـستنا ئهحكامان دا ل سهر خهلكی چێ نابت ئهم ل ئایهتێن قورئانێ ب تنێ بزڤڕین، بێی سوننهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بدانیننه بهر، چونكی سوننهته ئهحكامێن قورئانێ ئاشكهرا دكهت، وئهوێ خۆ ژ ڤێ ڕاستییێ بێ ئاگههـ بكهت دێ كهفته د گهلهك خهلهتییێن مهزن دا.
كافركرن.. وچهند توخویبهك:
ژبلی ڤان بناخهیێن بۆری كافركرنێ هندهك توخویب ژی ههنه دڤێت مرۆڤ یێ پێ ئاگههدار بت، ژ وان توخویبان:
🔴ئـێـك: حـوكـمـكرن ب سهرڤهییا (ظاهرێ) مرۆڤییه:
وئهڤه ئێك ژ (قاعیدهیێن) ناڤداره د علمێ (أصول الفقه)ی دا، و د مهزههبێ سوننهتێ دا چێ نابت بۆ مرۆڤی حوكمی ل سـهر ئنیـهتێن خهلكی بكهت، و ب هزر وتهخمینا خۆ خهلكی كافر بكهت، (موسلم) د حهدیسهكێ دا ڤهدگوهێزت كو ئوسامهیێ كوڕێ زهیدى د شهڕهكی دا كهفته بهرانبهر زهلامهكێ كافر، وگاڤا ئهو نێزیكى وى بووی دا وی بكوژت، وی زهلامی گۆت: (لا إله إلا الله)، بهلـێ ئوسامهى ئهو كوشت، وگاڤا زڤڕییه مهدینی وسوحبهتا خۆ د گهل وی زهلامی بـــۆ پــێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهگێڕای، پێغهمبهری خۆ ل سهر ڤی كارێ وی نهڕازی كر، وی گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ، مانێ وی ژ ترسێن كوشتنێ ئهو ئاخفتن گۆت، نـه كـو وی باوهری پـێ هـهبـوو، ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: [أفلا شققت قلبه حتی تعلم أقالها أم لا] پا دێ بلا ته دلـێ وی كهلاشتبا دا بزانی كانێ وی ژ دل گۆتبوو یان نه! یهعنی: ما ته دلـێ وی شهق كربوو دا تو بزانی كانێ وی ئهو گۆتن ژ دل گۆتبوو یان ژ ترسان دا؟ وگۆت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ گۆتنا خۆ هند دوباره كر حهتا ئوسامهی گۆتى: خوزی ئهڤرۆ ژ نوی ئهز موسلمان ببام، یهعنی: دا من ئهڤ گونههه نهكربا.
ئهڤه ئهو زهلام بوو یێ شیـرێ خۆ بۆ شهڕێ ئیسلامێ هلگرتی، ڤێجا پا هوین بۆ وان چ دبێژن یێن مرۆڤێن نڤێژكهر وڕۆژیگر كافر دكهن چونكی ئێك ژ وان فلان گونههێ دكهت، بلا ئهو گونههـ چهند یا مهزن ژی بت!
🔴دو: (ئحتیاط) د كافركرنا مرۆڤهكێ دهسنیشانكری دا:
ئهڤه ژی ئێك ژ بناخهیێن مـهزهـهبێ سوننییانه، ومهعنا ڤێ ئهوه ل نك سوننییان چێ نابت مرۆڤ مرۆڤهكی ژ خهلكێ قیبلێ كافر بكهت ئهگهر خۆ گۆتنهك یان كریارهكا كوفرێ ژی ژێ چێ ببت حهتا شهرتێن كوفرێ ل نك پهیدا نهبن، ومانعێن كوفرێ ژ نك ڕانهبن، ژ بهر ڤێ چهندێ زانایێن (ئههلێ سوننهتێ) دهمێ ڕهخنه ل هندهك مونـحـهرفان دگرت ئاخفتنێن وان دئینان و دگۆتن: ئهڤه گۆتنا كوفرێیه، و د گهل هندێ ژی نهدگۆت: خودانێ ڤێ گۆتنێ كافره، وفهرقهكا مهزن د ناڤبهرا ڤان ههردو گۆتنان دا ههیه بۆ وی یێ هزرا خۆ تێدا بكهت.
🔴سێ: دیاركرنا هێجهتێ بهری كافركرنێ:
وههر چهنده ئهڤه مهسهلهكا دویر ودرێژه بهلـێ ب كورتی دێ بێژین: زانایێن سوننهتێ ههمی ل وێ باوهرێنه كو چێ نابت مرۆڤهكێ دهسنیشانكری ژ موسلمانان بـێـتـه كافركرن -ئـهگهر خۆ كوفر ژی ژێ پهیدا ببت- حهتا حوججهت ل سهر وی دیار نهئێته دیاركرن، ژ بهر ڤێ چهندێ دهمێ شریعهت یـێ حاكـم زانایان فــهتــوا ب كوفرا كهسهكێ دهسنیشانكری نهددا حهتا دان وستاندن د گـهل نـهكـربا وحوججهت ودهلیل بۆ وی ئاشكهرا نهكربان، دا وی چو هێجهت نهمینن.
