نڤێژا ئەینییێ
نڤێژا ئەیـنـییـێ ( فەرضه ) ل سەر هەر موسلمانەكێ بالغ و ب عاقل بت ، ب وی شەرتی مێر بت نە ژن بت ، وئاكنجی بت نە مسافر بت ، ویێ ئازاد بت نە عەبد بت ، وبچویكی ونساخی ژی ئەو ل سەر فەرض نینە .
ودەلیل ل سەر ڤێ چەندێ ژ قورئانێ گۆتنا خودێ یە : [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ(9) ـ ئەی ئەوێن باوەری ئینای ئەگەر بانگهلدێری ل ڕۆژا ئەینییێ بۆ نڤێژێ بانگ دا ، هوین بۆ گوهدانا خوتبێ وكرنا نڤێژێ لەزێ بكەن ، وكڕین وفرۆتنێ وهەر تشتەكێ هەوە موژیل بكەت بهێلن ، ئەڤ كارە یێ فەرمان پێ ل هەوە هاتییە كرن بۆ هەوە چێتـرە، ژ بەر وێ خێر وگونەه ژێبـرنا دێ گەهتە هەوە ، ئەگەر هوین مفایێ خۆ بزانن وێ چەندێ بكەن ] وئەڤ ئایەتە دەلیلە كو واجبە مرۆڤ بچتە نڤێژا ئەینییێ وگوهدارییا خوتبێ بكەت .
و ژ سوننەتێ ئەو حەدیسە یا ئەبوو داوود ژ ( طارق بن شهاب ) ی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ الجمعة حق واجب على كل مسلم في جماعة إلا أربعة : عبد مملوك ، أو امرأة ، أو صبـي ، أو مريض ـ نڤێژا ئەینییێ ب جماعەت حەقەكێ واجبە ل سەر هەر موسلمانەكی چار كەس تێ نەبن : عەبدی ، وژنكێ ، وبچویكێ نەبالغ ، ونساخی ] ویا مسافری ژی ب هندەك ( نصووصێن ) دی دیار دبت .
لەو هەر كەسەكێ نڤێژا ئەینییێ ل سەر واجب ببت ونەچتە نڤێژێ دێ یێ گونەهكار بت ، و د حەدیسەكا دورست دا یا ئەبوو داوود ژ ( أبو الجعد الضمري ) ڤەدگوهێزت هاتییە : [ مَنْ تَرَكَ ثَلاثَ جُمَعٍ تَهَاوُنًا بِهَا طَبَعَ اللّهُ عَلَى قَلْبِه ـ هەچییێ سێ ئەینییان ژ خەمساری نەكەت خودێ خەتمێ دێ ل سەر دلـێ وی دەت ] مەعنا : ئەو دێ ژ غافلان ئێتە هژمارتن .
ئەڤ حەدیسە ژی دەلیلن كو چوونا نڤێژا ئەینییێ فەرضه .
و د دەرحەقا خێرا نڤێژا ئەینییێ دا موسلم ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمْعَةُ إِلَى الْجُمْعَةِ وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ مُكَفِّرَاتٌ مَا بَيْنَهُنَّ إِذَا اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ ـ هەر پێنج نڤێژ وئەینی بۆ ئەینییێ ورەمەزان بۆ رەمەزانێ گونەهێن د ناڤبەرا خۆ دا ژێ دبەن ئەگەر خودانی خۆ ژ گونەهێن مەزن دابتە پاش ] .
وئاشكەرایە كو نڤێژا ئەینییێ یا جودایە ژ نڤێژێن دی ، چونكی بەری كرنا نـڤـێـژێ دو خوتبە ژ لایێ ئیمامی ڤە دئێنە خواندن ، پاشی دو ركاعەتێن نڤێژێ ب ڕەنگەكێ ( جەهری ) دئێنەكرن ، وڤێ نڤێژێ هندەك ئەحكامێن تایبەت هەنە مە دڤێت ل ڤێرێ ئیشارەتێ بدەینێ :
أ ـ ژ ئەحكامێن ڕۆژا ئەینی بەری
چوونا مزگەفتێ :
⚪خۆشویشتن : وهندەك زانا دبێژن : خۆشویشتن بۆ نڤێژا ئەینییێ واجبە، وهندەك دبێژن : سوننەتە ، هەر وەسا سوننەتە مرۆڤ دەڤێ خۆ بشۆت ، وجلكێن پاقژ وبێن خۆش بكەتە بەر خۆ ، وبێنێن خۆش ل خۆ بكەت ، دا نەخۆشییێ نەگەهینتە كەسێ .
