ئەو گۆتنێن پەیوەندی ب دوعاكرنێ ڤە هەی
1 ـ كرنا دوعایێ ژ ئێكی ژبلی خودێ :
ئەڤە شركە ، خودایێ مەزن د قورئانێ دا دبێژت : [ فَلا تَدْعُ مَعَ اللّهِ إِلَهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنْ الْمُعَذَّبِينَ ـ ژ بلی خـودێ تو دوعایێ ژ چو خودایێن دی نەكە ، ئەگەر تو دێ ژ وان بی یێن عەزاب گەهشتییێ ] ( الشعراء : 213 ) و د ئایەتەكا دی دا دبێژت : [ وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدا ـ وهندی مـزگـەفـتـن بۆ خودێ ب تنێ نە ، ڤێجا هوین پەرستنا كەسێ دی لـێ نەكەن ، وهوین دوعا وپەرستنێ بۆ وی ب تنێ لـێ بكەن ] ( الجن : 18 ) .
ژ بەر ڤێ چەندێ چێ نابت مرۆڤ دوعایێ ژ كەسەكێ دی ژبلی خودێ بكەت ، ئەگەر خۆ ئەو كەس ملیاكەتەكێ خودان قەدر بت ، یان پێغەمبەرەك بت ، یان چاك ووەلییەك بت ، چونكی دوعـاكــرن عیبادەتە وەكی پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ الدعاء هو العبادة ـ هەما دوعا عیبادەتە ] ( وەکی بوخاری د (الأدب المفرد)دا ، و ئەبوو داود و ترمذی و ئبن ماجە و ئەحمەد ژ نوعمانێ کورێ بەشیری ڤەدگوهێزن ) ، وپێشكێشكرنا عیبادەتی بۆ ئێكێ دی ژبلی خودێ شركە .
هەر وەسا چێ نابت دەمێ مرۆڤ دوعایێ ژ خودێ دكەت كەسەكی دی بكەتە واسگه د ناڤبەرا خۆ وخودێ دا (وەسا تێ نەبت مروڤ بێژیتە مروڤەکێ چاك دوعا بو من بکە ، چونکی دوعایێن چاکان نێزیکترە بێنە قەبویلکرن) ، وەكی وان یێن هەوارێن خۆ دگەهیننە هندەك مرۆڤان دا بۆ خاترا وان خودێ وێ بۆ وان بكەت یا وان دڤێت ، خـودایـێ مەزن دبـێـژت : ( وَقَالَ رَبُّكُمْ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِين ـ وخودایێ هەوە گـۆتییـە : هوین دوعایان ژ من ب تنێ بكەن وعـیـبادەتێ من بكەن ئەز دێ د بەرسڤا هەوە ئێم ، هندی ئەون یێن خۆ ژ باوەری ئینانا ب پەرستنا من ب تـنـێ مەزنـتـر لـێ دكەن ، ئەو ب ڕەزیـلـی وشەرمزاری ڤە دێ چنە جەهنەمێ ) ( غافر : 60 ) ، هـەر وەسا ژ ڤـێ ئایـەتـێ دئێتە زانین كو دڤێت مرۆڤ خۆ ژ دوعاكرنا ژ خودێ نەدەتە پاش ، چونكی نەكرنا دوعایێ ژ خودێ ڕەنگەكێ خۆ بێ مـنـەتكرنێ یە ژ وی .. وئەڤە كارێ موسلمانان نینە .
2 ـ دوعایێن من قەبویل نابن ، یان : من دوعاكر
ودوعایا من قەبویل نەبوو :
ئەڤ گۆتنە ژی مرۆڤی ژ گەلەك كەسان گوهــ لـێ بت ، ئێك ژ وان بەری دوعایەكێ بۆ خۆ ژ خودێ بكەت ، دبێژت : وەلەو دوعایا من قەبویل نابت ژی بەلـێ پا ئەز دێ فـلان دوعایـێ كـەم ، ودبت ئەو ڤێ ئاخفتنێ ب دەڤی نەبێژت ژی بەلـێ ئەو د دل دا هزر دكەت كو دوعایا وی قەبویل نابت .. ئەڤ گـۆتنە یان ئەڤ هزرە یا خەلەتە ، ( ئەبوو هورەیرە ) دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ ادعوا الله وأنتم موقنون بالإجابة ، واعلموا أن الله لا يستجيب دعاء من قلب غافل لاه ـ دوعـایـێ ژ خودێ بكەن وهوین ژ قـەبـویـلكـرنـێ د پـشـت ڕاست ، وبزانن كو خودێ دوعایێ ژ دلەكێ بێ ئاگەه وموژیل قەبویل ناكەت ] ( ترمذی و حاکم ڤەدگوهێزن) .
ووەكی ڤێیە مرۆڤ دوعایەكێ بكەت ولەزێ د قەبویلكرنێ دا بكەت ، ( ئەبوو هورەیرە ) دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت ( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن) : [ يستجاب لأحدكم ما لم يعجل ، يقول دعوت فلم يستجب لي ـ دوعایا ئێك ژ هەوە دێ ئێتە قەبویلكرن هندی ئەو لەزێ نەكەت ، دبێژت : من دوعا كر ودوعایا من نەهاتە قەبویلكرن ] مەعنا : ئەڤ گۆتنا هە دبتە ئەگەرا نە قەبویلكرنا دوعایێ .
