پێغهمبهر ـ سلاڤ لێ بن ـ دهمێ دكره گرى
دهسپێك :
گرى بهرسڤدانهكا سورشتىیه ژ لایێ مرۆڤى ڤه بهرانبهر هندهك كارتێكرنێن جودا جودا ، وئهگهر گرى ـ بدیتنا گهلهك كهسان ـ تشتهكێ عهدهتى بت ل نك زارۆكى وڕهنگهكێ دهربڕینێ بت ، گهلهك كهس هـهنـه هزر دكهن گرى بۆ ژنێ ژى تشتهكێ ب شهرم نینه ، بهلكى د كهڤن دا هزر بۆ هندێ چوویه كو چهكێ ژنێ یێ كارتێكهر وههردهم ئاماده ڕۆندكه ، وچونكى ئهڤ چهكه د پتـرین دهلیڤهیان دا ژ لایێ وێ ڤه دئێته ب كارئینان گهلهك بسپۆر پهیوهندیدار شیـرهتێ ب نهباوهرى ئینانا ب ڕۆندكێن ژنێ دكهن ..!
ههر چاوا بت گرى بۆ زهلامى ـ ژ لایێ گهلهك كهسان ڤه ـ ب تشتهكێ نهعهدهتى دئێته دهسنیشانكرن ، هندهك گرىیێ بۆ زهلامى ب لاوازى حسێب دكهن ، وهندهك هزر دكهن گرى نه تشتهكێ ههژى زهلامىیه ، لهو دێ بینى گهلهك زهلام ههنه دهمێ كهلا گرییێ لـێ ددهت كوتهكىیێ ل خۆ دكهن دا خۆ زهبت بكهن ونهكهنه گرى ، وئهگهر نهشیان خۆ زهبت بكهن دێ چن خۆ ڤهشێرن و ل جههكێ نه بهرچاڤ كهنه گرى ..
ـ بۆچى ؟
ـ دا كـهس وان نـهبینت دهمێ ئهو ڤى كارێ نه ژ ههژى دكهن !!
وهـهر چهنده گرى ـ وهكى مه گۆتى ـ تشتهكێ سروشتىیه ل نك مرۆڤى ، چ ژن بت چ مێر ، ل هندهك جهان ئهو ـ یهعنى : گرى ـ كارهكێ ژێـهاتـىیه وپێكێن خودانى د چاڤێن خودێ دا بلند دكهت ، ودهمێ مرۆڤ ئایهتێن قورئانێ یان حهدیسێن پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دخوینت مرۆڤ تێ دئینته دهر كو گهلهك كهس ههنه ب ڕۆندكێن خۆ خۆ هێژاى هندێ دكهن خودێ ب ههمى مهزنىیا خۆ ڤه یان پێغهمبهرێ وى ـ سلاڤ لـێ بن ـ مهدحێن وى بكهت .
و ل ڤێرێ مه نه ل بهره بهحسێ وان جهان بكهین یێن گرى تێدا ـ بۆ زهلامى وهكى كو بۆ ژنێ ـ یا باش و ب خێر ، بهلكى مه دڤێت چهندهكێ د گهل پێغهمبهرێ خودێ ـ سلاڤ لـێ بن ـ بژین دهمێ وى دكره گرى .. بهلـێ دهمێ پێغهمبهرى ـ و ل پێش چاڤێن خهلكى ـ دكره گرى دا بزانین كانێ گرىیا وى ژ بهر چ بوو وبۆ چ بوو ؟ دیسا دا بزانین كانێ چ دهرس بۆ مه تێدا ههنه ؟ چونكى ئاشكهرا كو پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د ههمى كاران دا جهێ چاڤلێكرنێیه ، وهكى د ئایهتهكێ دا هاتى : [ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَـرْجُـو اللّهَ وَالْيَوْمَ الآخِــرَ وَذكَرَ اللّهَ كَثِيراً ـ گهلى خودان باوهران ، ب ڕاستى بۆ ههوه د گـۆتن وكریار وسهروبهرێ پێغهمبهرێ خودێ دا سلاڤ لـێ بن چاڤلێكرنهكا باش ههبوویه هوین چاڤ لـێ بكهن ، وپێگیـرییێ ب ڕێبازا وى بكهن ، وهـهما ئهو كهس پێگیـرىیێ ب سوننهتا پێغهمبهرى دكهت یێ ژ خودێ وڕۆژا دویـماهىیێ یێ ب هیڤى بت ، وگـهلهك زكرێ خودێ كربت ، وداخوازا ژێبـرنا گونههان ژێ كــربــت ، وشــوكــرا وى ل سـهر ههمى حالان كربت ] ( الأحزاب : 21 ) .
