دگهل پێغهمبهرى ل ڕۆژا حهمزهى
ژیانا پـێـغـهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ههمىیێ ئهگهر مرۆڤ ب دورستى بـخـوینت وهزرێن خۆ تێدا بكهت دێ بینت یا تژىیه ژ دهرس وحیكمهتێن مهزن ، وئهڤ چهنده یا غهریب نینه ئهگهر ئهم ل بیـرا خۆ بینن كو ئهڤ مـرۆڤــێ پیـرۆز ئهو بوو یێ خودێ د ناڤبهرا ههمى مرۆڤان دا بۆ خۆ هلبژارتى دا ببته قاصدێ وى بۆ مرۆڤینىیێ ههمى ، وچونكى ژینا وى ههمى بۆ مه جهێ چاڤلێكرنێ ودهرس ژێ وهرگرتنێ یه صـهحابـىیێن وى ـ خودێ ژ ههمىیان ڕازى ببت ـ بهرگهڕیان كرىیه كو سهرهاتىیێن ڕۆژێن ژىیێ وى یێ پیـرۆز ب بهرفرههى بۆ مه ڤهگوهێزن ، دا ئهم مفاى بۆ خۆ ژێ ببینین ، ونههاتىیه زانین د دیرۆكا مرۆڤێن مهزن دا ڕۆژێن مهزنهكى وهسا ب بهرفرههى هاتبنه نڤیسین وڤهگوهاستن وهكى ڕۆژێن ژىیێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتینه نڤیسین وڤهگوهاستن ، ونێزیكه صهحابىیان ههر پهیڤهكا وى گۆتبت ، وههر پێگاڤهكا وى هاڤێت بت ، وههر كارهكێ وى كربت بۆ مه ڤهگوهاست بت ، وئهو ههمى ژى ب موكمتـرین ڕهنگێ ڤهگوهاستنێ یێ دیرۆكێ نیاسى بۆ مه یێ هاتىیه ڤهگوهاستن .. حهتا دهرهجهیهكێ دهمێ مرۆڤ ژینا وى دخوینت ئهوا سهرهاتىیێن وێ بهرى پتـر ژ هـزار وچارسهد سالان ڕوى داین مرۆڤ وه هزر دكهت هـهر وهكى یێ ڤێ دیرۆكێ ب چاڤ دبینت ، نهكو دخوینت !
وجارهكا دى دێ بێژین : ئهڤه یا غهریب نینه ئهگهر ئهم ل بیـرا خۆ بینین كو ئهڤ پێغهمبهره ئهوه یێ خودێ هلبژارتى دا دهفتهرا پێغهمبهرینىیێ پێ ب دویماهى بینت ، وژین وڕێبازا وى بۆ مرۆڤینىیێ ههر وههر بكهته دهلیل وڕێنیشاندهر .
ونوكه كهرهم كهن دا پێكڤه دهفتهرا ڤێ ژینا هه یا پیـرۆز ڤهكهین وڕۆژهكێ ژ ڕۆژێن ڤى پێغهمبهرێ مهزن هلبژێرین ، دا بزانین كانێ چ تێدا چێ بووبوو و چ ژێ دئێته وهرگرتن ، ومهخسهدا مه ب وێ ڕۆژێ ئهو ڕۆژ بوو یا دویـماهىیا سوورهتا ( النحل ) تێدا هاتىیه خوارێ : [ أدعُ إلى سبيلِ ربِّكَ بالحكمةِ والمَوعظةِ الحسنةِ وجادلْهُمْ بالّتي هيَ أحسَنُ إنَّ ربَّكَ هوَ أعلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عنْ سبيلِهِ وهوَ أعلَمُ بالمُهتَدينَ . وَإنْ عاقَبْتُمْ فعاقِبوا بِمِثلِ ما عوقِبْتُمْ بِهِ ولَئِنْ صبَرتُمْ لَهُوَ خيْرٌ للصَّابرينَ . واصبِرْ وما صبْرُكَ إلا بالله ولا تحزَنْ عليهِمْ ولا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمكُرونَ . إنَّ اللهَ معَ الذينَ اتَّقَوا والذينَ هُمْ مُحسِنون] .
وبهرى ئهم مهعنا ڤان ئایهتێن پیـرۆز دیار بكهین مه دڤێت بهرپهڕێ وێ ڕۆژێ ژ ژىیێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤهكهین ، دا پتـر مهزنىیا ڤى پێغهمبهرى وپیـرۆزىیا پهیاما وى بۆ مه ئاشكهرا ببت .
