زەلام و دوو دیتنێن هەڤدژ
بارا پتر ژ وان ئاریشە وگرفتاریێن ئەڤرۆ د گەلەك مالان دا و د ناڤــ گەلەك خێزانان دا ڕوی ددەن، ئەگەر مرۆڤــ ب چاڤێ ڕەخنەگریێ بەرێ خۆ بدەتێ دێ بینت ئەگەر د پشت ڕا دو دیتنێن خەلەت وهەڤدژن یێن كو زەلامێن جڤاكا مە پێ بەرێ ۆ ددەنە ژنكێ، و ل سەر بناخەیێ ڤێ دیتنێ ــ پشتی هنگی ــ ئەو سەرەدەریێ د گەل ژنكێ دكەن..
دیتنا ئێكێ:
كێمكرنا ژنێ وپێلێدنا حەقێ وێ تێدا هەیە:
هندەك زەلامان دێ بینی ب چاڤەكێ كێم بەرێ خۆ ددەنا ژنكێن خۆ، وهزر دكەن دەورێ وان د مالێ دا دەورێ خدامەكا گوهدارە، دڤێت بەس كارێ وی ب جهئینانا ئــەوامــرێـن زەلامی بت، ووێ حەق نینە مایێ خۆ د تشتەكی بكەت حەتا زەلام دەستویریێ نەدەتێ، وهەر جارەكا وێ بستەكر و د بەر زەلامی ڕا ئاخفت ئەو وێ كوفرەكا وەسا كر چو جاران بۆ نائێتە غەفراندن، لەو دڤێت جزایەكێ دژوار وەرگرت، و ل سەر بناخەیێ ڤێ دیتنێ زەلامی حەقێ هەی ژنكێ ئیهانە ورەزیل بكەت، گوهداریا چو گۆتنێن وێ نەكەت، ورەئیا وێ د چو مەسەلان دا وەرنەگرت، وگاڤا ئێكی گۆتێ: تو بۆچی ڤێ چەندێ دكەی؟ بەرسڤا وی یا حازرە: [ الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ ] ودێ ڕابت ئایەتێ وەسا تەفسیر كەت وەكی دلێ وی دخوازت، نە وەكی خودێ گۆتی! وئەو ژ بیرا خۆ دبەت كو خودێ د ئایەتەكا دی دا دبێژت: [ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا ] ( النساء: 19 )
یەعنی: گەلی زەلامان هوین ب باشی وقەنجی تێكەلی وسەرەدەریێ د گەل ژنكێن خۆ بكەن، وئەگەر جارەكێ هەوە تشتەكێ هەوە ێ نەخۆش بت ژ ئێك ژ وان دیت، هوین كەربا خۆ نەهاڤێنێ، چونكی دبت كەربێن هەوە ژ تشتەكی ڤەببن وئەو ب خۆ خودێ خێرەكا مەزن بكەتە تێدا.
و ژ پــێــغــەمــبــەری ــ سـلاڤــ لێ بن ــ دئێتە ڤەگوهاستن دبێژت: [ خیركم خیركم لأهله وأنا خیركم لأهلي ، ما أكرم النساء إلا كریم، ولا أهانهن إلا لئیم ]( حاکم ژ عەلی ڤەدگوهێزت ،سەنەدا وێ چەندەکێ لاوازی تێدایە ) یێ باشـتــر ژ هـــەوە ئـــەوە یـــێ بـۆ مالا خۆ یێ باش بت، وئەز ژ هەوە هەمیان باشترم بۆ مالا خۆ، ئەو قەدرێ ژنكێ دگرت یێ ب قەدر بت، وئەو ژنكێ بێ قەدر دكەت یێ بێخێر ولەئیم بت.
دیتنا دووێ :
سەربەردانا ژنێ تێدا هەیە:
بەرانبەر بۆچوونا ئێكێ یا زۆردار بۆچوونەكا هەڤدژ هەیە، ئەو ژی هندەك زەلام چ ژ لاوازیا خۆ بت چ ب هێجەتا قەدرگرتنا ژنێ بت، دەورێ خۆ ب دورستی د مالێ دا ناگێڕن، وژنێ سەربەردای وبێ زێرەڤانی دهێلن، وڕێكێ ددەنێ كو چی تشتێ وێ بڤێت بكەت، كیڤە بێت كیڤە بچت، چ بكەت چ نەكەت.. وەكی حێشترا صالحی یا ئازا بت!
وئەڤێ بۆچوونێ ژی زۆرداری تێدا هەیە، زۆرداریا د دەر حەقا مالێ وعەیالی دا، وتورمبێلێ ئەگەر دو كەسان خۆ د بەر هاژۆتنا وێ ڕا كر، وهەر ئێكی ڤیا بەرێ وێ بدەتە لایەكی، ئەو تورمبێل یان دێ وەرگەڕیێت یان ژی دێ خۆ ل دیوارەكیدەت!