پێغهمبهر .. وئهگهرێن گرییێ :
وبهرى ئهم وان حهدیسان ڤهگێڕین یێن كو بهحسێ گرىیا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ تێدا هاتى ، مه دڤێت دبێژین : گرىیا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ وهكى ههمى ڕهفتارێ وى یێ دى تشتهكێ هـهڤــدژ نهبوو بۆ حهقىیێ ، ونیشانا خۆ نهرازیكرنا ل سهر ئهمرێ خودێ ژى نهبوو ، وهكى گرىیا گهلهك ژ خهلكێ زهمانێ مه نهبوو ، نه گرىیا ل سهر ژ دهستدانا پشك وبارێن دنیایێ بوو ، لهو دا بینى ل دهمێ گرىیێ ژى ـ وهكى دهمێ كهیفێ وكهنىیێ ـ وى ئاخفتنهكا وهسا نهدگۆت تاما بێنتهنگىیێ یان نهرازیبوونێ ژێ بێته سهحكرن .. كهرهم دا دا پێكڤه هندهك دهمێن گرىیێ ژ ژینا پێغهمبهرێ خۆ ـ سلاڤ لـێ بن ـ هلبژێرین وهندهك دهسان بۆ خۆ ژێ وهرگرین . دژوارترین وتهنگاڤتـرین دهم رح تێڕا دبۆرت ئهو دهمێ گاڤا شالۆكا مرنێ داڤا ژىیـێ خـۆشـتـڤىیهكێ مرۆڤى ددوریت ، وبهرێ وى ددهته وهغهرا دویـماهىیا یا بێ زڤڕین ، هنگى دنیا ههمى ئهگهر یا مرۆڤى بت و ژ مرۆڤى بێته خواستـن مرۆڤ دێ دهت بهس دهردێ مرنێ ژ وى خۆشتڤىیێ مرۆڤى بێته لادان ، بهلـێ گرفتارىیا مرنێ یا مهزن ئهڤهیه ئــهو چـو بهدهلان ژ كهسێ قهبویل ناكهت ! ودربێ مرنێ ل سهر نهفسێ دژوارتر لـێ دئێت ئهگهر هات ونێزیكىیا ئهوێ دمرت بۆ مرۆڤى دهرهجهیهك بت ، وهكى دهیكێ یان بابى ، یان كچى وكوڕى .. پێغهمبهرێ مه ـ سلاڤ لـێ بن ـ ههلویستێ وى ژ ڤى ڕهنگێ مرنێ چ بوو ؟
مرنا بابێ وى .. ژ سهرهاتىیێن ژینا وى نائێته هژمارتن ، چونكى بهرى بوونا وى بوو ! بـهلـێ وى ومـرنا دهیـكـێ سـهرهاتـىیـهكا تهعل د گهل ئێك ههبوو ، پشتى پـتـر ژ پێنجى سالان ژى د سهر ڕا بۆرین هێشتا دلـێ وى دگڤاشت !!
دهمێ پێغهمبهرى چاڤێن خـۆ ل دنیایـێ ڤـهكـریـن ژ دهیكێ پێڤهتر نهدیت ، بهلـێ دیتنهكا درێژ نهبوو .. ل شهش سالـىیێ دهمێ زارۆك ژ ههمى دهمان پتـر ب دهیكێ ڤه دئێته گرێدان ، مرنێ دهیكا وى ژێ ستاند ، ئهم بهحسێ حالـێ وى هنگى ناكهین ، بهلكى دێ وێ حهدیسێ ڤهگوهێزین یا ( ئیمام موسلم ) ژ ( ئهبوو هورهیرهى ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : جارهكێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ سهرا قهبرێ دهیكا خۆ دا ، وبۆ زانین ئهڤ سهرهدانه پشتى مشهختبوونێ بوو ، یهعنى : پشتى مرنا دهیكا وى ب نێزیكى پێنجى سالان ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ هند كره گرى حهتا ئهو كهسێن ل دۆر ورهخێن وى ژى كرىیه گرى ، پاشى گۆت : [ استأذنت ربي في أن أستغفر لها فلم يؤذن لـي ، واستأذنته في أن أزور قبرها فأذن لـي ، فزوروا القبور فإنها تذكر الموت ـ من دهستویرى ژ خودایێ خۆ خواست كو ئهو داخوازا گونههـ ژێبرنێ بۆ وێ بكهم وى دهستویرى نهدا من ، ومن دهستویرى ژێ خواست كو سهرا قهبرێ وێ بدهم وى دهستویرى دا من ، ڤێجا هـویـن سـهرا قـهبـرا بدهن چونكى ئهو مرنێ ل بیرا مرۆڤى دئینتهڤه ] .