ئهڤ ڕۆژه ڕۆژهكا گران نه ب تنێ ل بهر پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بهلكى ل بهر ههمى صهحابىیان ، چونكى ل وێ ڕۆژێ برینهكا مهزن كهفتبوو لهشێ وان ، ههمى كتێبێن دیرۆكێ ڤێ ڕۆژێ ب ناڤێ ڕۆژا ( ئوحودێ ) ددهنه نیاسین ، چونكى ئهڤ برینا مهزن یا كو د لهشێ جڤاكا موسلمان دا چێبووى ل سهر ئاخا ئوحودێ چێ بووبوو ، وهندهك دبێژنێ : ڕۆژا حهمزهى ، چونكى شههیدبوونا حهمزهى بوو بوویه ئهگهرا هاتنه خوارا ڤان ئایهتێن دویماهىیا سوورهتا ( النحل ) ، ههر چاوا بت مه ل بهره بهرپهڕێ ڕۆژا ئوحودێ ڤهكهین ، نه دا سهرهاتىیا ڤى شهڕى بۆ ههوه ڤهگێڕین ، بهلكى دا بهرێ خۆ بدهینه مهزنىیا ئیسلامێ بهرانبهر نزمىیا كوفرێ .
ل ڕۆژا ئوحودێ ـ وهكى ئهم ههمى دزانین ـ وبهرى شهڕ دهست پێ بكهت پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ لهشكهرێ موسلمانان ئهوێ ژ حهفت سهد كهسان یێ پێكهاتى ب ڕێزكرن وپشتا وان دا چیایێ ئوحودێ ، وپێنجى ڕمباز وتیـرهاڤێژ دانانه سهر گرهكى ل پشت لهشكهرى دا ئهو پشتا وان بپارێزن ، گـۆتـێ : نــه وه بـت هوین جهێ خۆ بهردهن چ ئهم سهركهڤین چ ئهم بشكێین .
لهشكهرێ كوفرێ ژى ئهوێ ژ سێ هزار كهسان پێكهاتى جهێ خۆ بهرانبهر لهشكهرێ ئیسلامێ گرت .. وچهند دهلیڤهیهك بوون وشهڕى دهست پێ كر .
لهشكهرێ كوفرێ ب هژمارا خۆ یا بۆش ڤه شكهست ودهست دا ڕهڤێ ، وموسلمانان دا ب دویـڤ وان ڤــه ، بارا پتـر ژ ڕمـبـازێـن مـوسلمانان ئـهمـرێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل عهردى دا وگر بهردا ، سهرۆكێ فێرسێن كوفرێ خالدێ كوڕێ وهلیدى ( ئهوێ پشتى هنگى بوویه شیـرێ خودێ ) د گهل دو سهد فێـرسان دهلیڤه ( ئستغلال ) كر ووهكى برویسىیێ ل دۆر لهشكهرێ موسلمانان زڤڕین و د گهلـى ڕا هاتن ، گاڤا كافران ب كارێ خالدى زانى ( مهعنهویاتێن ) وان بلند بوون و ل مهیدانا شهڕى زڤڕین ، موسلمان كهفتنه د ناڤبهرا نال وبزماران دا ـ وهكى دبێژن ـ وئهنجامێ شهڕى هاته گوهاڕتن .
هنگى شێرێ خودێ وپێغهمبهرێ وى حهمزه ل كیڤه بوو ؟
حهمزهى ژى وهكى ههمى صهحابىیان ل وى شهڕهكێ وهسا دكر كو ب كهسێ ڤه نهئێت بكهت ، وێ ڕۆژێ شیـرێ حهمزهى د دهستان دا بوو و ل هـه چـار ڕهخان مــرن ژێ دپـهشى ، پتـر ژ جارهكێ حهمزهى ئالایێ كوفرێ ل عهردى كهڤازت پشتى پهرداغێ مرنێ ب دهڤێ ئالاهلگرى دادكر ، وكولا قورهیشىیێن كافر ژ ئێكى نهبوو وهكى ژ حهمزهى ، ما نه ئهو بوو یێ ل بهدرێ ب شیـرێ خۆ پـتـرىیا سـهر وگرگرێن كوفرێ هنارتینه جههنهمێ ؟ ژ بهر ڤێ چهندێ هندهك د ناڤ كافران دا ههبوون دگۆتن : بهس حهمزه نهمینت ئهو ئهم ب سهركهفتین، لهو وان باش كارێ خۆ كربوو ، و ل بهر حهمزهى دانابوو .
د ناڤ گێلهشۆكا ڤى شهڕى دا ڕمبازهكێ حهبهشى ههبوو ، خهما وى ئهو نهبوو ئهڤ لایه ب سهركهڤت یان یێ دى ، ب تنێ بهرێ وى ل تشتهكى بوو : حهمزهى پێش مامێ سهییدێ خۆڤه بكوژت دا ژ عهبدینىیێ ڕزگار ببت . لهو ژ حهمزهى پێڤهتر چاڤێ وى ل كهسێ نهبوو .
