دەرگەهێ دووێ : ڕامان و رەنگێن تەوحیدێ بەشێ سیێ
تەوحیدا : ناڤ و سالۆخەتان
ناڤبرا ئێكێ
دەلیل ژ كیتاب وسوننەت وعەقلی
ل سەر بنەجهییا ناڤ وسالۆخەتان
أ - دەلیل ژ كیتاب وسوننەتێ:
بەری نوكە مە گۆتبوو كو تەوحید ل سەر سێ پشكان دئێتە لێكڤەكرن: تەوحیدا خوداینییێ، وتەوحیدا پەرستنێ، وتەوحیدا ناڤ وسالۆخەتان، وچەند دەلیلەك ل سەر ڕەنگێ ئێكێ ودووێ مە ئینان، ونوكە دەلیلێن ڕەنگێ سییێ: تەوحیدا ناڤ وسالۆخەتان، دێ ئینین.
1 - ژ دەلیلێن كیتابێ: گۆتنا خودێ: [ وَلِلَّهِ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُون - وخودایێ پاك وبلند باشناڤ هەنە، ڤێجا تشتێ هەوە بڤێت هوین ب باشناڤێن وی داخوازێ ژێ بكەن، وهوین وان بهێلن یێن گوهۆڕینێ دئێخنە ناڤێن وی چ ب كێمكرنێ بت یان ب زێدەكرنێ بت یان ژی ب وەربادانا مەعنا وان بت، ئەڤە ب وی كاری دێ ئێنە جزادان یێ وان د دنیایێ دا دكر ژ كوفرا ب خودێ، ونەباوەری ئینانا ب ناڤێن وی ودرەوین دەرێخستنا پێغەمبەرێ وی ] (الأعراف: 180).
د ڤێ ئایەتێ دا خودایێ مەزن ناڤ بۆ خۆ دەسنیشانكرن، وئاشكەراكر كو ئەو ناڤ باشناڤن، وفەرمان ب دوعاكرنا ژ وی بێتەكرن، كو بێتە گۆتن: ئەی ئەللاه، ئەی رەحمان، ئەی رەحیم، ئەی حەی، ئەی قەییووم، ئەی رەببێ عالەمێ، وگەف ل وان كرن یێن ئیلحادێ د ناڤێن وی دا دكەن، یەعنی: وان ژ حەقییێ وەردگێڕن، چ بێژن: ئەو نە ناڤێن خودێنە، یان ژی مەعنایەكا نە یا دورست لێ بدەن، یان هەر ڕەنگەكێ دی یێ ئیلحادێ، خودێ گەفێ ل وان دكەت كو ئەو دێ حسێبا كارێ وان یێ خراب د گەل كەت ودێ وان جزا دەت.
وخودێ دبێژت: [ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ لَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى - ئەللاهە ئەو خودا یێ ژبلی وی دورست نینە پەرستن بۆ كەسێ دی بێتە كرن، باشناڤێن پێكهاتی وی ب تنێ هەنە ] (طه: 8)، [ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ. هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ. هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ - ئەوە ئەللاه ئەو خودایێ ب حەقی پەرستنا وی دئێتە كرن یێ كو ژ وی پێڤەتر چو خودایێن ڕاست نەهەین، زانایێ تشتێ ڤەشارتی وئاشكەرایە، دزانت چ تشتێ ل بەرچاڤ هەیە و چ تشتێ نە ل بەر چاڤ هەیە، ئەوە پڕدلۆڤانێ ڕەحما وی هەمی تشت ڤەگرتین، یێ دلۆڤانكارە ب وان یێن باوەری ب وی ئینای. ئەوە ئەللاه یێ ب حەقی پەرستن بۆ دئێتە كرن، یێ كو ژ وی پێڤەتر چو خودایێن ڕاست نەهەین , خودانێ هەمی تشتان، یێ كو بێ بەرهنگاری تەصەرروفێ د وان دا دكەت , ژ هەر كێماسییەكێ یێ پاكە و ژ هەر عەیبەكێ یێ ساخلەمە، پێغەمبەرێن خۆ ڕاستگۆ دەردئێخت ب وان ئایەتێن ئاشكەرا یێن وی د گەل وان هنارتین، یێ زێرەڤانە ل سەر