و ژبلى وێ ئهگهرا مه ئهڤ حهدیسه ژ بهر ئینا ، ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو دورسته مرۆڤ سهرا قهبرێ كافرى ژى بــدهت ئـهگـهر هات وئهڤ سهرهدانه بۆ هندێ بت كو مرن ل بیرا مرۆڤى بێتهڤه .
ئــهڤــه ب نسبهت مرنا دهیكێ ، ومرنا عهیالـى پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ شهش عهیالێن وى د ژىیێ وى دا مر بوون ، سێ كوڕ وسێ كچ ، و ژ عهیالـێ یێن كو كتێبێن حهدیسێ سهرهاتىیا مرنا وى بۆ مه ڤهگوهاستین ، ئیبراهیم بوو ، كوڕێ مارییا قبطى ، ئیبراهیم كوڕێ پێغهمبهرى یێ ئێكانه بوو ل دهمێ پێغهمبهرینىیا وى مرى ، كوڕهكێ فاما بوو ب سهر پـىیـان كهفتبوو ، ونێزیك بوو خۆ ل سهر پشتا ههسپى بگرت ، ئهنهسێ كــوڕێ مالكى ـ وهكى بوخارى ژێ ڤهدگوهێزت ـ دبێژت : ئهم د گهل پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ چووینه جهێ ئیبراهیم لـێ ، ئینا پێغهمبهرى ئهم دا بهر سنگێ خۆ بێن كرێ وپێڤه ماچی كر ، پاشى پشتى هنگى ئهم چووین دهمێ ئیبراهیم كهفتىیه بهر مرنێ ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ كره گرى ، عهبدررهحمانێ كوڕێ عهوفى گۆتێ : وتو ژى ئهى پێغهمبهرێ خودێ ؟ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ ئهى كوڕێ عهوفی ئهڤه رهحمه ] پاشى گۆت : [ إن العين تدمع ، والقلب يحزن ، ولا نقول إلا ما يرضي ربنا ، وإنا بفراقك يا إبراهيم لمحزونون ـ هندى چاڤه ڕۆندكان دكهت ، و دل ب خهم دكهڤت ، وئهم بهس دێ وێ بێژین یا خودێ مه پێ خۆش بت ، وهندى ئهمین ئهم ل سهر چوونا ته ب خهمین ئهى ئیبراهیم ] .
ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو دورسته بۆ مرۆڤێن مرى ل سهر مرىیێ خۆ بكهنه گرى ، بهلـێ ب وى شهرتى دهنگێ خۆ بلند نهكهن ، وگۆتنهكا وهسا نهبێژن خودێ پێ خۆش نهبت ، وهكى هندهك دهمێ ـ ژ نهزانین ـ دبێژن : هێشتا زوى بوو بۆ ته ، یان وهختێ ته نهبوو ، وهتد .
و د حهدیسهكا دى دا یا بوخارى ژ خزمهتكارێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئهنهسى ڤهدگوهێزت ، هاتىیه : ئهنهس دبێژت : دهمێ كچهكا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ مرى ومه برى دا ڤهشێرین پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل هنداڤى قهبرێ وێ ڕاوهستیا ومن دیت دكره گرى ..