وشهڕ بهر ب دویـمـاهـىیـێ ڤه چوو ، لهشكهرێ ئیسلامێ ب برینێن خۆڤه ب لایێ چیایێ ئوحودێ ڤه چوو ، وكافر بهرى خــۆ ژ مهیدانا شــهڕى ڤهكێشن و ب لایــێ مـهكههێ ڤه بچن ب كارهكى ڕابــوون عــهرهبان ههمىیان ـ خۆ یێن كافر ژى ـ ب عهیب وفهێتى دزانى ، ئهو ژى یاریكرنا ب كهلهخێن كوشتىیێن موسلمانان بوو ، دا كو ئهو دلـێ خۆ هوین كهن ڕابوون گوهێن كوشتىیان بڕین وسنگێن وان كهلاشتن ومێلاكێن وان ئینانه دهر ! قهصابخانهیهك بوو عهرهبان ب ههمى جاهلیهتا خۆڤه خۆ ل بهرانبهر شهرمزار ددیت ، لهو بهرى سهرلهشكهرێ كوفرێ ئهبوو سوفیان مهیدانا شهڕى ب جه بهێلت ب نك چـیایـى ڤــه هات و ب دهنـگـهكـێ بلند گازى موسلمانان كر كو ژنك یێن ب هندهك تشتان ڕابووین وان پێ نهخۆش بوو چێ بوون بهلـێ پا چێ بوون .
مهیدان ڤالا بوو ، پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ د گهل صهحابىیێن خۆ قهستا مهیدانا شهڕى كر ، دا بزانن كانێ كى شههید بوویه ؟
پێغهمبهر ب خۆ یێ بریندار بوو ، لهو وى پالـێ خو دابوو سهر ملێن هندهك ههڤالێن خۆ ، و ب دو چاڤێن تژى ڕۆندك ڤه ئێك ئێكه د شههیدان فوكرى ، و ژ ههمىیان پتـر ئهو ل نك حهمزهى ڕاوهستیا، چونكى بارا حهمزهى ژ یاریپێكرنا كافران ژ یا هــهمىیان پــتـر بوو .. پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ هێدى بهر ب .. وى لهشێ كینا كافران پرت پرت كرى ڤه چوو ، دیمهنهكێ گهلهكێ كرێت بوو ، مرۆڤ چهند یێ دل فرهه ژى بت ل بهرانبهر خۆ دل تهنگ دبینت ، گوه ودفن ژ سهرى هاتبوونه ڤهكرن ، زك لـێ هاتبوو كهلاشتن ومێلاك هاتبوو ئینانهدهر وچووین ، ڕویڤیك وهكى ڕاستكان هاتبوونه لێكرن .
حهمزه نه ب تنێ مامێ پێغهمبهرى بوو ـ سلاڤ لـێ بن ـ بهلكى بـرایـێ وى یـێ شیـرى ژى بوو ، وههڤالێن ئێك بوون و د ئێك عهمر دابوون ، وحهمزه ئهو بوو یێ ل مهكههێ خۆ بۆ پێغهمبهرى وهكــى مهتالهكێ پیلایـى لـێ كرى . بیـرهاتن وهكى شهریتهكێ ل بهر چاڤێن پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆرین ، خهمێ گاڤێن وى گران كرن وكهربێ دلـێ وى تژى كر ، لهو گۆت : چو جاران موصیبهتهكا وهكى ڤێ نائێته سهرێ من ، وئهگهر ژ بهر هندێ نهبا كو صهفییا دێ عێجز بت ـ وصهفییا خویشكا حهمزهى بوو ـ وپشتى من دێ بته سوننهت ئهز دا وى هێلم مـن نهڤهدشارت بلا دههبهیان ئهو خواربا . پاشى پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : بهس خودێ ژ من بینت وئهز بشێمه قورهیشىیان ئهز ژى دێ سیه زهلامێن وان هۆ لـێ كهمه هه .
