خۆ پهروهردهكرنا ل سهر كرنا كارى ب زانینێ
زانینا دورست و ب مفا ل نك جیلێ پێشییێ ژ ڤێ ئوممهتێ ئهو زانین بوو یا بهرێ خودانێ خۆ ددهته كرنا كارى، ووى پـتـر نێزیكى خــودێ دكهت، ژ بهر كو دهولهمنكرنا زهنێ ب تنێ ب زانینان، بێى كو ئهو زانین كارهكێ بهرچاڤ ل واقعێ كریارێن مرۆڤى بكهت تشتهكێ بێ بها بوو ل نك وان، وزانین ئهگهر تشتهكێ گرێدایى زهنێ ب تنێ بت، دێ بته زانینهكا سهرڤه سهرڤه، ههبوون ونهبوونا وێ یا ژێكجودا نابت، وزانینا دورست -ب دیتنا ئیسلامێ- ئــهو زانینه یا كــارى ل وژدانا مــرۆڤـــى دكــهت، حهتا نهفس ههمى (تهفاعولێ) د گهل بكهت، ڤێجا شوینوارێن وێ د رهفتارێ خودانى وژینا وى یا واقعى دا ئاشكهرا ببن، ئهڤهیه ئهو زانینا ئیسلام ژ دویكهفتییێن خۆ دخوازت، وبهرێ وان ددهتێ.
وعلمێ مرۆڤى هندى یێ (نهظهرى) بت، وههما ب تنێ د سهرێ وى دا بت، ونهبته (واقعهكێ عهمهلى) دێ وهكى وان بڕیاران بت یێن ل سهر كاغهزێ دمینن وكهس د ژیانێ دا ب كار نهئینن، ئهرێ ما وان بڕیاران د گهل گرنگییا خۆ دێ بهایێ خۆ ههبت؟
شێخ عهبدلقادرێ گهیلانى د شیرهتهكا خۆ دا بۆ شاگردهیهكێ خۆ دبێژت: ((كوڕێ من! زانینا ته گازى تــه دكهت ودبێژته تــه: ئهگهر تــو كارى ب مــن نهكهى ئــهز دێ بمه هـێـجـهت ل سهر ته، بهلێ ئهگهر تو كـارى ب مــــن بكهى ئهز دێ بمه هێجهت بۆ ته، و ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- هاتییه ڤـهگوهاستن كو زانین گازى كارى دكهت وئهگهر ئهو د بهرسڤێ نههات ئـــهو بــار دكهت، بهرهكهتا وى دچت وگرفتارییا وى دمینت، ئێدى نهما ئهو مههدهرێ بۆ ته ل نك خودایێ خۆ دكهت، دچت چونكى بهس ئهو دمینت تیڤلهكێ ب سهرڤه، ژ بهر كو كاكلكا زانینێ كاره)).
مهعنا: زانینا ب ترسى یا كار د دویڤ دا نهبت تیڤلهكێ بێ كاكلكه!
داوودێ طائى بۆ وهرگرتنا زانینێ د گهل ئهبوو حهنیفهى دڕوینشت، ڕۆژهكێ ئهبوو حهنیفهى گۆته داوودى: بابێ سولهیمانى! ئهڤه ئامیرهت مه ب دهست خۆ ئێخست، داوودى گۆتێ: ڤێجا چ ما؟ ئهبوو حهنیفهى گۆت: ما ل وێرێ ئهم كارى پێ بكهین.
ئهو ئامیرهتێن د دهستێن ته دا ئهگهر چهند دباش وپێشكهفتى ژى بن، چو مفا تێدا نابت ئهگهر تو ئهو نهبى یێ كارهكێ باش پێ بكهى، ما ئبلیسێ لهعنهتى یێ نهزان بوو؟ نه.. زانینا وى هـــهى گــهلـــهك بـــوو، بـــهلــێ وێ زانینێ ههمییێ چو مفا نهگههاندێ وئهو ژ لهعنهتا خودێ نهپاراست دهمێ وى پشت دایه كارێ ب وێ زانینێ، وخۆ د سهر فهرمانا خودایێ خۆ ڕا دیتى..