وبوخارى ژ ئوسامهیێ كوڕێ زهیدى ڤهدگوهێزت كو كچهكا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ جارهكێ هنارته ب دویڤ پێغهمبهرى ڕا كو كوڕهكێ وێ یێ كهفتىیه بهر مرنێ ، وداخواز ژێ كر كو ئهو بچته وێرێ ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ فهرمان ل هنارتىیێ وێ كر كو سلاڤان لـێ بكهت وبێژتێ : [ إن لله ما أخذ ولة ما أعطى ، وكل عندة بأجل مسمى ، فلتصبر ولتحتسب ـ تشتێ خودێ داى یێ وییه ، وتشتێ ستاندى ژى یێ وییه ، و ل نك وى ههر تشتهكى ئهجهلهك بۆ ههیه ، ڤێجا بلا صهبرێ بكێشت وبۆ خۆ ب خێر حسێب بكهت ] ئینا وێ جارهكا دى هنارته د دویـڤ ڕا وئــهو دا سـویـنـدێ كو بچت ، ئینا پێغهمبهر و د گهل دا هندهك زهلام ژى چوون ، وان بچویك ئینا نك پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ وخرخرا رحا وى بوو ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ كره گرى وچاڤێن وى تژى ڕۆندك بوون ، سهعدێ كوڕێ عوبادهى گۆتێ : ئهڤه چیه ئهى پێغهمبهرێ خودێ ؟
پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ هذه رحمة جعلها الله في قلوب عباده ، وإنما يرحم الله من عباده الرحماء ـ ئهڤه رهحمه خودێ كرىیه د دلێن بهنىیێن خۆ دا ، وههما خودێ ژ بهنىیێن خۆ رهحمێ ب وان دبهت یێن ب رهحم بن ] .
و ژ ڤێ حهدیسێ ئهو گۆتن بۆ مه ئاشكهرا دبت یا كو سوننهته مرۆڤ بێژته وى كهسى یێ مرۆڤهكێ وى دمرت .. وئهڤ سهعده ب خۆ ژى دهمێ جارهكێ نساخ بووى پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بـن ـ وهـنـدهك صهحابىیان سـهرا دا ، گاڤا دیـتـى مرۆڤێن وى یێن لـێ كۆم بووین ، گۆت : دیاره نهمایه ؟ وان گۆت : نه ، ئهى پێغهمبهرێ خـودێ ، عــهبـدللاهێ كوڕێ عومهرى دبێژت : ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ هند كره گرى حهتا صهحابىیێن وى ژى كرىیه گرى ، پاشى پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ ألا تسمعون ؟ إن الله لا يعذب بدمع العين ولا بحزن القلب ، ولكن يعذب بهذا ـ وأشار إلى لسانه ـ أو يرحم ، وإن الميت يعذب ببكاء أهله ـ ما ههوه گوهــ لـێ نهبوویه وهوین نزانن كو خودێ مرۆڤى ب رۆنــدكا چاڤى وخـهما دلـى عـهزاب نادهت ، بهلكى ب ڤى ـ وئیشارهت كره ئهزمانێ خۆ ـ ئهو مرۆڤى عهزاب دهت یان رهحمێ پێ دبهت ، وهندى مرىیه ب گرىیا مرۆڤێن خۆ دئێته عهزابدان ] یهعنى : بۆ وى نهخۆش دبت وهكى هـنـدهك زانا دبـێـژن ، وهندهك دبێژن : ئهو ب دورستى دئێته عهزابدان ئهگهر وى ب كارێ وان خۆش بت ، وئاشكهرایه كو مهخسهد ب ڤێ گرىیێ گرىیا ب دهنگه ، یا كو قێژى وههوار د گهل دا بن . و ژ بـهر ڤــێ چـهنـدێ گاڤا ئیمامێ عومهر دیتبا ئێك ب ڤى ڕهنگى ل سهر مرىیهكى یێ دكهته گرى ، ب شفكێ ئهو دقوتا ، وهكى بوخارى ژێ ڤهدگوهێزت .
