دا كو دلێن مه
وهكی ئیسفهنجی نهبن!
زانایێ مهزن (ابن القیم) د گۆتنهكا خۆ دا ئاشكهرا دكهت كو سهیدایێ وی ئیمامێ مهزن (شیخ الإسلام ابن تیمیه)ی خودێ ژێ رازی بت شیرهته ل وی دكر و دگۆتێ: ((تو دلێ خۆ بۆ شوبهه و گومان و دیعایهتان وهكی ئیسفهنجی لێ نهكه ههر تهڕاتییهكا گههشتێ ڤهخوت پاشی ههر وێ تهڕاتییێ ژ خۆ بهردهت، بهلێ تو وه ل دلێ خۆ بكه ئهو وهكی شیشهیهكا ڕهق ومصمت بت شوبهه ڤێ بكهڤت بهلێ تــێ نهبۆرت، ب زهلالییا خۆ ئهو وێ ببینت و ب ڕهقاتییا وێ پاشڤهببهت.. ئهگهر تو وه نهكهی دلێ ته دێ بته مالا شوبههیان ههمی دێ لێ كۆم بن)).
ئهگهر ئهم هزرا خۆ د ڤێ تهشبیهێ دا بكهین یا (شیخ الإسلام) بۆ ههلویستێ دلی ژ شوبهه وگومانان دئینت دێ بینین ئهو باشترین مهنههجی بۆ تهعامولا د گهل وان شوبههیان بۆ مه دهسنیشان دكهت یێن د ناڤ مه دا دئێنه بهلاڤكرن.
و (شوبهه) ئهو مهسهلهیه یا دودلی و گومانێ ل نك مرۆڤی د ڕاستییا وی تشتی دا پهیدا دكهت یا مرۆڤی باوهری پێ ههی، بۆ هندێ باوهرییا مرۆڤی پێ نهمینت و ئێدی تاگیرییێ بۆ نهكهت.. و د چارچۆڤهیێ دینێ مه دا ئهگهر ئهم بهرێ خۆ بدهینه وان شوبههیێن دئێنه هلێخستن دێ بینین ئهو ل سهر چهند ڕهنگهكانه:
هندهك شوبهه ب دینی ب خۆ ڤه دگرێداینه، ل دۆر هندهك ژ وان ئهحكامان دزڤڕن یێن قورئانێ و حهدیسێ بنهجهـ كرین، و ئارمانج ژ ڤی ڕهنگێ شوبههیان ئهوه گومان بۆ خهلكی د ئهصلێ دینی دا پهیدا ببت.
و هندهك شوبهه ب وان كهسان ڤه دگرێداینه یێن دین بۆ مه ڤهگوهاستی، وهكی صهحابییان و یێن پشتی وان، و وان ژی یێن بهرێ خهلكی ددهنه دینی وهكی زانایێن دینی، بۆ هندێ دا خهلكی باوهری ب وان نهمینت و ب وی دینی ژی یێ ئهو خهلكی بۆ گازی دكهن. و هندهك شوبهه ب وی شێوهی ڤه دگرێداینه یێ ئیسلامخواز بهرێ خهلكی پێ ددهنه ئیسلامێ، بۆ هندێ خهلك ژێ ڤهڕهڤن و باوهرییێ پێ نهئینن.
و ئهو كهسێن دبنه ژێدهر بۆ بهلاڤكرنا ڤان شوبههیان دبن ئهو ژی چهند ڕهنگهكن، هندهك ژ مه ب خۆنه، و ئهڤه دبنه سێ پشك:
- هندهك ئهون یێن ههر باوهری ب ئیسلامێ نهههی، بهلێ ژ بهر ڤێ ئهگهرێ یان وا هه نهشێن خۆ ئاشكهرا بكهن، لهو باشترین ڕێك بۆ وان ئهو دوژمناتییا دینی پێ بكهن ئهوه ئهو ب دزی ڤه یان ب نیڤ ئاشكهرایی ڤه شوبههیان د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ بكهن.
- و هندهك ئهون یێن مهصلحهتا وان یا كهسایهتی هندێ دخوازت خهلك دیندار نهمینت و گومان بۆ وان د ههمی بیر وباوهران دا چێ ببت، دا ئهو و ئنحرافاتێن وان بێنه ڤهشارتن، و بهرێ خهلكی نهمینته ل وان.
- و هندهك ژی ژ نهزانین و سادهیییا خۆ وهكی طووطیكان وان شوبههیان ڤهدگێڕن یێن وان ژ ههردو ڕهنگێن بۆری گوهـ لێ دبن، بێی ئهو حهجمێ كارتێكرنا خراب یا ڤی كارێ خۆ ل سهر خهلكی بزانن.
و هندهك ژێدهرێن دهرڤهیی ژی ههنه یێن خوازن ئهڤ دینه نهمینت.
و گرفتارییا مهزن یا وان كهسان ئهوێن شوبهه و گۆتگۆتكان د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ دكهن ئهوه ئهو ههمی كارێ خۆ ب گۆتنا حهقییێ ڤه گرێ ددهن، یهعنی: ئهگهر تو بێژییه ئێك ژ وان: بۆچی تو ڤان گۆتنان د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ دكهی؟ ئهو دێ بێژته ته: من دڤێت حهقی ئاشكهرا ببت!