كریارێن بەنییێن خۆ، یێ زالە كەس وی بێزار ناكەت، كوتەككارە خەلك هەمی یێن ئێخستینە بن دەستێ خۆ، یێ خۆمەزنكەرە مەزنی هەمی یا وییە. یێ پاك بت خودێ ژ وی تشتێ بوتپەرێس بۆ وی دكەنە هەڤپشك. ئەوە ئەللاه یێ ئافراندەر، ئەوێ خەلك ل دویڤ حكمەتەكێ چێكرین، یێ وێنەكێش ب وی ڕەنگێ وی بڤێت، ناڤێن باش وسالۆخەتێن بلند یێن وینە، هەر تشتەكێ ل عەسمانان وعەردی تەسبیحا وی دكەت، وئەوە زالێ د تۆلڤەكرنا خۆ دا یێ دژوار، یێ كاربنەجه د ڕێڤەبرنا كارێ بەنییێن خۆ دا ] (الحشر: 22-24).
ڤێجا ئەڤ ئایەتە هندێ دگەهینن كو خودێ باشناڤ هەنە.
2 - و ژ نیشانان ل سەر بنەجهكرنا ناڤێن خودێ ژ سوننەتا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن-: ئەو حەدیسا (ئەبوو هورەیرەی) - خودێ ژێ رازی بت - ڤەگێڕای كو پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ هندی خودێیە نۆت ونەه ناڤ هەنە، سەد كێم ئێك، هەچییێ وان بهژمێرت دێ چتە بەحەشتێ ]( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن).
وناڤێن خودێ نەبەس هندەنە، ژ بەر وێ حەدیسا (عەبدللاهێ كوڕێ مەسعوودی) - خودێ ژێ رازی بت - ڤەدگوهێزت كو پێغەمبەری - سلاڤ لێ بن گۆتییە: [ ئەز داخوازێ ژ تە دكەم ب هەر ناڤەكێ تە هەی، تە خۆ پێ ناڤكربت، یان تە د كیتابا خۆ دا ئینابتە خوارێ، یان تە نیشا ئێكی ژ چێكرییێن خۆ دابت، یان تە د علمێ خۆ یێ غەیبێ دا ل نك خۆ هێلا بت، كو قورئانا مەزن بكەیە بهارا دلێ من.. ](ئەحمەد د (مسند)ێدا ڤەدگوهێزت و ئبن حببان وێ حەدیسێ دروست دبینت و ئەڤ حەدیسە هندێ دگەهینت کو ناڤێن خودێ نەبەس نوت و نەهن ، مەعنا حەدیسێ ئەوە و خودێ چێتر دزانت کو هەچیێ ڤان نوت و نەهـ ناڤان بزانت و دوعایان پێ ژ خودێ بکەت و پەرستنا خودێ ب وان بکەت ئەو دێ چتە بەهەشتێ ، و ئەڤە تایبەتییەکە ژ تایبەتیێن ڤان ناڤان ).
وهەر ناڤەك ژ ناڤێن خودێ ڕامانا سالۆخەتەك ژ سالۆخەتێن وی ددەت، (عەلیم - پڕزانا) ڕامانا زانینێ ددەت، و (حەكیم - كاربنەجهــ) ڕامانا كاربنەجهییێ ددەت،، و (سەمیع وبەصیر - گوهدێر وبینەر) ڕامانا گوهدێری ودیتنێ ددەن، و ب ڤی ڕەنگی هەر ناڤەك ڕامانا سالۆخەتەكی ژ سالۆخەتێن خودێ ددەت، وخودێ دبێژت: [ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ. اللَّهُ الصَّمَدُ. لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ. وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ - تو ئەی موحەممەد بێژە: ئەوە ئەللاه یێ كو خوداینی یا وی ب تنێیە، وكەسەك شریكێ وی نینە تێدا. خودێ ب تنێیە یێ هەوجەیی ژێ دئێنە داخواز كرن. نە وی چو زارۆك هەنە، ونە دایباب، ونەژن. ونە وی چو هەڤكویف هەبووینە، نە د ناڤێن وی دا، نە د سالۆخەت وكریاران دا، یێ پاك وپیرۆز بت ] (الإخلاص: 1-4).