•هندهك ئهگهرێن دى :
ئهڤه گرییا ژ بهر مرنێ ، و ژ وان ئهگهرێن دى یێن پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ بهر دكره گرى گوهدانا قورئانێ بوو ، وئاشكهرایه كو گرىیا ژ ترسێن خودێ دا ل دهمێ گوهدانا قـورئانێ ئێك ژ سالۆخهتێن زانایێن خودایىیه ، وهكى د قورئانێ ب خۆ دا هاتى : [ قُلْ آمِنُوا بهِ أَوْ لا تُؤْمِنُوا إِنَّ الّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلأَذقَانِ سُجَّداً . وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولاً . وَيَخِرُّونَ لِلأَذقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعا ـ تو ئهى موحهمـمهد ، بـێــژه وان : هــویـن باوهرىیێ ب قورئانێ بینن یان باوهرىیێ نهئینن ، چونكى باوهرىیا ههوه وێ كاملتـر لـێ ناكـهت ، ونـهباوهرى ئینانا ههوه ژى وێ كێم ناكهت . هندى ئهو زانانه یێن كیتابێن بهرى قورئانێ بۆ هاتى ، ووان ڕاستىیا وهحییێ زانى ، ئهگهر قورئان بۆ وان هاته خواندن ئهو ژ خودێ دترسن ، ودچنه سوجدێ . وئهڤێن هه یێن زانین بۆ هاتىیه دان دهمێ گوهــ ل قورئانێ دبت دبێژن : یێ پاك بت خودایێ مه ژ وان گۆتنێن بوتپهرێس د دهرحهقى دا دبێژن ، سۆزا خودایى داى ب جـزادان وخهلاتكرنێ ڕاستىیهك بوو ههر دێ ب جـه ئێت . وئــهو ڕوىیــێ خــۆ ب ســوجـده ڤه دداننه عهردى ، و ژ كارتێكرنا قورئانێ ل سهر وان ئهو دكهنه گرى ، وگوهدانا قـورئانـێ تــرسـێ وخۆشكاندنا بۆ فهرمانا خودێ ل وان زێده دكهت ] ( الإسراء : 107-109 ) .
وچونكى پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژ ههمى كهسان پـتـر خــودایـێ خۆ دنیاسى ترسا وى ژێ ژ یا ههمى كهسان پتـر بوو ، ( ئیمام موسلم ) ژ ( عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودى ) ڤهدگوهێزت ، دبێژت : پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بـن ـ گۆته من : [ قورئانێ بۆ من بخوینه ] گۆت : من گۆتێ : بۆ ته بخوینم وئهو بۆ ته یا هاتىیه خوارێ ؟ گۆت : [ من دڤێن من ئهو ژ كهسهكێ دى گوه لـێ ببت ] ئینا من سوورهتا ( النساء ) خواند ، حهتا دهمێ ئهز گههشتیمه ڤێ ئایهتێ : [ فَكَيْفَ إِذا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلاءِ شَهِيداً ] ( النساء : 41 ) گـۆت : مـن سهرێ خۆ بلند كر ، یان مرۆڤهكێ ب ڕهخ من ڤه ئیشارهت دا من ، ڤێجا من سهرێ خۆ بلند كر من دیت ڕۆندكێن وى یێن دبارن .
مهعنا : گرییا وى گرییهكا وهسا رحهت وبێ دهنگ بوو عهبدللا پێ نهحهسیا حـهتـا بهرێ خۆ دایێ ، وگرییا دورست یا ب ڤى ڕهنگىیه ، نه وهكى یا هندهك كهسان دهمێ گوهێ خۆ ددهنه قورئانێ ـ ل نك خهلكى ، یان دهمێ د نڤێژێ دا ـ وهسا دهنگێ خۆ ب گرىیێ بلند دكهن ، ههر وهكى وان دڤێت بێژنه خهلكى : بهرێ خۆ بدهنێ ئهم چهند ب تهقواینه !
( ئهبوو داوود ) ژ ( عهبدللاهێ كوڕێ شخخیرى ) ڤـهدگـوهێزت ، دبێژت : ئهز هاتمه نك پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ووى نڤێژ دكر ، ژ بـهر گرىیه دهنگهكێ وهسا ژ سنگێ وى دهات وهكى دهنگێ كهلینا مهنجهلـێ . ئهڤ حهدیسه ژى هندێ دگههینت كو گرییا وى گرییهكا رحهت وبێ دهنگ بوو ، وههما دهنگ ژ سنگێ وى دهات .