ومـخـابن بارا پتـر ژ موسلمانان نوكە خەمێ ژ مەسەلا خۆپاقژكرنێ ل دەمێ هاتنا مزگەفتێ ناخۆن ، لەو دێ بینی ئێك ژ وان دئێتە مزگەفتێ وبێنێن نەخۆش ژێ دفڕن ، وئەڤ كارێ وان دبتە ئەگەرا هندێ مزگەفت پـیـس ببت وتژی بێنێن نەخۆش ببت ، ونەخۆشی بگەهتە نڤێژكەران ، و د هندەك حەدیسێن دورست دا هاتییە كو ملیاكەتان ژی ب وان تشتان نەخۆش دبت یێن مرۆڤان پێ نەخۆش دبت ، مەعنا : ئەو كەسێن ڤێ چەندێ دكەن خۆ نەخۆشییێ دگەهیننە ملیاكەتان ژی !
و زوی قەستكرنا نڤێژێ ئەینییێ ئەو ژی ئێك ژ سوننەتێن ڕۆژا ئەینییێ یە ، وهەچییێ زویـتـر بچتە نڤـێـژێ خێرا وی پتـرە ، و د حەدیسەكێ دا یا ( ئبن ماجە ) ڤەدگوهێزت ، هاتییە : [ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ كَانَ عَلَى كُلِّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ مَلائِكَةٌ يَكْتُبُونَ النَّاسَ عَلَى قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ الأَوَّلَ فَالأَوَّلَ فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ طَوَوْا الصُّحُفَ وَاسْتَمَعُوا الْخُطْبَة ـ ئەگەر بوو ڕۆژا ئەینییێ ل بەر هەر دەرگەهەكی ژ دەرگەهێن مزگەفتان هندەك ملیاكەت هەنە ناڤێن مرۆڤان دنڤیسن ل دویڤ جهێ وان ، یێ ئێكێ پاشی یێ د دویڤ دا ، وگاڤا ئیمام هات ئەو دەفتەرێن خۆ دپێچن وگوهدارییا خوتبێ دكەن ] .
هەر وەسا ژ سوننەتێن ڕۆژا ئەینییێ ئەوە مرۆڤ گەلەك صلاوەتان بدەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، چونكی ل ئەینییێ صلاوەتێن ئوممەتێ بۆ وی دئێنە پێشكێش كرن وەكی د حەدیسێن دورست دا هاتی .
وخواندنا سوورەتا ( الكهف ) ل ڕۆژا ئەینییێ خێرەكا مەزن تێدا هەیە ، نەسائی وبەیهەقی ژ ئـەبـوو سەعیدێ خودری ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ من قرأ سورة الكهف في يوم الجمعة اضاء له من النور ما بين الجمعتين ـ هەچییێ ل ڕۆژا ئەینییێ سوورەتا ( الكهف ) بخوینت ئەو د ناڤبەرا هەردو ئەینییان دا دێ بۆ وی روهن كەت ] .
ب ـ ژ ئەحكامێن ڕۆژا ئەینییێ
دەمێ دچتە مزگەفتێ :
گاڤا مرۆڤ هاتە مزگەفتێ یا دورست ئەوە بەری ئەو ڕوینتە خوارێ ئەو دو ركاعەتان ( تحیة المسجد ) بكەت ، خۆ ئەگەر ئیمامی دەست ب خوتبێ ژی كربت .