ژ (ئەنەسی) - خودێ ژێ رازی بت - دئێتە ڤەگوهاستن كو زەلامەكێ ئەنصاری نڤێژ ل مزگەفتا قوبائێ ل بەرا وان دكر، ڤێجا چی گاڤا وی د نڤێژێ دا دەست ب خواندنا سوورەتێ كربا سوورەتا (قل هو الله أحد) ل بەراهییێ دخواند، پاشی ئەو سوورەت دخواند، ووی ئەڤ چەندە د هەمی ركاعەتان دا دكر، ئینا هەڤالێن وی سەرا ڤێ چەندێ د گەل وی ئاخفتن وگۆتنێ: ل سەری تو ڤێ سوورەتێ دخوینی، پاشی یا ژ تە ڤە ئەو ب تنێ بەس نینە لەو تو ڕادبی سوورەتەكا دی دخوینی! ڤێجا یان وێ بخوینە، یان وێ بهێلە ویا دی بخوینە، وی گۆت: ئەز وێ ناهێلم، ئەگەر هەوە بڤێت ب ڤی ڕەنگی دێ ئیمامەتییا هەوە كەم، وئەگەر هەوە نەڤێت ئەز دێ هەوە هێلم، ووان هزر دكر ئەو ژ وان هەمییان باشترە، لەو وان نەدڤیا كەسێ دی ببتە ئیمامێ وان، ودەمێ پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- هاتییە نك وان، وان بەحسێ وی بۆ كر، ئینا وی گۆتێ: [ ئەی فلان، بۆچی تو وێ ناكەی یا هەڤالێن تە ژ تە دخوازن؟ وتو بۆچی هندە ڤێ سوورەتێ د هەمی ركعەتان دا دخوینی؟ ] وی گۆت: چونكی من ئەو سوورەت دڤێت، پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ ڤیانا تە بۆ وێ تو برییە بەحەشتێ ] ( بو خاری ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت).
وعائیشا - خودێ ژێ رازی بت - ڤەدگوهێزت كو پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- زەلامەك كرە مەزنێ (سەرییەكێ) وچی گاڤا وی نڤێژ ل بەرا هەڤالێن خۆ كربا وقورئان خواندبا خواندنا خۆ ب سوورەتا (قل هو الله أحد) ب دویماهی دئینا، وگاڤا ئەو زڤڕینەڤە وان ئەڤ چەندە بۆ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ڤەگێڕا، ئینا وی گۆتە وان: [ پسیارێ ژێ بكەن كانێ بۆچی ئەو وە دكەت؟ ] وگاڤا وان پسیار ژ وی كری وی گۆت: چونكی ئەو سالۆخەتێ خودێیە، ومن دڤێت بخوینم، ئینا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ بێژنێ كو خودێ ژی حەز ژ وی دكەت ] (بوخاری ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت )، ومەخسەدا وی ئەو بوو ڤێ سوورەتێ سالۆخەتێن خودێ تێدا هەنە.
وخودایێ مەزن بۆ مە گۆتییە كو وی (وەجه) هەیە، دەمێ دبێژت: [ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالإِكْرَام - ووەجهێ خودایێ تە یێ خودان مەزنی وقەدر وسەراتی دمینت ] (الرحمن: 27).
وكو وی دو دەست ژی هەنە، وەكی دبێژت: [ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ - بۆ وی یــێ مـن قەدرێ وی گرتی و ب هەردو دەستێن خۆ ئافراندی؟ ] (ص: 75)، [ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَان - بەلكی هەر دو دەستێن وی دڤەكرینە ونائێنەگرتن ] (المائدة: 64).
