خۆ پهروهردهكرنا ب بیرئینان و هژمارتنا گونههان
دڤێت ئهم ژ بیر نهكهین كو كهسهك ژ مه نینه ونابت گونههان نهكهت، وبێ گونههى ئێك ژ سالۆخهتێن ملیاكهتانه یێن مرۆڤ نهشێن پشكدارییا وان تێدا بكهن، وخودێ مرۆڤ وهسا چێ نهكرینه دبێ گونههـ بن، پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ( وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَوْ لَمْ تُذْنِبُوا، لَذَهَبَ الله بِكُمْ، وَلَجَاءَ بِقَوْمٍ يُذْنِبُونَ، فَيَسْتَغْفِرُونَ الله، فَيَغْفِرُ لَهُمْ )(ئەحمەد ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت) یهعنى: ئهز ب وى كهمه یێ نهفسا من د دهستان دا ئهگهر هوین گونههان نهكهن، خودێ دێ ههوه بهت، ومللهتهكێ دى ئینت گونههان بكهن وداخوازا غهفراندنێ ژ خودێ بكهن، دا خودێ گونههێن وان بغهفرینت.
ژ ڤێ حهدیسا پیرۆز ئاشكهرا دبت كو ترس د هندێ دا نینه مرۆڤ هندهك جاران لاواز ببت وبهر ب گونههێ ڤه بچت، بهلێ خهطهرا مهزن ئهوه ئهم گونههێ ل دویڤ گونههێ بكهین حهتا كرنا گونههێ ل بهر مه ببته تشتهكێ عهدهتى، ڤێجا دلێن مه ڕهق ببن، وئێدى ئهم ههست ب كرێتییا گونههێ نهكهین، ودهمێ ئهم گونههێ دكهین ئهم هزر نهكهین كو ئهم یێ تشتهكێ خراب دكهین، وئهم دلێ خۆ ب هندێ خۆش بكهین كو رهحما خودێ گهلهكه، وئێك ژ باشترین ڕێكێن خۆ پهروهردهكرنێ ل نك جیلێ پێشییێ ژ ڤێ ئوممهتێ ئهو بوو كو مرۆڤ ههمى گاڤان بیرا خۆ ل وان گونههان بینتهڤه یێن وى كرین، و د گهل خۆ ونهفسا خۆ وان بهژمێرت، وبزانت كو بێ ئیفلهحییا گونههێ ل سهر ژیانا مرۆڤى گهلهكه، لهو خۆ ژێ بترسینت.. ومرۆڤێ ب ڤى ڕهنگى د گونههێ بگههت، دێ یێ ل خۆ هشیار بت، وههردهم دێ یێ نێزیكى تۆبێ بت، وسهنتهرێ ههستكرنێ د دلێ وى دا یێ مرى و ژ كاركهفتى نابت، بابێ حهسنى یێ زهییات دگۆت: ((ب خودێ بۆ من خهم نینه گونههـ وبیدعه مشه بن، بهلێ ئهز ژ هندێ دترسم ئهو ل بهر دلان ببنه چوننه، چونكى تشتهك ئهگهر گهلهك هاتهكرن ل بهر نهفسێ دێ بته تشتهكێ كههى، وئهگهر تشتهك ل بهر نهفسێ كههى بوو، ئێدى ئهو كارى لێ ناكهت)).
مهعنا: خرابییا ژ ههمییێ مهزنتر یا كو د گونههێ دا ههى، دهمێ مرۆڤ وێ دكهت، ئهوه گونههـ وبێ ئهمرییا خودێ ل بهر مرۆڤى دبته تشتهكێ عهدهتى، ونهما ئێدى مرۆڤ پێ بێشت یان ژێ ب خهم بكهڤت، یان حهتا هزر بكهت كو وى كارهكێ كرێت یێ كرى، وئهوێ ب ڤى ڕهنگى بت هزرا خۆ دورستكرنێ یان تۆبهكرنێ نائێته سهر دلى.