3 ـ گۆتنا ( إن شاء الله ـ ئەگەر خودێ حەز
بكەت ) د دوعایێ دا :
كا چاوا دەمێ مرۆڤ دوعایێ دكەت دڤێت ژ بەرسڤدانێ یێ پشت ڕاست بت ، وەسا د كرنا دوعایێ ژی دا دڤێت عـەزیـمـە ل نك هەبت ، ( ئەبوو هورەیرە ) دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ لا يقولن أحدكم : اللهم اغفر لي إن شئت ، اللهم ارحمني إن شئت ، ليعزم المسألة ـ ئێك ژ هەوە بلا نەبێژت : یا رەببی ئەگەر تو حەز بكەی گونەهێن من ژێ ببە ، یا رەببی ئەگەر تــو حـەز بكەی رەحمێ ب من ببە ، بلا عەزیمێ د دوعایێ دا بكەت ] (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن ) .
ژ ڤێ حەدیسێ ئاشكەرا دبت كو چێ نابت مرۆڤ د كرنا دوعایێ دا یێ لاواز بت و ب جهئینانا دوعایێ ب ( مەشیئەتێ ـ حەزكرنێ ) ڤە گرێ دەت ، چونكی ئەڤ ڕەنگێ دوعایێ وەكی خۆ بێ منەتكرنێ لـێ دئێت ، دەمێ دوعاكەر دبێژت : یا رەببی گونەهێن من ژێ ئەگەر تو حەز بكەی !
هەر وەسا ژ ڤێ حەدیسێ خەلەتییا وان كەسان دئێتە زانین ئــەوێـن پەیڤا ( إن شاء الله ) د دوعایێ دا ب كاردئینن دەمێ دبێژن : ( إن شاء الله ) خــودێ ژ تــە رازی ببت .
وەلەو دەمێ ئــەم ب كـــوردی ( ئیشللاهێ ) ب كاردئینین مەخسەدا مە پێ ( تەئكیدە ) نەكو ( تەعلیقە ) ، بەلـێ د گەل هندێ ژی دڤێت ئـەم خــۆ ژێ بدەینە پاش ژ بەر ئەمرێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ .
4 ـ كرنا نفرینێ د دوعایێ دا :
ونفرین ئەوە مرۆڤ دوعایا خرابییێ ل خۆ یان ل كەسەكێ دی بكەت ، ئەڤە كارەكێ دورست نینە ( جابرێ كوڕێ عەبدللاهی ) دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ لا تدعوا على أنفسكم ، ولا تدعوا على أولادكم ، لا توافقوا من الله ساعة يسأل فيها عطاء فيستجاب لكم ـ نـفــریـنــێ ل خـۆ نەكەن ، ونفرینێ ل عەیالـێ خۆ نەكەن ، نەكو بكەفتە وێ سەعەتێ یا خودێ دوعایان تێدا قەبویل دكەت ڤێجا ئەو نفرین ژ هەوە بێتە قەبویلكرن ] (موسلم ڤەدگوهێزت ) .
و د حەدیسەكا دی دا ( عوبادەیێ كوڕێ صامتی ) دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ ما على وجه الأرض مسلم يدعو الله بدعوة إلا آتاه إياها ، أو صرف عنه من السوء مثلها ، ما لم يدع بإثم أو قطيعة رحم ـ موسلمانەك ل سەر ڕوییێ عەردی نینە دوعایەكێ ژ خودێ بكەت ئەگەر خودێ وێ نەدەتێ یا وی داخواز كری ، یان هندی وێ خرابییێ ژێ بدەتە پاش ، هندی ئەو دوعایا خرابییێ یان بڕینا مرۆڤاینییێ نەكەت ] ئینا زەلامەكی گۆت : پا ئەم دێ گەلەك دوعایان كـەیـن ، پـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ الله أكپر ـ خودێ گەلەكتـرە ] (ترمذی ڤەدگوهێزت ) .
مەعنا : خواستنا تشتەكێ خراب ونەدورست ـ وەكی بڕینا مرۆڤینییێ ـ دبتە ئەگەرا نەقەبویلكرنا دوعایێ .
5 ـ خواستنا مرنێ د دوعایێ دا :
وئەڤە ژ لایێ هندەك ژ وان كەسان ڤە دئێتەكرن یێن كو نەخۆشی وتەنگاڤییەكا مەزن ب سەر دا دئێت ڤێجا ژ بێزارییا خۆ ئەو داخوازا مرنێ دكەن .
( ئـەبـوو هورەیرە ) دبێژت : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ لا يتمن أحدكم الموت إما محسناً فلعله يزداد ، وإما مسيئاً فلعله يستعتب ـ كەس ژ هەوە داخوازا مرنێ نەكەن ، ئەگەر یێ باش بت بەلكی باشییێن خۆ زێدە بكەت ، وئەگەر یێ خراب بت بەلكی داخوازا تـۆبێ بۆ خۆ بكەت ] (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن ) .
و د ریـوایـەتـەكا دی دا ( ئەنەس ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ لايتمنين أحدكم الموت لضر أصابه فإن كان لا بد فاعلاً فليقل اللهم أحيني ما كانت الحياة خيراً لي وتوفني إن كانت الوفاة خيراً لي ـ كەس ژ هەوە داخوازا مرنێ نەكەن ژ بەر نەخۆشییا گەهشتییێ ، وئەگەر هەر وی گۆت بلا بێژت : یا رەببی تو من بهێلە ساخ ئەگەر ژین بۆ من چێتـر بت ، وتو من بمرینە ئەگەر مرن بۆ من چێتـر بت ] (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن) .
ژ ڤان هەردو حەدیسان دئێتە زانین كو چێ نابت بۆ مرۆڤێ موسلمان ئەو داخوازا مرنێ بكەت ، چونكی ژینا وی بۆ وی چێتـرە ، چ ژ بەر زێدەكرنا باشییان بت ، یان تۆبەكرنا ژ خرابییان بت .