داوودێ طائى دبێژت: ((وى كهسێ دڤێت شهڕى بكهت ئهرێ ما ب كۆمكرنا ئامیرهتێن شهڕى ڕانابت؟ باشه ئهگهر وى عهمرێ خۆ ههمى ب كۆمكرنا ئامیرهتان ڤه بۆراند، كهنگى دێ شهڕى كهت؟ زانین ژى ئامیرهتێ كارییه، ما ئهگهر وى عهمرێ خۆ ههمى پێڤه بۆراند پا كهنگى دێ كارى پێ كهت؟)).
ئهو مرۆڤێ ههمى ئامیرهتێن جۆت وكێلانێ ل نك خۆ كۆم بكهت، پاشى دهمێ دبته وهختێ چاندنێ دبێژت: ئهز تۆڤى ناهاڤێم.. تو دێ چ بێژییێ؟ ما ئهو نه جۆتیارهكێ ئهحمهقه؟ باشه فهرقا وى چیه د گهل وى كهسى یێ ب سالان عهمرێ خۆ ب وهرگرتنا زانینێ ڤه دبۆرینت، وگاڤا دبته دهمێ كارێ ب وێ زانینێ ئهو خۆ ژ كارى ددهته پاش، ودبێژت: كار ب من ڤه نائێت؟!
شێخ عهبدلقادرێ گهیلانى دبێژت: ((تو بزانه ئهو زانینا ئهڤرۆ ته ژ گوننههێ نهدهته پاش، سوباهى ئهو ته ژ ئاگرێ جههنهمێ ژى نادهته پاش)).
و ب دیتنا زانایێن پێشییێ ژ ڤێ ئوممهتێ كار بۆ زانینێ وهكى زهكاتێیه بۆ مالى، وى پاقژ دكهت، وبهرهكهتێ دهاڤێتێ، ئیبراهیمێ حهربى دبێژت: بابێ من ئهز برمه نك بشرێ كوڕێ حارثى، وگۆتێ: بابێ نهصرى، ئهڤ كوڕێ من بۆ نڤیسینا حهدیسێ وزانینێ یێ زیرهكه.. ئینا وى گۆته من: ((كوڕێ من، پێتڤییه كار ب ڤـــێ زانینێ بێتهكرن، ئهگهر نــــه ب ههمییێ ژى بت، ههما ب پێنجان ژ ههر دوسهدان وهكى زهكاتا دهرههمان)).
مهعنا: كانێ چاوا دهرههم ئهگهر زهكاتا وى نهئێتهدان ڕۆژا قیامهتێ ئهو دبته پهلهكا ئاگرى وخودانێ خۆ دسوژت، وهسا زانین ژى ئهگهر كار پێ نهئێتهكرن ڕۆژا قیامهتێ بۆ خودانى دبته كول وكهسهر.
وتشتێ صهحابى وتابعییان گرنگییهكا زێده ددایێ د ڤێ دهلیڤهیێ دا، وخۆ وشاگردهیێن خۆ ل سهر پهروهرده دكر ئهو بوو وان ههڤسهنگى د ناڤبهرا زانین وكاری دا پهیدا دكر، ونهدهێلا لایهك لایهكێ دى هلكێشت، چونكى ئهو ل وێ باوهرێ بوون كو مهتهلا زانین وكارى بۆ مرۆڤى وهكى مهلا ههردو چهنگانه بۆ طهیرى، ئهگهر چهنگهك یێ ساخلهم نهبت، طهیر نهشێت ب ئێكی ب تنێ بفڕت، وفڕینا وى ب چهنگهكێ ب تنێ هندێ دگههینت كو نێزیك ئهو دێ ژ بلندییێ كهڤت، وههستى لێ ههڕشن!
ودیسا شێخ عهبدلقادرێ گهیلانى د شیرهتهكا خۆ دا دبێژته مریدهكێ خۆ: ((زانینا ئهزمانى ئهگهر كارێ دلى د گهل دا نهبت بهوستهكا ب تنێ ته نێزیكى حهقییێ ناكهت)).