وان چو جاران گونههێن خۆ ژ بیر نهدكرن:
ئێك ژ ڕێكێن خۆ پهروهردهكرنێ ل نك صهحابى وتابعییان ئهو بوو دهمێ ئێك ژ وان گونهههك كربا، وپشتى هنگى ژێ تۆبه كربا، ههر چهنده وى هزرا باشییێ ژ خودایێ دكر، وهیڤییا وى ئــهو بــوو خودێ وێ گونههێ بــۆ ژێ ببهت ژى، بهلێ چـو جاران وى ئهو گونههـ ژ بیرا خۆ نهدبر، وههمى گاڤان ترسا وى ئهو بوو خودێ وێ گونههێ بۆ وى ژێ نهبهت، ڤێجا ئهو گونههـ ببته ئهگهرا تێچوونا وى، ریاحێ قهیسى دگۆت: ((چل وتشتهك گونههـ من ههنه، پتر ژ سهد هزار جاران من ئستغفار ژێ كرییه)) وئاشكهرایه كو ئستغفارا ژ گونههێ بیرئینانهكا بهردهوامه بۆ وێ.
ژ بهر ڤێ چهندێ ههردهم وان گونههێن خۆ دهژمارتن، وبیرا خۆ لێ دئیناڤه، ئهگهر خۆ ئهو گونههـ د چاڤێن خهلكى دا ههر حسێب نهببان گونههـ، یان دهمهكێ درێژ د سهر ڕا بۆریبا ژى، و ب ڕاستى ئهڤ كاره نیشانا هشیارییا دلییه، و ب تنێ ئهو كهس دشێت پێ ڕاببت یێ گونههێن وى دكێم بن.. ئبن عهون دبێژت: دهمێ موحهممهدێ كوڕێ سیرینى كهفتییه بن دهینان، گۆت: ئهز دزانم ئهڤ تشته هاته سهرێ من ژ بهر گونهههكا بهرى چل سالان من كرى، جارهكێ من گۆته زهلامهكى: ئهى مفلس. ئبن عهون دبێژت: من ئهڤ گۆتنا وى بۆ ئهبوو سـولهیمانێ دارانـى ڤهگوهاست، وى گۆته من: گونههێن وان دكێم بوون وان دزانى كانێ ژ كیڤه ئهو دئێنه گرتن، وگونههێن من وته دزێدهنه لهو ئهم نزانین كانێ ئهم ژ كیڤه دئێینه گرتن.
ل بیرا وى بوو كو بهرى چل سالان وى گۆتبوو مرۆڤهكێ ههژار: (مفلس) بۆ هندێ دا وى بشكێنت، وبۆ وى ئاشكهرا بكهت كو ته چو نینه، ومن مالێ ههى.. پشتى چل سالان، دهمێ ئهو مفلس بووى وكهفتییه بن دهینان، وى گۆت: ئهڤه ژ بهر وێ گۆتنێیه یا من هنگى گۆتى! ئهرێ ئهگهر وى ههر ڕۆژ دههـ گۆتنێن هۆسا ویێن خرابتر گۆتبان، ئهو گونههـ دا مینته ل بیرێ؟
وبهلكى هندهك ژ مه بێژن: گۆتنهكا ب ڤى ڕهنگى، ئهگهر گونههـ ژى بت، گونهههكا بچویكه ب بهر هندێ ناكهڤت چل سالان ل بیرا مرۆڤى بت! بهلێ ئهگهر ئهم ل بیرا خۆ بینین كو بهرێخۆدانا وان بۆ گونههێ وهكى بهرێخۆدانا مه نهبوو عهجێبى نامینت، بیلالێ كوڕێ سهعیدى دگۆت: بهرێ خۆ نهده بچویكییا گونههێ، بهلێ بهرێ خۆ بده مهزنییا وى یێ تو بێ ئهمرییا وى دكهى.
صهحابییێ پێغهمبهرى عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودى دبێژت: ((خودان باوهر گونههێن خۆ وهكى چیایهكى ل هنداڤى سهرێ خۆ دبینت، دترست ئهو ب سهر وى دا بێت، ومرۆڤێ سهرداچووى گونههێن خۆ وهكى وێ مێشێ دبینت ئهوا داددهته سهر دفنا وى وئهو ژ خۆ كش دكهت)).
ئبن قهییم دبێژت: ((عهبد دێ مینت گونههێ كهت حهتا ئهو ل بهر چاڤێن وى كێم دبت و د دلێ وى دا دبته چوننه، وئهڤه نیشانا هیلاكێیه، چونكى گونههـ چهند د چاڤێن عهبدى دا بچویكتر لێ بێت، هند ئهو ل نك خودێ مهزن دبت)).
