ژ ئهخلاقێن جڤاكی
د ئیسلامێ دا
مفایێن مرۆڤاینییێ
ههر كهسهكێ هویر بهرێ خۆ بده كیتابا خودێ وسوننهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- دێ باش زانت كو تشتێ ژ ههمییان پتر گرنگی بۆ هاتییه دان پشتی عهقیده و عیبادهتی سهرهدهرییا باشه یا مرۆڤ د گهل خهلكی دكهت د جڤاكێ دا، و كو مرۆڤ كهسهكێ خێرخواز بت حهز ژ خهلكی بكهت، و یێ ب رهحم بت د گهل وان، و ئهو بۆ وان بڤێت یا بۆ خۆ دڤێت.
و ئایهت و حهدیس ل سهر هندێ كۆم دبن كو باوهرییا مرۆڤی یا تمام نابت حهتا ئهو وان ئهخلاقێن جڤاكی ل نك خۆ پهیدا نهكهت یێن ئێكا هند ژ وی چێ دكهن ئهو ببته ئهندامهكێ چاك د جڤاكا خۆ دا، ئهگهر خۆ ئهو د كرنا عیبادهتی دا خۆ گهلهك بوهستینت و یێ مجد ژی بت..
و دا كو ئیسلام جڤاكهكا موكم و ئێكگرتی پهیدا بكهت ئهو فهرمانێ ل موسلمانی دكهت كو كهسهكێ دلفرههـ و دلپاك بت نهڤیانا كهسێ نههلگرت و ڤیان و ڕویگهشی و خێرخوازی ئهو نیشان بت یا ئهو پێ دئێته نیاسین، موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (ئهز ب وی كهمه یێ نهفسا من د دهستی دا هوین ناچنه بهحهشتێ حهتا هوین باوهرییێ بینن، و هوین باوهرییێ نائینن حهتا هوین حهز ژ ئێك و دو بكهن، ئهرێ ما ئهز تشتهكی بۆ ههوه نهبێژم چی گاڤا ههوه ئهو كر هوین حهز ژ ئێك و دو بكهن؟ سلاڤێ د ناڤبهرا خۆ دا بهلاڤ بكهن).
و ههر ژ بهر ڤێ چهندێ ئیسلامێ ب هێزكرنا پهیوهندییا مرۆڤاینییێ كره كارهكێ واجب ل سهر موسلمانی، و ل ڤێرێ ب تنێ مه دڤێت بهحسێ وان مفایان بكهین یێن گههاندنا مرۆڤاینی دگههینته مرۆڤی وهكی د حهدیسێن پێغهمبهری دا -سلاڤ لێ بن- هاتین.
1- مرۆڤی نێزیكی خودێ دكهت:
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د هژمارهكا حهدیسان دا ئاشكهرا دكهت كو مرۆڤاینی و رهحم ڕێكهكه ژ وان ڕێكان یێن مرۆڤ پێ نێزیكی خودێ دبت، و رازیبوونا خودێ پێ ب دهست خۆ ڤه دئینت، بــوخــاری و مــوسلم ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزن، دبێژت: (رهحم ب عهرشی ڤه یا گرێدایه، دبێژت: ههچییێ من بگههینت خودێ وی بگههینت، و ههچییێ من ببڕت خودێ وی ببڕت). یهعنی: ههچییێ ب مرۆڤاینی بت خودێ وی بگههینته خێرێ و وی نێزیكی خۆ بكهت، و ههچییێ مرۆڤاینییێ ببڕت خودێ وی نهگههینته خێرێ و ژ خۆ دویر بكهت.
و ئهو كهسێ د دهر حهقا مرۆڤاینییێ دا یێ ب رهحم بت خودێ رهحمێ ب وی دبهت، چونكی ئێك ژ ناڤێن خودێ (رهحمانه)، ترمذى ژ عهبدررهحمانێ كوڕێ عهوفی ڤهدگوهێزت، دبێژت: من گوهـ ل پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن- دگۆت: (خودایێ پاك و بلند دبێژت: ئهزم ئهللاهـ، و ئهزم رهحمان، من رهحم ئافراند و ناڤهك بۆ وێ ژ ناڤێ خۆ ڤهكر، ڤێجا ههچییێ وێ بگههینت ئهز دێ وی گههینم، و ههچییێ وێ ببڕت ئهز دێ وی بڕم).