وئهگهرهكێ دى ژى ههبوو پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دگراند ، ئهو ژى ئهو بوو دهمێ گرفتارى وموصیبهتهك د سهر ئوممهتێ دا دهات ، وهكى وێ تهنگاڤىیا ل ڕۆژا شهڕێ ( موئته ) ب سهر لهشكهرێ موسلمانان دا هاتى ، دهمێ ئهو بهرانبهر لهشكهرێ رۆمێ ڕاوهستاین ، و د دهسپێكا ڤى شهڕى دا ـ وهكى دیرۆك ڤهدگێڕت ـ لهشكهرێ ئیسلامێ كهفته دهراڤهكێ تهنگ ، ب تایبهتى پـشـتـى ئــهو هــهر سێ سهرلهشكهر یێن پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ دهسنیشان كـریـن شههید بووین ، ( بوخارى ) ژ ( ئهنهسێ كوڕێ مالكى ) ڤهدگوهێزت كو پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بهحسێ مرنا زهیدى وجهعفهرى وعهبدللاهێ كوڕێ رهواحهى بۆ خهلكى كر بهرى دهنگ وباسێن شـههـیـدبـوونا وان بگههـنـه مهدینێ ، گۆت : پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ زهیدى ئالا هلگرت حهتا هاتىیه كوشتن ، پاشى جهعفهرى ئالا هلگرت حهتا هاتىیه كوشتن ، پاشى كوڕێ رهواحهى ئالا هلگرت حهتا ئهو ژى هاتىیه كوشتن ـ وچاڤێن وى ڕۆندك دباراندن ـ حهتا شـیـرهكى ژ شیرێن خودێ ئهو هلگرتى وخودێ ل سهر ڤهكرى ] ومهخسهدا وى ب شیرێ خودێ خالدێ كوڕێ وهلیدى بوو ئهوێ موسلمان ژ ڤێ تهنگاڤىیێ دهرباس كرین .
ژ ڤــێ حــهدیسێ ئاشكهرا دبت كو ژ سوننهتا پێغهمبهرىیه ـ سلاڤ لـێ بن ـ كو مـرۆڤ ب خـهم بـكـهڤـت وبكهته گرى دهمێ گوه لـێ دبت یان دبینت موصیبهتهك ب سهر ئوممهتا ئیسلامێ دا دئێت ، یان زانایهك ژ ( ئههلێ سوننهتێ وجیهادێ ) دمرت ، چونكى ب ڕاستى مرنا زانایهكێ ب ڤى ڕهنگى زیانهكا مهزنه ب ئوممهتێ دكهڤت زوى ب زوى نائێته بهدل ڤهكرن ، وپێ نهڤێت بێژین : ئوممهتا ئیسلامێ ههمى دڤێت د گهل ئێك ودو وهكى ئێك لهشى بن ، ئـهگـهر جـهـهك ژێ ئێشا لهش ههمى ژ بهر رحهت نابت ، نه وهكى مه موسلمانێن ئهڤرۆ ڕۆژانه ل سهر جامێن تهلهفزیوونان ئهم وان موصیبهت وگرفتارىیان دبینین یێن ب سهر ئوممهتا ئیسلامێ دا دئێت ل ههمى لا وكنارێن جیهانێ بێى ئهم مویهكى ژ خۆ شاش بكهین !
وخۆ دهمێ كهفهك ب نهخۆشىیا دنیایێ یان عهزابا ئاخرهتێ ، یان حهتا رویدانا ئاتافهكا سورشتى ب سهر موسلمانان دا دهات پێغهمبهرێ دلۆڤان ـ سلاڤ لـێ بن ـ نهدشیا چاڤێن خۆ زهبت كهت لهو ڕۆندك دباراندن ..
ڕۆژا شهڕێ بهدرێ ب دویماهى هاتى ، وهندهك مالـێ كافران كهفتىیه دهستێ موسلمانان ، وموسلمانان نێزیكى حهفتێ كهسان ژ كافران گرتین وئێخسیر كرین ، پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ وصهحابىیێن وى نهزانى دێ چ ل ڤى مالـى وڤان ئێخسـیـران كهن ، چونكى ئهڤ ئێكهمین ڕویدانا ب ڤـى ڕهنـگـى بوو ب سهر وان دا هاتى وچو ئایهت هێشتا د ڤێ مهسهلـێ دا نههاتبوون ، پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ پسیارا خۆ ب هندهك صهحابىیێن مهزن كر ، وئهبوو بهكر وعومهر ژ وان بوون .