خودێ د قورئانێ دا دەمێ بەحسێ ژن ومێران دكەت، دبێژت: [ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ ] ( البقرة: 228 ) هندی وی واجبێ دكەفتە سەر ملێن ژنێ هند حەق ژی وێ هەیە، وزەلامان دەرەجا وان ژ یا ژنان پترە.. ئەو دەرەجا پتر چیە؟ وەكی ژ هندەك ئایەتێندی بۆ مە ئاشكەرا دبت ئەو دەرەجا ( قیوامەتێ ) یە، یەعنی: هاژۆتنا سەفینا مالێ پێخەمەت گەهشتنا كنارێ تەناهیێ، وئەڤــ دەرەجا زەلامـی یا پـتـر ب ڕاستی ( تەكلیفەكە ) بۆ وی نە كو ( تەشریفە ) وەكی هندەك هزر دكەن.
هەر چاوا بت خودانێن ڤێ دیتنێ ژی ب ڕەنگەكێ دی ئیهانا ژنێ دكەن، و وە نەبت ئەو هزر كەن كو ئەو دەمێ ژنێ سەربەردای دهێلن ئەو قەدری ددەنێ یان ئحترامێ لێ دگرن، نەخێر! بەكی ئەو ڕێكێ ل بەر وێ خۆش دكەن دا ئەو ب تەحست، دا پشتی هنگی هەر ئەو یێن ڕێ دایێ بێن جزایەكێ دژوار سەرا تەحسینا وێ بدەنێ، و د گەل خودانێن دیتنا ئێكێ ئەگەر ژن قەدر وبهایێ خۆ ژ دەست بدەت، د گەل خودانێن ڤێ دیتنا دووێ ژن گەلەك جاران قەدر وكەرامەت ورحا خۆ ژ دەست ددەت، ب هێجەتا ( شویشتنا عارێ ) ئەوا زەلامی ب بێ عاریا خۆ بەرێ ژنێ دایێ پاشی ڤیای عەیبا خۆ ب تێبرنا غەیری خۆ ژێ ببەت.. ڤێجا بێژنە من: كیژ زۆرداری مەزنتـرە؟
هەر چاوا بت ئەڤــ هەردو دیتنێن خەلەت بۆ ژنێ ژ لایێ زەلامی ڤە گەلەك جاران دبنە ئەگەرا هندێ كو گرفتاری وئاریشەیێن مەزن د مالێ دا پەیدا ببن، ڤێجا ئێك ژ مەزنترین ڕێكێن پاراستنا مالێ ژ گرفتاریان ئەوە زەلام دیتنا خۆ بۆ ژنێ، وتەعامولا خۆ د گەل وێ ب تەرازیا شەریعەتی بكێشت، حەددێ خۆ بزانت و دسەر ڕا باز نەدەت، وحەقێ خۆ ژی بزانت سستیێ تێدا نەكەت، وژن ژی ژ لایێ خۆ ڤە حەددێ خۆ یێ دورست ئەوێ خودێ بۆ دانای بزانت، وپێ لێ نەدانت، ودڤێت هەردو پێكڤە بزانن كو ڕۆژەك دێ ئێت ئەو هەردو بەرانبەر خودێ دێ ڕاوەستن، وپسیار دێ ژێ ئێتەكرن كانێ وان حەێ خۆ وواجبێ خۆ ب دورستی پاراستیە یان نە، پێغەمبەر ــ سلاڤــ لێ بن ــ دبێژت: [ إن الله سائل كل راع عما استرعاه أحفظ ذلك أم ضیع؟ حتی یسأل الرجل علی أهل بیته ](نەسائی ژ ئەنەسی ڤەدگوهێزت )
خودێ دێ پسیارا هەر ئێكی كەت ژ وی تشتێ وی ئێخستیە بن دەستی كانێ وی ئەو پاراست بوو یان نە؟ حەتا ئەو پسیارا زەلامی ژ خەلكێ مالا وی دكەت. یەعنی: ئەو دێ پسیارا زەلامی ژ ژنكا وی كـەت، ودێ پسیارا ژنكێ ژ زەلامێ وێ كەت كانێ هەر ئێكی حەقێ یێ دی پاراستیە وقەدرێ وی گرتیە یان نە؟
وئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینە وان گرفتاریێن د گەلەك مالان دا هەین دێ بینین بارا پتر ژ وان گرفتاریان ژ بەر هندێ یێن پەیدا بووین چونكی زەلامی یان ژنێ حەددێ خۆ یێ دورست، حەقێ خۆ وواجبێ خۆ وەكی شەریعەتی دەسنیشان كری نـەزانــیـە، ڤێجا یێ ڕابووی تشتەكێ زێدەتر ژ لایێ دی یێ خواستی ویێ هزركی ئەڤە حەقێ وی یێ گهبیعی وشەرعیە، وگاڤا ئەو حەق ب جـه نەهات ئەو ژی حەقی ددەتە خۆ كو پێ ل هندەك حەقێ لایێ بەرانبەر بكەت.. وهۆسا گرفتاری پەیدا دبن.
ڤێجا هەر ئێك بلا حەددێ خۆ بزانت و ل نك ڕاوەستت، وحەقێ خۆ ژی بزانت وزێدەتر داخواز نەكەت، وقەیدی ناكەت هندەك جاران ئەو پیچەكێ تەنازولێ ژی ژ هندەك حەقێ خۆ بكەت ئەگەر زانی ئەڤــ تەنازولە دێ بتە ئەگەرا لادانا هندەك گرفتاریان.