2- بهرێ خودانێ خۆ ددهته بهحهشتێ و وی ژ ئاگری ددهته پاش:
مرۆڤاینییا باش ئــێــك ژ وان خێرانه یێن بهرێ خودانێ خۆ ددهنه بهحهشتێ و وی ژ ئاگری ددهنه پاش، موسلم ژ ئهبوو ئهییوبێ ئهنصاری ڤهدگوهێزت، دبێژت: جارهكێ ئهعرابییهك هاته بهراهییا حێشترا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و ههڤسارێ وێ گرت و گـــــۆت: ئــــهی پێغهمبهرێ خودێ! كارهكی بۆ من بێژه ئهو من ببهته بهحهشتێ، و مـــن ژ ئاگری ڕزگار بكهت، ئینا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بهرێ خۆ دا ههڤالێن خۆ و حێشترا خــــۆ هێلا و گـــۆت: (پهرستنا خودێ ب تنێ بكه چو شریكان بۆ چێ نهكه، و ب كرنا نڤێژێ ڕاببه، و زهكاتێ بده، و یێ ب مرۆڤاینی به.. حێشترێ بهرده).
3- گونههێن مهزن ژێ دبهت:
ژ بهر كو گههاندنا مرۆڤاینییێ خێرهكا مهزنه، وخێر گونههان ژێ دبهن، مرۆڤاینی دبته ئهگهرا هندێ خودێ گونههێن مرۆڤی پێ ژێ ببهت ئهگهر خۆ ئهو گونهه دمهزن ژی بن، ئیمام ئهحمهد ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهری ڤهدگوهێزت، دبێژت: زهلامهك هاته نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ! من گونهههكا مهزن یا كری، ئهرێ تۆبه بۆ من ههیه؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ته دهیكهك ههیه؟ وی گۆت: نهخێر، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: ته خالهتهك ههیه؟ وی گۆت: بهلێ، گۆتێ: قهنجییێ د گهل بكه.
ژ ڤێ حهدیسێ ئاشكهرا دبت كو قهنجییا د گهل مرۆڤێن نێزیك، ب تایبهتی دهیكێ و وان كهسێن ب ڕێكا وێ دگههنه مرۆڤی وهكی خالهتێ و خالی، دبته ئهگهرا هندێ خودێ تۆبا مرۆڤی قهبویل بكهت، و گونههێن وی ژێ ببهت ئهگهر خۆ دمهزن ژی بن.
4- رزقی بهرفرههـ دكهت وعهمری درێژ دكهت:
و ئهو كهسێ مرۆڤاینییێ بپارێزت و د گهل كهس وكارێن خۆ یێ ب رهحم بت خودێ بهرهكهتێ دهاڤێته مالێ وی و عهمری وی ژی، لهو دێ بینی خودێ چو جاران وی مهحتل ناكهت، و رزقێ وی ههردهم یێ بهرفرههه.
بوخاری وموسلم ژ ئهنهسێ كوڕێ مالكی ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (ههچییێ پێ خۆش بت رزقێ وی بۆ بێته بهرفرههكرن وئهجهلا وی بۆ بێته پاش ئێخستن بلا یێ ب مرۆڤاینی بت).
و د مهسهلا درێژكرنا عهمری دا زانایان دو گۆتن ههنه:
هندهك دبێژن: ئهڤه كنایهته و مهخسهد پێ ئهوه خودێ بهرهكهتێ دێ بۆ وی ئێخته عهمرێ وی، و وهختێ وی ژ قهستا زهعێ نابت، و ئهگهر تو بهرێ خۆ بدهیه كارێن وی د عهمرێ خۆ دا كرین دێ هزر كهی وی عهمرهكێ درێژتر ژ عهمرێ خۆ یێ بۆراندی.
و هندهك دبێژن: ئهڤ زێدههییه حهقیقهته ب نسبهت علمێ وی ملیاكهتی یێ عهمر خهما وی، ههر وهكی بۆ وی ملیاكهتی دئێته گۆتن: عهمرێ فلان كهسی ئهگهر یێ ب مرۆڤاینی بوو حهفتێ سالن ئهگهر نه پێنجی سالن، و ئهو ب خۆ د علمێ خودێ دا ههیه كو ئهو دێ یێ ب مرۆڤاینی بت، مهعنا: ئهوا د علمێ خودێ دا ههی وهكی خۆ دمینت و یا د علمێ ملیاكهتی دا زێده دبت.
5- بهلاڤبوونا ناڤ و دهنگان ب باشی:
ئهو كهسێ د گهل مرۆڤێن خۆ یێ ب رهحم بت، و قهنجییێ د گهل وان ب كار بینت، و یێ ب مرۆڤاینی بت، ناڤ و دهنگێن وی ب باشی د ناڤ خهلكی دا دێ بهلاڤ بن، ل ساخییا وی و پشتی مرنا وی ژی.. و ئهڤه تشتهكه ب چاڤ دئێته دیتن، و ب سهربۆڕ یا هاتییه بنهجهكرن، و ههوجه ناكهت مرۆڤ دهلیلان ل سهر بینت.