ودەمێ دئێتە د مزگەفتێ ڤە دڤێت د سەر ستویێ خەلكی ڕا نەبۆرت ، ونەخۆشییێ نەگەهینتە كەسێ ، وڕەنگەكێ مەكرووهــ یێ ڕوینشتنێ هەیە دڤێت مـرۆڤ ل مزگەفتێ ل ڕۆژا ئەینییێ خـۆ ژێ بدەتە پاش ، ئـەو ژی ئـەوە مرۆڤ ل سەر پاشییا خۆ ڕوینت ، وچۆكێن خۆ بلند بكەت پییێن خۆ بدانتە عەردی وهەردو دەستێن خۆ ل دۆر چۆكێن خۆ بئالینت .
وخـوتـبـە ونڤێژا ئەینییـێ ل سەر دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وەكی ژ حەدیسان دئێتە زانین ب ڤی ڕەنگی بوو :
گـاڤـا دبــوو دەمــێ بانگێ نـیـڤرۆ پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دهاتە د مزگەفتێ ڤە وئێكسەر ب سەر مینبەرێ دكەفت ، یەعنی : ( تحیة المسجد ) نەدكر ، لەو یا سوننەت بۆ ئیمامی ئەوە دەمێ دئێتە د مزگەفتێ ڤە بێی كرنا ( تحیة المسجد ) ب سەر مینبەرێ بكەڤت ، پاشی سلاڤ بكەت وبڕوینت .. ودەمێ پێغەمبەری سلاڤ دكر ودڕوینشتە سەر مینبەرێ ، ئەو مرۆڤێن ل مزگەفتێ هەمی لـێ دزڤڕین وبەرێ خۆ ددایێ ، پاشی بلال ڕادبوو بانگ ددا ، پشتی ئەو ژ بانگی خلاس دبـوو ، پـێـغـەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل سەر مینبەرێ ڕادبوو ودەست ب خوتبێ دكر ، وخوتبا وی یا كورت بوو ، پاشی هەر ل سەر مینبەرێ پیچەكێ دا ڕوینتە خوارێ ، ودا ڕابتەڤە دەست ب خوتبا دووێ كەت ، وخوتبا وی یا دووێ ژ خوتبا ئێكێ كورتـتـر بوو ، ودەمێ خوتبا وی یا دووێ ب دویماهی دهات ژ سەر مینبەرێ دهاتە خوارێ ، وبـلالـی قامـەت دگرت ، وپـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەست ب كرنا نڤێژێ دكر .
ب ڤی ڕەنگی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خوتبە ونڤێژا ئەینییێ دكر ، وئیمامێ بوخاری ونەسائی وئەبوو داوود ژ ( سائبێ كوڕێ یەزیدی ) ڤەدگوهێزن كو ل سەر دەمێ ئەبوو بەكری وعومەری ژی خوتبە ونڤێژا ئەینییێ هەر ب ڤی ڕەنگی بوو ، و ل سەر دەمێ عوپمانی گاڤا باژێڕ مەزن بووی ، ودەنگێ موئەززنی نەگەهشتییە هەمی لایـێـن باژێری ، وی مـرۆڤـەك هنارتە بازارێ ئەوا دگۆتنێ : ( الزوراء ) دا ئەو ل وێرێ بانگەكێ دی بدەت د گەل وی بانگێ ل مزگەفتێ دئێتەدان ، بۆ هندێ دا خەلكی گوهــ ل دەنگێ بانگی ببت .. یەعنی : ل سەر دەمێ عوثمانی ژی ل ڕۆژا ئەینییێ بانگەك ب تنێ د مزگەفتێ ڤە دهاتەدان ، ودەمێ عەلی بوویە خەلیفە وهندی ئەو ل مەدینێ وی ژی وەكی عوپمانی دكر ، ودەمێ ئەو هاتییە باژێڕێ كووفە ، وچونكی كـووفـە هنگی باژێڕەكێ بچویك بوو ، وی بانگەك ب تنێ ددا ئەو ژی ل مزگەفتێ ، ڤـێ چەندا هە ( قورطوبی ) د تەفسیرا خۆ دا ژێ ڤەدگوهێزت .