وكو ئەو رازی دبت ودڤێت وعێجز دبت ونەرازی دبت، وگەلەك سالۆخەتێن دی یێن كو خودێ بۆ خۆ یان پێغەمبەرێ وی -سلاڤ لێ بن- بۆ دەسنیشان كرین.
ب - ودەلیلێن عەقلی ل سەر بنەجهییا ناڤ
وسالۆخەتێن خودێ:
یێن كو شریعەت پێ هاتی، ئەوە كو بێتە گۆتن:
1 - ئەڤ چێكرییێن مەزن یێن كو ڕەنگ وڕوی جودا، وبۆ ب دەستڤە ئینانا بەرژەوەندییێن خۆ ب ڕێك وپێك، وڕێڤەچوونا وان ل سەر وێ ڕێكا بۆ وان هاتییە دانان، نیشانا مەزنی وشیان وزانین وكاربنەجهییا خودێیە، هەر وەسا نیشانا ئیرادە وڤیانا وییە.
2 - كرنا قەنجییێ ولادانا زیانێ وڕاكرنا تەنگاڤییان، ئەڤ تشتە نیشانا رەحمێ ومەردینییێیە.
3 - وجزادان وتۆلڤەكرنا ژ گونەهكاران نیشانا غەزەب ونەڤیانا خودێیە.
4 - وقەدرگرتنا گوهداران وجزادانا وان نیشانا رازیبوونا خودێیە ژ وان وڤیانا وی بۆ وان.
ناڤبرا دووێ
ڕێبازا سونییان د دەرحەقا
ناڤ وسالۆخەتێن خودێ دا
ڕێبازا سوننییان ژ پێشییێن چاك ودویكەفتییێن وان ئەوە: ناڤ وسالۆخەتێن خودێ وەسا بێنە بنەجهكرن وەكی د كیتاب وسوننەتێ دا هاتین، وڕێبازا وان ل سەر ڤان پێپكان دئێتە دانان:
1 - ئەو ناڤ وسالۆخەتێن خودێ وەسا بنەجه دكەن وەكی د كیتاب وسوننەتێ دا هاتین، وئەو وەسا د ڕامانا وان دگەهن وەكی ژ پەیڤێن وان دئێنە وەرگرتن، وئەو وەربادانێ نائێخنە ڕامانێن وان وچو (تەئویلاتێن) وەسا ژی لێ نادەن كو ڕامانێن وان یێن ئاشكەرا بگوهۆڕن.
2 - ئەو باوەر دكەن كو چو سالۆخەتێن چێكرییان وەكی یێن وی نینن، وەكی خودێ دبێژت: [ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ - تشتەك ژ چێكرییێن وی وەكی وی نینە، وئەوە گوهدێرێ بینەر ] (الشوري: 11).
3 - ئەو د سەر وێ ڕا بازنادەن یا كو د كیتاب وسوننەتێ دا د دەر حەقا ناڤ وسالۆخەتێن خودێ دا هاتی، وتشتێ خودێ وپێغەمبەرێ وی بنەجهكری ئەو بنەجه دكەن، ویێ وان خودێ ژێ پاك كری ئەو ژی وی ژێ پاك دكەن، ویێ وان نەگۆتی ئەو ژی نابێژن.
4 - ئەو باوەر دكەن كو ئایەتێن ناڤ وسالۆخەتان ژ وان ئایەتێن بنەجهن یێن كو دئێنە شرۆڤەكرن وڕامانا وان دئێتە زانین، و ژ وان نینن یێن كو ڕامانا وان بەرزە، لەو ئەو (تەفویضێ) د ڕامانا وان دا ناكەن، (یەعنی: ئەو نابێژن: ئەم ڕامانا وان دهێلینە ب هیڤییا خودێ ڤە)، وەكی هندەك نڤیسەرێن هەڤچاخ ژ درەو یان ژ نەزانین ڤێ چەندێ ژ كیسێ وان ڤەدگێڕن.