ژ ڤان گۆتنان بۆ مه ئاشكهرا دبت كو ئهو مرۆڤێ ب كهیف گونههێ دكهت و ب دلهكێ تهنا ورحهت بهر ب بێ ئهمرییا خودێ ڤه بچت، وهزر بكهت ئهڤ گونههه یا بچویكه چو نینه، وئـهوا دێ ژێ تۆبه كـهت، ویا دى خێران دێ پێشڤه كهت.. وهۆسا حهتا گونههـ ههمى ل بهر وى دبنه چوننه، ئهو هزر ناكهت كو وى كارهكێ نه یێ باش یێ كرى كو ژێ پهشێمان ببت، و ژ لایهكێ دى ڤه شكاندنا ئهمرێ خودێ ل بهر وى دێ بته چوننه، وئهڤه دبته ئهگهرا هندێ خودێ ب خۆ د چاڤێن مرۆڤى دا كێم ببت، ژ بهر كو ڤیانا ته بۆ ئێكى (یان ترسا ته ژ وى) ئهگهر یا ژ ڕاستا بت، بێ ئهمرییا وى ل بهر ته دێ یا مهزن بت.
پشتى هنگى ئهگهر تو چو هزرێ ژ گونهها خۆ یا بچویك نهكهى ژى، بلا ل بیرا ته بت كو ئهو تشتێن مهزن یێن تو دبینى ههمى ل دهسپێكا خۆ دبچویك بوون، ئبن قهییم دبێژت: ((گونهها بچویك كێم نهبینه، چونكى داڤا زراڤ دهمێ دئێته ڕێسان دبته ئهو كنفا ستویر یا حێشترا قهلهو پێ دئێته خندقاندن)).
و د مهدرهسا تابعییان دا ئهم فێرى هندێ دبین كو دهمێ ئهم د وان جهان ڕا دبۆرین یێن مه گونههـ لێ كرین، ترس ولهرزا ژ عهزابا خودێ مه بگرت، ووهكى غافلان ئهم دهرباس نهبین، عهبدلواحدێ كوڕێ زهیدى دبێژت: جارهكێ ئهز وعوتبهیێ غولام دهركهفتینه كارهكى، ودهمێ ئهم گههشتینه نك دكانێن قهصصابان، من دیت خوههكا دژوار ئهو گرت، وئهو ڕۆژ ڕۆژهكا زڤستانێ یا سار بوو، من گۆتێ: خێره ڤێ سهرمایێ ته هنده خوهـ دا؟ وى خۆ بێ دهنگ كر، بهلێ ئهز مامه پێڤه حهتا وى گۆتى: هاته بیرا من ل ڤى جهى من گونهههك كربوو.
وبهلكى گهلهك جاران ئهم دلێ خۆ ب هندێ خۆش بكهین كو مانێ مه گهلهك خێر ژى یێن كرین، ڤێجا چــو تـرس ل سهر مه نینه، بهلێ ڕێكا پهروهردهكرنێ ل نك جیلێ پێشییێ ژ ڤێ ئوممهتێ ب ڤى ڕهنگى نهبوو، ئهم دلێن خۆ ب هندێ خۆش دكهین كو ژ بهر خێرێن مه یێن كێم گونههێن مه یێن زێده دێ ئێنه ژێبرن، وئێك ژ وان ژ هندێ دترسیا كو ژ بهر گونههێن وان یێن كێم خێرێن وان یێن زێده نهئێنه قهبویلكرن، حهسهنێ بهصرى بهحسێ صهحبییان دكهت ودبێژته مه: ((ئهز گههشتبوومه هندهك مرۆڤان خۆ ژ وى تشتێ حهلال ددا پاش پتر ژ خۆدانهپاشا ههوه ژ تشتێ حهرام، وئهز گههشتبوومه هندهك مرۆڤان هند ژ خێرێن خۆ دترسیان كو ژێ نهئێنه قهبویلكرن پتر ژ ترسا ههوه ژ گونههێن ههوه)).
وجارهكێ هندهكان گۆته سهعیدێ كوڕێ جوبهیرى: كیژ مرۆڤه یێ ژ ههمییان عیبادهتكهرتر؟ وى گۆت: ئهوه یێ گونهههكێ دكهت، ڤێجا چى گاڤا گونهها وى هاته بیرێ ئهو كارێ باشێ وى كرى ههمى د چاڤان دا ببته چوننه.
وئهگهر كهسهك بێژت: بۆچى؟ دێ بێژین: چونكى هنگى ئهو دێ كارێ خۆ یێ باش زێدهتر لێ كهت، دا خودێ وى بغهفرینت.