مەعنا : دانا بانـگـێ دووێ ل ئەینییێ ل بازارێ ژ لایێ عوپثمـانی ڤە بۆ ( ضرورة ) ێ بوو ، وهەر جارەكا ( ضرورة ) نەما هەوجە ناكەت ئەو بێتەدان ، ووەكی مە گۆتی ل سەر دەمێ عوثمانی وپشتی هنگی ژی ئەڤ هەردو بانگە پێكڤە دهاتنەدان ئێك ل مزگەفتێ وئێك ژ دەرڤەی مزگەفتێ، نەكو ئێك پشتی ئێكی هەر ل مزگەفتێ وەكی نوكە ل نك مە بەلاڤ .
وحەتا بانگ دئێتەدان هەر عیبادەتەكێ مرۆڤی بڤێت دورستە ئەو بكەت ، كرنا سوننەتان بت ، خواندنا قورئانێ بت ، كرنا زكری بت .. هتد ، و ژ هندەك صەحابییان هاتییە ڤەگوهاستن كو وان دووازدە ركاعەتێن سوننەت بۆ خۆ دكـرن ، وهندەكان دەهــ ركاعـەت دكرن ، وهندەكان هەشت ، وهندەكان كێمتـر ، یەعنی : مرۆڤێ ب كەیفا خۆیە ، وپشتی بانگ دئێتەدان ژبلی هەردو ركاعەتێن ( تحیة المسجد ) چو نڤێژ وسوننەت نائێنەكرن ، ودڤێت ئیمام دەست ب خواندنا خوتبێ بكەت .
وخوتبا ئەینییێ شەرتەكە ژ شەرتێن نڤێژا ئەینییێ ، وسوننەتا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەوە خوتبا ئەینییێ دو خوتبە بن ، و د ناڤبەرا هەردووان دا ڕوینشتنەكا كورت هەبت ، ویا دورست ئەوە خوتبە یا كورت بت ، ئیمام ئەحمەد وموسلم ژ عەممارێ كوڕێ یاسری ڤەدگوهیزن ، دبێژت : من گوهـــ ل پێغەمبەری بوو ـ سلاڤ لـێ بن ـ دگۆت : [ إِنَّ طُولَ صَلاةِ الرَّجُلِ وَقِصَرَ خُطْبَتِهِ مَئِنَّةٌ مِنْ فِقْهِهِ فَأَطِيلُوا الصَّلاةَ وَاقْصُرُوا الْخُطْبَة ـ هندی درێژكرنا نڤێژا زەلامی وكورتكرنا خوتبا وی یە ژ تێگەهشتنا وییە ، ڤێجا هوین نڤێژێ درێژ بكەن وخوتبێ كورت بكەن ] .
یەعنی : ئەگەر ئەم ( مەفهوومێ ) حەدیسێ وەربگرین ، دێ بێژین : درێژكرنا خوتبێ وكورتكرنا نڤێژێ ژ نەتێگەهشتنا خودانییە .. بۆچی ؟
چونكی مرۆڤێ تێگەهشتی وزیرەك ئەوە یێ بشێت ئاخفتنا خۆ كورت بكەت ومفای بگەهینتە خەلكی نەكو نەكو ئاخفتنێ بجویت وڤەجویت وچویێ نەگەهینتە خەلكی .
وگوهدانا خوتبێ كارەكێ واجبە ، موسلم ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ مَنْ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ أَتَى الْجُمُعَةَ فَاسْتَمَعَ وَأَنْصَتَ غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ وَزِيَادَةُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ، وَمَنْ مَسَّ الْحَصَى فَقَدْ لَغَا ـ هەچییێ دەسنڤێژا خۆ بشۆت و ب تازەیی ، پاشی بێتە نڤێژا ئەینییێ وگوهدارییا خوتبێ بكەت وخۆ بێ دەنگ بكەت ، گونەهێن وی یێن ناڤبەرا هەردو ئەینییان دا وسێ ڕۆژێن زێدە ژی دێ بۆ ئێنە ژێبرن ، وهەچییێ دەست بكەتە بەركان ئەو خوتبا وی بەطال بوو ] .
وئاشكەرایە كو مزگەفتا بنێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خیشەبەرك بوون وهندەك جاران ل دەمێ خوتبێ هندەك كەسان خۆ ب وان خیشەبەركان ڤە موژیل دكر ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەڤ گۆتنە گۆت .