5 - ئەو چاوانییا ڤان سالۆخەتان دهێلنە ب هیڤییا خودێ ڤە، و ل دویڤ ناگەڕیێن.
ناڤبرا سیێ
بەرسڤا وان یێن باوەرییێ ب ناڤ وسالۆخەتان
نەئینن،یان باوەرییێ ب هندەك ژ وان نەئینن
ئەوێن باوەرییێ ب ناڤ وسالۆخەتان نەئینن سێ ڕەنگن:
1 - جەهمی: وئەو دویكەفتییێن (جەهمێ كوڕێ صەفوانینە) وئەڤە باوەرییێ ب چو ناڤ وسالۆخەتان نائینن.
2 - موعتەزلی: وئەڤە دویكەفتییێن (واصلێ كوڕێ عەطائینە) ئەوێ خۆ ژ دیوانا (حەسەنێ بەصری) ڤەدەركری، وئەڤە باوەرییێ ب ناڤان دئینن كو هندەك پەیڤێن بێ ڕامانن، وباوەرییێ ب چو سالۆخەتان نائینن.
3 - ئەشعەری(دویکەفتیێن ئەبوو لحسەنێ ئەشعەری نە - بەری ئەو ل مەزهەبێ سوننییان بزڤرت - و ئەو ل وێ نەزڤرینە یا ئەو لێ زڤری - ئەو پالڤەدانا وان بو وی یا دروست نینە ) وماتوریدی( و ئەو دویکەفتییێن ئەبوو مەنصوورێ ماتوریدینە) ودویكەفتییێن وان: وئەڤە ناڤان وهندەك سالۆخەتان بنەجه دكەن، وباوەرییێ ب هندەك سالۆخەتان نائینن، وهێجەتا وان هەمییان مەزهەبێ خۆ ل سەر ئاڤاكری ڕەڤینا ژ هندێ بوو كو تەشبیها خودێ ب چێكرییێن وی ڤە بكەن، چونكی چێكری ژی ب هندەك ژ ڤان ناڤان دئێنە ب ناڤكرن، و ب وان سالۆخەتان دئێنە سالۆخدان، ڤێجا ئەڤ هەڤپشكییا د ناڤ وسالۆخەتی وڕامانا وان دا هەڤپشكییا د ڕاستییا وان دا دخوازت، وئەڤە - ب دیتنا وان - هندێ دخوازت خودێ وەكی بەنییێن وی بت، وبەرانبەر ڤێ چەندێ وان پێگیری ب ئێك ژ دووان كر:
•أ - یان ڕامانا دەقێن ناڤ وسالۆخەتان وەربادان و (تەئویل) بكەت، وەكی شرۆڤەكرنا وەجهی و (ذات) ی، ودەستی ب نعمەتێ.
•ب - یان ژی ڕامانا ب هێلنە ب هیڤییا خودێ ڤە وبێژن: خودێ چێتر دزانت كانێ مەخسەد پێ چییە، د گەل كو ئەو باوەرییێ دئینن كو مەخسەد پێ ڕامانا وان یا ئاشكەرا نینە.
وئێكەمین كەس ژێ هاتییە ناسین كو باوەری ب ناڤ وسالۆخەتان نەئینای هندەك بوتپەرێسێن عەرەبان بوون، ئەوێن خودێ ئەڤ ئایەتە د دەر حەقا وان دا ئینایە خوارێ: [ كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمْ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَن - وەكی مە بەری تە ئەی موحەممەد پێغەمبەر هنارتین وەسا مە تو ژی د ناڤ مللەتەكی دا هنارتی بەری وان گەلەك مللەتێن پێغەمبەران بۆرینە، دا تو بۆ ڤی مللەتی وێ قورئانێ یا بۆ تە هاتییە خوارێ بخوینی، وحالێ مللەتی ئەوە ئەو كافرییێ ب ئێكینییا خودایێ رەحمان دكەن ] (الرعد: 30).