ئیمامێ ناڤدار ئبن ئهلجهوزى دبێژت: ((زانین نه ب ڕهنگێ خۆ یێ ب سهر ڤهیه، بهلكى ئهو ب مهعنایا خۆیه مفایى دگههینت، وههما ئهو كهس مهعنایا زانینێ ب دهست خۆ ڤه دئینت یێ خۆ فێرى زانینێ دكهت دا كارى پێ بكهت، ههر جارهكا زانین بهرێ وى بدهته باشییهكێ ئهو خۆ دوهستینت دا بگههتێ، وههر جارهكا زانینێ ئهو ژ كێماسییهكێ دا پاش ئهو دێ خۆ وهستینت دا خۆ ژێ دویر بكهت، هنگى زانین نهێنییا خۆ دێ ل بهر وى ئاشكهرا كهت، وڕێكا خۆ ل بهر وى ب ساناهى ئێخت)).
بشر ئهلحافى جارهكێ شاگردهیهك دیت ب كهیف گوهدارییا دهرسێ دكر ودنڤیسى، ئینا گۆتێ: ((تو ب تام یێ گوهدارییێ دكهى ودنڤیسى، وئهو ب خۆ علم بۆ عهمهلییه، گوهدارییێ بكه، وخۆ فێر بكه، وكارى پێ بكه، وبڕهڤه.. ما ته نهدیت سوفیانێ ثهورى چاوا داخوازا علمى كر، فێربوو، وكار پێ كر، وئهو نیشا خهلكى دا، وڕهڤى! وههما داخوازكرنا علمى بۆ هندێیه ئهو بهرێ مرۆڤى بدهته ڕهڤینا ژ دنیایێ، نه كو ڤیانا وێ)).
مهعنا: ب دیتنا بشر ئهلحافى ئهو زانایێ زانینا وى بهرێ وى بدهته ڤیانا دنیایێ، ئهوى زانینا ب مفا وهرنهگرتییه.
وبهرێ خۆ بده زانایهكێ دى چاوا ڤى بناخهیێ پهروهردهیى بۆ مه بهرچاڤ دكهت، ئهبوو عهبدررهحمانێ سوللهمى دبێژت: ((ئهڤ قورئانه مه ژ هندهك مرۆڤان وهرگرت ئهو دوهسا بوون دهمێ ئێك ژ وان فێرى دههـ ئایهتان ببا، ئهو نهدچوو دههێن دى حهتا وى كار ب وان نهكربا، ومه خۆ فێرى قورئانێ وكارى پێكڤه دكر، وپشتى مه هندهك دێ ئێن ڤێ قورئانێ وهكى ئاڤێ ڤهخون، بهلێ ئهو ژ گهروییا وان دهرباس نابت)).
وئهگهر بابێ عهبدررهحمانى زهمانێ مه دیتبا دا چ بێژت؟ ئهو زهمانێ هندهك زانایێن وهسـا ل قـورئانێ پـهیـدا بووین فهتوایێ ددهن كو دورسته -بۆ مهصلهحهتا دهعوێ- ههما كار ب قورئانێ نهئێتهكرن؟!
یێن بهرى مه زانین حسێب نهدكر نعمهتهك د گهل وان هاتییهكرن، حهتا بهرێ خۆ دابایێ كانێ كار ب وێ زانینێ د گهل دا ههیه یان نه، ئهگهر ههبا هنگى وان ئهو حسێب دكر نعمهت، ئهگهر نه ئهو بهلایهك بوو ب دویڤ خودانى ڤه.. روهیمێ كوڕێ ئهحمهدى دبێژت: ((ئهگهر خودێ گۆتن وكریار دانه ته، یان گۆتن ژ ته ستاند وكریار بۆ ته هێلا، تو ب خهم نهكهڤه ئهو نعمهته، وئهگهر وى كریار ژ ته ستاند وگۆتن بۆ ته هێلا، هنگى تو نیهارێ ل سهر نهفسا خۆ بكه، ئهو موصیبهته، وئهگهر گۆتن وكریار ههردو ژ ته ستاندن، تو بزانه ئهو غهزهبه)).