ل ڤێرێ ، ل وى دهمێ كهربێ دلـێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ودلێن صهحابىیێن وى داگـرتـى ، وهحــى هـات ، جبـریل ـ ب لهز ـ ب چهند ئایهتهكان ڤه هاته خوارێ ، دا بۆ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ وبۆ صهحابى وئوممهتا وى ههمىیێ ئاشكهرا بكهت كو ئهڤ دینه ژ هندێ مهزنتـره كو ب گاڤا مرۆڤى یا شـعـوورى ڤــه بێته گـرێـدان ، ئایهت هاتنه خوارێ وپێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئێكسهر ئهو بۆ صهحابىیێن خۆ خواندن :
[ أدعُ إلى سبيلِ ربِّكَ بالحكمةِ والمَوعظةِ الحسنةِ وجادلْهُمْ بالّتي هيَ أحسَنُ إنَّ ربَّكَ هوَ أعلَمُ بِمَنْ ضَلّ عنْ سبيلِهِ وهوَ أعلَمُ بالمُهتَدينَ . وَإنْ عاقَبْتُمْ فعاقِبوا بِمِثلِ ما عوقِبْتُمْ بِهِ ولَئِنْ صبَرتُمْ لَهُوَ خيْرٌ للصَّابرينَ . واصبِرْ وما صبْرُكَ إلا بالله ولا تحزَنْ عليهِمْ ولا تَكُ فِـي ضَيْقٍ مِمَّا يَمكُرونَ . إنَّ اللهَ معَ الذينَ اتَّقَوا والذينَ هُمْ مُحسِنون ]
ئهى موحهممهد ! نه وه بت وێ بكهى یا ته ل دهمێ كهربێ گۆتى، چونكى بۆ ته دورست نینه تو وى كارى بكهى، ته ڕێكهكا جــودا هــهیــه ژ ڤێ ڕێكا كافر ل سهر دچن ، ب حیكمهت و ب گۆتنا نهرم وتازه بۆ بهرێ وان بده ڕێكێ ، وئهگهر جارهكێ تهعدایـىیــهك ل هـهوه هاتــهكرن وهوین شیانه وى یێ تهعدایى ل ههوه كرى هوین هندێ د گهل وى بكهن هندى وى د گهل ههوه كرى وزێدهتر نه ، و ژ خۆ ئهگهر هوین صهبرێ بكێشن ئهو هێشتا بۆ ههوه چێتـره ، چونكى خودێ یێ د گهل مرۆڤێ صهبركێش وقهنجیكار .
شهریعهتێ خودێ دڤێت د سهر ( ئنفیعالاتێن ) مه ڕا بن ، وئهگهر مه بڤێت ئهم موسلمانێن ب دورستى بین دڤێت ئهم عاطفا خۆ ههمىیێ ل دویڤ شریعهتى ببهین نهكو شریعهتى ل دویڤ عاطفا خۆ بینن ، دڤێت ئهم خۆ وه لـێ بكهین وهكى شریعهتى دڤێت نه كو ئهم شریعهتى وه لـێ بكهین وهكى مه دڤێت .. ئهڤه ئهو دهرسا مهزن بوو یا ڤان ئایهتان دڤیا نیشا ئوممهتێ بدهت ، لهو بهرى ههمىیان پێغهمبهرێ ئوممهتێ كینا خۆ داكر ومهسهلا تۆل ستاندنێ ژ سهرێ ئینا دهرێ وصهبركێشان بۆ خۆ هلبژارت ، وصهبركێشان ل ڕۆژا ئوحودێ یان بلا بێژین ل ڕۆژا حهمزهى بوو دوریشمێ ههمى صهحابىیان ، كوڕمهتێ پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ( الزبیر بن العوام ) دبێژت:
دهمێ ئهم د گهل پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل هنداڤى جـهزنازهیــێ حـهمـزهى دهنگێ صهفییایـێ هات ، ئینا پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆته من : ههڕه بهراهىیا دهیكا خۆ ونههێله بێت دا ئهو حهمزهى ب ڤى ڕهنگى نهبینت ، پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ترسیا ئهگهر ئهو هات وبرایێ خۆ ب ڤى ڕهنگى دیت خهما وێ ئێكا هند ژێ چێ بكهت كو تشتهكى بێژت یان بكهت خێرا خۆ پێ پویچ بكهت ، گۆت : ئهز چوومه بهراهىیێ ومن گۆتێ : پێغهمبهر ـ سلاڤ لـێ بن ـ یێ دبێژت بلا بزڤڕت . وێ گۆت : بۆچى بزڤڕم ، من یا زانى وان یا چ ل برایێ من كرى ، چو نینه ئهڤه د ڕێكا خودێ دا بێته سهرێ مرۆڤى ، ئهز دێ صهبرێ كێشم وبۆ خۆ ب خێر حسێب كهم ، گاڤا دهنگێ وى گههشتىیه پێغهمبهرى ـ سلاڤ لـێ بن ـ، پێغهمبهرى گۆت : ئهى زوبهیر ڕێكا وێ بهرده بلا بێت .
ژنكا ب ڤى ڕهنگى بت چو ترس ل سهر نینه كو شهیتان وێ بێخته داڤێن خۆ وخێرا وێ پویچ بكهت ، جیلێ صهحابىیان یێ ب ڤى ڕهنگى بوو ، دلـێ خۆ ل دویڤ دینێ خودێ دبر ، ومخابن پشتى وان هندهك جیل د ناڤ ئوممهتێ دا دهركهفتن لـێ دگهڕیێن دینێ خودێ ل دویڤ دلـێ خۆ ببهن !