وئەگەرا هاتنە خوارا ڤێ ئایەتێ ئەو بوو: دەمێ هندەك قورەیشییان گوهــ ل پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بووی بەحسێ (رەحمانی) كری، وان باوەری پێ نەئینا ڤێجا خودێ د دەر حەقا وان دا گۆت: [ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَن ]، و (ئبن جەریر) دبێژت: ئەو ل دەمێ ڕێككەفتنا (حودەیبی) یێ بوو دەمێ نڤیسەرێ ڕێككەفتنێ نڤیسی: [ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ] قوریشییان گۆت: ئەم رەحمانی ناناسین.
و (ئبن جەریر) ژ (ئبن عەبباسی) ڤەدگوهێزت كو پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- د سوجوودێ دا دگۆت: [ ئەی رەحمان، ئەی رەحیم ] ئینا بوتپەرێسان گۆت: ئەڤە دبێژت ئەو دوعایێ ژ خودایەكێ ب تنێ دكەت وئەو ب خۆ یێ دوعایێ ژ دووان دكەت، ئینا خودێ ئەڤ ئایەتە ئینا خوارێ: [ قُلْ ادْعُوا اللَّهَ أَوْ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الأَسْمَاءُ الْحُسْنَى - تو ئەی موحەممەد بێژە وان: هوین دوعایان ب ناڤێ ئەللاهی یان ب ناڤێ رەحمانی بكەن، و ب هەر ناڤەكێ وی یێ هوین دوعایان پێ ژ وی بكەن دورستە، چونكی ئەو هەر ئێكە، وناڤێن وی هەمی دباشن ] (الإسراء: 110).
و د سوورەتا (فورقان) دا خودێ دبێژت: [ وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَن - وئەگەر بۆ كافران بێتە گۆتن: هوین بۆ خودایێ رەحمان هەڕنە سوجدێ وپەرستنا وی بكەن، ئەو دبێژن: رەحمان چیە؟ ئەم رەحمانی ناناسین! ] (الفرقان: 60).
ڤێجا ئەڤ بوتپەرێسە پێشییێن جەهمی وموعتەزلی وئەشعەرییانە وهەر كەسەكێ باوەرییێ ب وێ نەئینت یا خودێ بۆ خۆ بنەجهكری، یان پێغەمبەرێ وی - سلاڤ لێ بن - بۆ وی بنەجهكری د دەر حەقا ناڤ وسالۆخەتێن وی دا، وپیسە پێشینە بۆ پیسە پاشییان.
وبەرسڤ ل سەر وان ژ گەلەك لایانە:
لایێ ئێكێ: خودێ ب خۆ ئەڤ ناڤ وسالۆخەتە بۆ خۆ بنەجهكرینە، وپێغەمبەرێ وی -سلاڤ لێ بن- ئەو بۆ وی بنەجهكرینە، ڤێجا نەباوەری ئینانا ب وان یان ب هندەك ژ وان دوژمناتییە بۆ خودێ وپێغەمبەرێ وی، چونكی نەباوەری ئینانە ب گۆتنا وان.