🔴چار: نه كافركرنا ب گونههێ:
مرۆڤێ ژ خهلكێ قیبلێ بت ب كرنا گونههێ كافر نابت، ئهگهر ئهو گونههـ چهند یا مهزن ژی بت، هندی ئهو وێ گونههێ بۆ خۆ حهلال نهكهت، گاڤا وی ئهو حهلال كر هنگی ئهو دێ كافر بت، چونكی دێ گۆتنا خــودێ وپـــێـــغـــهمــبهرێ وی -سلاڤ لێ بن- درهوین دهرێخت، مهعنا: كهسهك ئهگهر درهوێ بكهت -وبلا ژ بیر نهكهین كو ئهڤه ژی پشكهكه ژ (الحكم بغیر ما أنزله الله)- ئهو كافر نابت، بهلـێ چی گاڤا وی گۆت: درهو تشتهكێ حهلاله ویێ باشه، هنگی ئهو دێ كافر بت، چونكی دێ گۆتنا خودێ وپێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- درهو دهرێخت دهمێ ئهو دبێژن: درهو حهرامه.
کافرکرن.. و چەند مانعەک :
و د ڕێـبازا سـونـنـهت وجهماعهتێ دا كافركرنێ هندهك مانع بۆ ههنه، ئهگهر ئێك ژ وان ل نك كهسهكی ههبوو چێ نابت ئهو بێته كافركرن، ئهو مانع ژی ئهڤهنه:
⚪ئێك: نهزانین یان (جههل):
وئهڤ مانعه ژ كهسهكی بۆ ئێكێ دی، و ژ جههكی بۆ ئێكی، ودهمهكی بۆ ئێكی یێ جودایه، ودڤێت نهئێته هزركرن كو ههر كهسهكێ ڤێ هێجهتێ بۆ خۆ بگرت دێ ژێ ئێته قهبویلكرن، وهندهك تشت د دینی دا ههنه دڤێت مرۆڤێ موسلمان بزانت، ونهزانینا وان بۆ وی نابته عوزر.
⚪دو: خهلهتی:
وئهڤێ ژی -ل نك زانایان- شهرتێن خۆ ههنه، دڤێت مرۆڤ یێ پێ زانا بت.
⚪سێ: كوتهكی:
یان (اكراه) وهكی ب عهرهبی دبێژنێ، وهكی د قورئانێ دا هاتی: [مَنْ كَفَرَ بِالله مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلا مَنْ أُكْرِهَ ؤقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِيمَانِ ولَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنْ الله ولَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ] (النحل: 106) یهعنى: ههما ئهو درهوێ دكهن یێن كوفر كری و ژ باوهرییا خۆ لێڤهبووین، ئهوان غـهزهبا خودێ ل سهر وانه، ئهو تێ نهبت یێ كوتهكی لـێ هاتییهكرن كو ب ئهزمانێ خۆ كوفرێ بێژت، ڤێجا ژ ترسا مرنێ دا ئهو كوفرێ بێژت ودلـێ وی ل سهر باوهرییێ یێ موكم بت، ئهوی چو لۆمه ل سهر نینه، بهلـێ ههچییێ كوفرێ ب ئهزمانێ خۆ بێژت ودلـێ وی یێ پێ خۆش بت، ئهوان غهزهبهكا دژوار ژ خودێ ل سهر وان ههیه.
⚪چار: (تأویل):
ومهخسهد پێ ئهوه كـهسهك بێ دهستی یان بێ قهصد بكهفته د تشتهكی ژ كوفرێ دا، وئهگهر وی زانیبا وی ئهو تشت نهدكر.
⚪پێنج: چاڤلێكرنا نهزانین د گهل دا بت:
ئهڤ كهسه ژی یێ خودان عوزره حهتا حوججهت بۆ بێته ئاشكهراكرن.. وڤان ههر پێنج مهوانعان هندهك شهرت پێ دڤێت ودیاركرنا وان شهرتان دهمهكێ درێژتر پێ دڤێت.
ئهڤه هندهك سهرقهلهم بوون دهربارهى مهسهلا كافركرنا خهلكى، كو ئێك ژ وان فتنه وگرفتارییانه یێن ئوممهتا مه ههر ژ بهرێ وهره تووش بوویێ، مه ڤیا بیرا خواندهڤان لێ بینینه ڤه دا لێ دئاگههدار بن.
وخودێ هاریكار بت.