و ئهگهر مه بڤێت تهعامول و سهرهدهرییا مه د گهل شوبهه ووان كهسێن كهسێن شوبههیان د ناڤ مه دا بهلاڤ دكهن یا دورست بت هندهك ئوصوول و بناخه یێن ههین دڤێت ئهم كاری پێ بكهین، وهكی:
1 - خۆ دویركرنا ژ وی جهی یێ ب شوبهه بت، یان شوبهه لێ بێنه گۆتن و بهلاڤكرن، و شیرهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل مه ئهوه: (دع ما یریبك إلی ما لا یریبك( تشتێ تو ژێ بكهڤییه گومانێ بهێله وههڕه وی یێ تو ژێ نهكهڤییه گومانێ.
2 - دهمێ ته گوهـ ل شوبههیهكێ دبت هندهك ل دۆر ئیسلامێ بهلاڤ دكهن هزر نهكه دوژمن ژ نوی یێن ب سهر هلبووین، نه.. ههر شوبههیهكا ئهڤرۆ دئێته گۆتن ئهگهر تو ل دویڤ بچی دێ بینی بهرێ ژی یا هاتییه گۆتن، و رهد ژی ژ لایێ زانایێن مه ڤه یا ل سهر هاتییهكرن، ب تنێ یا پێتڤی ئهوه ئهم پێ دئاگههدار و زانا بین دا پێ د سهر دا نهچین یان بــێ هیڤی نهبین. خودایێ مهزن دبێژته پێغهمبهرێ خۆ -سلاڤ لێ بن-: (مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ ۚ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ )(فصلت: 43) ئهو تشتێ بهرێ كافران دگۆته پێغهمبهرێن بهری ته ههر ئهوه ئهو دبێژنه ته ژی، نه هاتییه گوهاڕتن.. و ئهو شوبههیێن بهرێ دوژمنان د دهر حهقا ڤی دینی دا دگۆتن ههر ئهون یێن نوكه ژی دبێژن.
و مرۆڤی ئهگهر ئهڤ چهنده زانی خهما وی دێ سڤك بت، و قههرا وی یا مهزن نابت.
3 – و ڕاستییهكا ههی دڤێت ئهم چو جاران ژ بیرا خۆ نهبهین ئهو ژی ئهڤهیه دوژمنێن ڤی دینی چو جاران خێرا وی نهڤێت، و ههر جارهكا ڕێ بۆ وان هاتهدان ئهو تهخسیرییێ د دوژمناتییا وی دا ناكهن، و ئاشكهرایه كو بهلاڤكرنا دیعایهت و شوبههیان شهڕهكێ دژواره و یێ كێم مهصرهف و خوسارهتییه، ڤێجا بۆچی ئهو پێ ڕانهبن؟
4 - چێ نابت كارێ مه ئهو بت ئهم ل وان شوبههیان بگهڕیێین یێن دوژمنێن مه د دهر حهقا دینێ مه دا بهلاڤ دكهن، ب هێجهتا هندێ دا ئهم بزانین كانێ ئهو د دهر حهقا مه دا چ دبێژن، ئهگهر مه ئهڤه كر دلێن مه وهكی ئیسفهنجی دێ لێ ئێن ئاڤا دێ مێژت پاشی چی گاڤا هاته گڤاشتن ههر وێ ئاڤێ دێ ژ خۆ بهردهت.
دویچوونا (شوبههیان) ئهگهر خۆ ب هێجهتا رهددا وان ژی بت كارهكێ ب ساناهی نینه، زانایێن دهسههل پێ دڤێن.
5 - دڤێت باوهرییهكا باوهری مه ههبت كو دویماهی ههر بۆ حهقیێیه، و درهو چهند بهلاڤ ببت ژی ڕۆژهك دێ ئێت بۆ خهلكی دێ ئاشكهرا بت، ئیمامێ مالك دبێژت: ((تشتێ بۆ خودێ بت دێ مینت وگههت، و تشتێ بۆ وی نهبت دێ قهتعه بت و نامینت)). ئهگهر مه ئهڤ باوهرییه ههبت بارێ مه دێ سڤك بت وكارێ مه دێ خورتتر لێ ئێت.
6 - ب سهربۆڕ یا هاتییه دیتن گهلهك جاران هندهك نهیاران شوبههیهك د ناڤ خهلكی دا یا بهلاڤ كری و ههمی هزرا وان ئهو بوو ئهو ب ڤی كارێ خۆ دربهكێ مهزن دێ وهشیننه ڤی دینی، بهلێ دهمهكێ درێژ پێڤه نهچوویه مهسهله ب عهكسی یا زڤڕی.. حهماسا خهلكی بۆ دینی پترا لێ هاتی، یان ئهڤێ شوبهێ بهرێ خهلكی یا دایه هندێ كو ئهو پتر خۆ د دینی دا شارهزا بكهن.
مهعنا: نه ههر جارهكا شوبههیهك هاته بهلاڤكرن دڤێت ئهم هزر بكهین ئهو بۆ دینی یا خرابه.
7 - چێ نابت بۆ مرۆڤی ههر گۆتنهكا هاته گوهان بێی بزانت ژ كیڤه هاتییه و بۆچی هاتییه، و مفایێ كێ د هاتنا وێ دا ههیه، ڕابت وێ گۆتنێ بهلاڤ بكهت، حهتا تو ژ گۆتنێ و ژێدهر و ئارمانجا وێ پشت ڕاست نهبی وێ بهلاڤ نهكه، ئهگهر ته بڤێت ل پاشهڕۆژێ پهشێمان نهبی.