لایێ دووێ: هەبوونا ڤان سالۆخەتان ل نك چێكرییان، یان ب ناڤكرنا هندەك چێكرییان ب ڤان ناڤان هندێ ناگەهینت كو دڤێت خودێ وچێكرییێن وی وەكی ئێك بن، چونكی خودێ هندەك ناڤ وسالۆخێن تایبەت ب وی ڤە هەنە، وچێكرییان هندەك ناڤ وسالۆخەتێن تایبەت ب وان ڤە هەنە، وكانێ چاوا خودێ (ذاتەكێ) نە وەكی (ذاتێن) چێكرییان هەیە وەسا وی ناڤ وسالۆخەتێن نە وەكی یێن چێكرییان ژی هەنە، وپشكدارییا د ناڤ وڕامانا گشتی دا هەڤپشكییا د ڕاستییێ دا فەر ناكەت، وخودێ ناڤێ (عەلیم) و (حەلیم) بۆ خۆ دانایە، ووی هندەك بەنییێن خۆ ژی ب ناڤێ (عەلیم) ب ناڤكریینە، وەكی دبێژت: [ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ - ووان مزگینی ب دانا كوڕەكێ زانا دایێ ] (الذاریات: 28) ومەخسەد پێ ئیسحاقە، وئێكێ دی ب ناڤێ (حەلیم) ب ناڤكر، وەكی گۆتی: [ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ - ومە مزگینی بدانا كوڕەكێ ئارام دایێ ] (الصافات: 101)، ومەخسەد پێ ئیسماعیلە، وزانایەك نە وەكـی زانایەكییە، وئارامـەك نــە وەكی ئارامەكییە، ووی بەحسێ خۆ كر وگۆت: [ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِیعاً بَصِیراً - هندی خودێیە گوهدێرێ بینەر بوویە ] (النساء: 58)، وهندەك بەنییێن خۆ ژی ب گوهدێرێ بینەر ب ناڤكر وەكی گۆتی: [ إِنَّا خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِيعاً بَصِيرا - هندی ئەمین مە مرۆڤ ژ چپكەكا تێكەل ژ ئاڤا زەلامی وژنێ ئافراندییە، پاشی ئەم وی ب ئەحكامێن شریعەتی دجەڕبینین، ڤێجا ژ بەر وێ چەندێ مە ئەو كرە خودان گوه وخودان چاڤ ] (الإنسان: 2) وگوهدێرەك نە وەكی گوهدێرەكییە وبینەرەك نە وەكی بینەرەكییە.
ووی خۆ ب (رەئووف ورەحیم)ی ناڤكر وگۆت: [ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيم - هندی خودێیە ب مرۆڤان یێ مهرەبان ودلۆڤانكارە ] (الحج: 65) ووی هندەك بەنییێن خۆ ژی ب ڤان ناڤان ناڤكرن وگۆت: [ لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيم - گەلی خودان باوەران ب ڕاستی پێغەمبەرەك ژ مللەتێ هەوە ب خۆ بۆ هەوە هات، ئەو نەخۆشی وتەنگاڤییا دگەهتە هەوە وی پێ نەخۆشە، وئەو یێ ڕژدە ل سەر هندێ كو هوین باوەرییێ بینن وحالێ هەوە چاك ببت، وئەو ب خودان باوەران گەلەكێ مهرەبان ودلۆڤانكارە ] (التوبة: 128)، ومهرەبانەك نە وەكی مهرەبانەكییە، ودلۆڤانكارەك نە وەكی دلۆڤانكارەكییە.
وهەر وەسا وی ب هندەك سالۆخەتان خۆ سالۆخدا، وهندەك بەنییێن خۆ ژی ب وان سالۆخەتان سالۆخدان، وەكی گۆتی: [ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ - وكەس ژ چێكرییێن وی ب تشتەكی ژ زانینا وی ئاگەهدار نابت ] (البقرة: 255) ڤێجا وی خۆ ب زانینێ سالۆخدا، وگۆت: [ وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ الْعِلْمِ إِلا قَلِيل - وتشتەكێ كێم تێ نەبت ژ زانینێ چو بۆ هەوە وهەمی مرۆڤان نەهاتییە دان ] (الإسراء: 85)، وگۆت: [ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ - د سـەر هـەر خودان زانینەكێ ڕا زانایەك هەیە ] (یوسف: 76)، وگۆت: [ وَقَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْم - وئەوێن زانین بۆ هاتییە دان گۆت ] (القصص: 80).
ووی خۆ ب هێزێ سالۆخدا وگۆت: [ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ - هندی خودێیە هێزدارێ زالە ] (الحج: 40)، [إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِين - هندی خودێیە ئەو ب تنێیە ڕزقی ددەتە خەلكی، وئەوە خودان هێزێ موكم ] (الذاریات: 58)، ووی بەنییێن خۆ ژی ب هێزێ سالۆخدان وگۆت: [ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً - خودێیە هوین ژ چپكەكا لاواز وبێ بها ئافراندین، پاشی پشتی لاوازییا زارۆكینییێ وی هێزا زەلامینییێ دا، پاشی پشتی ڤێ هێزێ وی لاوازییا پیرییێ دا ] (الروم: 54).