ئهبوو بهكرى گۆت : ئهز دبێژم ئهم ( فدیێ ) ژ ئێخسیران وهر بگرین باشتـره ، ژ لایـهكى ڤه ئهم دێ مفاى ژ وى مالـى بینین ، و ژ لایهكێ دى ڤه بهلكى خودێ بهرێ وان بـدهتــه ئـیـسلامێ ، عومهرى گۆت : ئهڤه سهرێن كوفرێنه وبۆ شهڕێ مه هاتبوون ( یهعنى : موجرم حهربن وهكى ئهم نوكه دبێژین ) ڤێجا ههر ئێك ژ مه بلا مرۆڤێ خۆ بكوژت ، دا ئهو بزانن ڤیانا كوفرێ د دلێن مه دا نینه !! وچونكى هژمارا پتـر یا صهحابىیان ل سهر گۆتنا ئهبوو بهكرى بوون ، دلـێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ چوو گۆتنا وى و ب یا وى كر ، ئینا پشتى هنگى خودێ جبریل هنارت ووى گهفهكا دژوار ل پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ووان صهحابىیان كر یێن گۆتنا ئهبوو بهكرى هلبژارتى ، ئیمامێ عومهر دبێژت : ڕۆژا د دویڤ دا ئهز هاتم من دیت پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ وئهبوو بهكر ههردو دڕوینشتینه یێن دكهنه گرى ، گۆت : من پسیارا ئهگهرا ڤێ گرىیێ ژ وان كر .
ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ أبكي للذي عرض على أصحابك من أخذهم الفداء ، لقد عرض عليَّ عذابهم أدنى من هذه الشجرة ـ ئهز بۆ وێ عهزابێ دكهمه گرى یا بۆ ههڤالێن ته هاتىیه دانان ، ئهو عهزاب بـۆ مـن هاتـه پێش چاڤ كرن ژ ڤێ دارێ یا نێزیكـتـره ] پاشى خودێ رهحم ب وان بر وئهڤ ئایهته ئینانه خوارێ : [ مَا كَانَ لِنَبـيٍ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ وَاللّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ . لَوْلا كِتَابٌ مِنْ اللّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذتُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ . فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ـ نهبوویه بـۆ پێغهمبهرهكى كو وى ئێخسیـر ههبن حهتا گهلهك كوشتنێ بكهت ، دا تـرسێ بێخته دلێن نهیاران وستوینێن دینى مـوكــم بــدانـت ، ههوه گهلـى موسلمانان ب وهرگـرتنا فدیێ ژ ئێخسیـرێن بهدرێ پهرتالـێ دنیایێ دڤێت ، وخودێ دڤێت دینێ خـۆ یێ كو مرۆڤ پێ دگههته ئاخرهتێ ئاشكهرا بكهت . وخودێ یێ زاله كهس نهشێتێ ، و د شریعهتێ خۆ دا یێ كاربنهجهه .
ئهگهر نــه ژ بهر نڤیسینهكا بـۆرى با ژ خودێ كو وهرگرتنا فدیێ ژ ئێخسیـران بـۆ ڤێ ئوممهتێ دورسته عهزابهكا مهزن دا گههته ههوه ژ بهر ڕازیبوونا ههوه ب وهرگرتنا فدیێ ژ ئێخسیـران بهرى شریعهتێ دورستكرنا وێ بێته خوارێ . ڤێجا هوین ژ دهسكهفتىیان و ژ فدیا ئێخسیـران بخـۆن ئهو یێ حهلال وپاقژه ، وهوین ئهحكامێن دینێ خودێ وشریعهتێ وى بپارێزن . هندى خودێیه باش گونههــ ژێبرێ بهنىیێن خـۆیه ، ویێ دلوڤانكاره ب وان ] .
و د حهدیسهكێ دا یا ( نهسائى ) ژ ( عهبدللاهێ كوڕێ عهمرى ) ڤهدگوهێزت ، هاتىیه : كو جارهكێ ل سهر دهمێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڕۆژ غــهیــرى ، ئـیـنـا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ صهحابى كۆمكرن ونڤێژا ڕۆژ غهیرینێ ل بهرا وان كر .. وپێدا دچت حهتا دبێژت : پاشى وى سهرێ خۆ ڕاكر و ب گرى ڤه دوعا دكرن .
وڕۆژ غهیرین ههر چهنده ڕۆیدانهكه پهیوهندى ب سورشتى ڤه ههیه ، بهلـێ چونكى ئهو ڕویدانهكا نه یا عهدهتىیه ، وئحتمالا پهیدابوونا هندهك ڕویدانێن خراب یێن گرێدایى ب ڤێ ڕویدانێ ڤه هـهیــه ، پێغهمبهر ـ ســلاڤ لـێ بن ـ دترسیا خودێ ئاتافهكێ ب سهر ئوممهتێ دا بینت ، لهو وى ب گرى ڤه دوعا ژ خودێ دكر كو ئهو ئوممهتێ بپارێزت .