وئاشكەرایە كو ناڤ وسالۆخەتێن خودێ بابەتی وینە، وناڤێن چێكرییان بابەتی وانە، وپشكدارییا د ناڤ وڕامانێ دا پشكدارییا د ڕاستییێ دا فەر ناكەت، چونكی هەردو ناڤلێكری وسالۆخدای وەكی ئێك نینن، وحەمد بۆ خودێ بت ئەڤە تشتەكێ ئاشكەرایە.
لایێ سییێ: ئەوێ سالۆخەتێن كەمالێ نەبن ب كێر خوداینییێ نائێت، و ژ بەر ڤێ چەندێ ئیبراهیمی گۆتە بابێ خۆ: [ لِمَ تَعْبُدُ مَا لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ - بۆچی تو پەرستنا وی دكەی یێ گوهــ ل چو نەبت وچو نەبینت ] (مریم: 42).
ودەمێ خودێ بەرسڤا وان یێن گۆلك پەرێسی ددەت دبێژت: [ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيل - ئەرێ ما وان نەدزانی كو ئەو د گەل وان نائاخڤت، وبەرێ وان نادەتێ خێرێ؟ ] (االأعراف: 148).
لایێ چارێ: بنەجهكرنا سالۆخەتان كەمالە، ونەبنەجهكرنا وان كێماسییە، وئەوێ سالۆخەت نەبن یان ئەو نینە یان یێ ب كێماسییە، وخودێ ژ وێ چەندێ یێ پاراستییە.
لایێ پێنجێ: وەرگەڕاندنا سالۆخەتان ژ ڕامانا وان یا ئاشكەرا چو دەلیل ل سەر نینن، لەو ئەڤ چەندە تشتەكێ دورست نینە، وئەگەر ئەم بێژین: خودێ ب تنێ مەعنایا وان دزانت؟ دڤێت بێژین: خودێ د قورئانێ دا ب وی تشتێ ئەم ڕامانا وی نەزانین مە دئاخێڤت، هەر چەندە وی فەرمان ل مە كرییە كو ئەم ب ناڤێن وی دوعایێ ژێ بكەین، ڤێجا چاوا ئەم ب تشتەكێ مەعنا وی نەزانین دێ دوعایێ ژێ كەین؟ ووی فەرمان ل مە كرییە كو ئەم هزرا خۆ د قورئانێ هەمییێ دا بكەین، ڤێجا چاوا ئەو دێ فەرمانێ ب هزركرنا د وی تشتی ل مە كەت یێ مەعنا وی نەئێتە زانین؟
ڤێجا ژ ڤێ ئاشكەرا بوو كو دڤێت ناڤ وسالۆخەتێن خودێ ب وی ڕەنگی بێنە بنەجهكرن یێ كو بابەتی خودێ بت، ونە وەكی یێن چێكرییان بن، وەكی خودێ دبێژت: [ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ البَصِير - تشتەك ژ چێكرییێن وی وەكی وی نینە، وئەوە گوهدێرێ بینەر ] (الشوري: 11).
ڤێجا وی ئاشكەراكر كو چو تشت وەكی وی نینە، ووی گوهدێری ودیتن بۆ خۆ بنەجهكر، و ژ ڤێ دئێتە زانین كو بنەجهكرنا سالۆخەتان (تەشبیهێ) فەر ناكەت، وكو یا فەرە سالۆخەت بێ (تەشبیه) بێنە بنەجهكرن، وئەڤەیە مەعنا گۆتنا سوننییان د دەر حەقا بنەجهكرنا ناڤ وسالۆخەتان دا: (إثبات بلا تمثیل وتنزیه بلا تعطیل - بنەجهكرنەكا بێ وەكهەڤی وپاككرنەكا بێ ژ كارئێخستن).