و ل دەمێ ئیمام خوتبێ دخوینت چێ نابت مرۆڤ چو زكر وصلاوەت وعیبادەتێن دی بكەت ، ب تنێ دڤێت گوهدارییا خوتبێ بكەت ، خۆ جابا سلاڤێ چێ نابت ، وئەگەر ئێك ب رەخ تەڤە ئاخفت وتە گۆتێ : هش بە ! خوتبا تە ژی وەكی یا وی دێ بەطال بت !
وپشتی بانگ دئێتەدان ل ڕۆژا ئەینییێ چو سوننەتێن راتبە نینن ، وپشتی نڤێژا ئەینییێ چار ركاعەت سوننەت راتبە هەنە ، وئەگەر دو ركاعەتان ب تنێ ژی بكەت دورستە .
ئەڤە وهندەك خەلەتی هەنە ل ڕۆژا ئەینییێ دئێنەكرن مە دڤێت ب كورتی ئیشارەتێ بدەینێ :
•وخەلەتییا ژ هەمییان مەزنتـر سستییا د هاتنا نڤێژێ ئەینییێ دا :
وئەگەرێن سستییا د هاتنا نڤێژا ئەینییێ دا گەلەكن ، هندەك كەسان دێ بینی یا بۆ خۆ كرییە عەدەت هەمی ئەینییا دەردكەفنە سەیرانان ، هندەك ل دەمێ نڤێژا ئەینییێ ب تشتێن بێخێر ڤە دموژیلن وەكی بەرێخۆدانا تەپانێ یان تەلەفزیوونێ ، وهندەكان ئیمام وخوتبا وی ب دلی نینە ڤێجا نائێنە نڤێژێ .. وئەو ب خۆ وەكی د حەدیسەكا بۆری دا هاتی ئەو كەسێ سێ خوتبان ل دویڤ ئێك وبێ عوزر نەئێتە نڤێژێ خودێ خەتمێ ل دلی ددەت ، یەعنی دلـێ وی تاری دكەت ڤێجا ڕۆناهییا باوەرییێ ناچتێ وخێرخوازی ڕێكا خۆ بۆ نابینت .
وخەلەتییێن نڤێژا ئەینییێ ل سەر دو پشكان دئێنە لێكڤەكرن : یێن پەیوەندی ب ئیمامی ڤە هەی ، ویێن پەیوەندی ب مەئموومان ڤە هەی .
أ ـ ئەو خەلەتییێن پەیوەندی
ب ئیمامی ڤە هەین :
ل سەری دێ بێژین : ئەو كەسێ دبتە ئیمام وبۆ كارێ خوتبەخوینییێ دئێتە دانان دڤێت مرۆڤەكێ عەقیدە پاقژ بت دا د سەردا نەچت وخەلكی ژی د سەردا نەبەت ، ودڤێت ب شریعەتی و ب تایبەتی فقهێ نڤێژێ یێ زانا بت ، هەر وەسا دڤێت زمانی عەرەبی ژی باش بزانت ، دا بشێت ئایەتێن قورئانێ وحەدیسێن پێغەمبەری ـ سـلاڤ لـێ بن ـ ب دورستی بۆ خەلكی تەفسیر بكەت ، ودڤێت ب واقعێ خەلكی و ب ئێش ودەرد وهیڤی وئومێدێن وان یێ شارەزا بت ، دا بشێت وی تشتی بۆ وان بێژت یێ مفایێ وان تێدا بت ووان ژ خەلەتییان بدەتە پاش ، هەر وەسا دڤێت ئەو مرۆڤەكێ چاك و ب تەقوا بت ، دا وەعز وئاخفتنێن وی كاری د خەلكی بكەن .
ژ وان خەلەتییان یێن كو د ناڤ
خوتبەخوینان دا دبەلاڤ :
•1 ـ درێژكرنا خوتبێ وكورتكرنا نڤێژێ :
وبەری نوكە مە ئەو حەدیس ڤەوهاست ئەوا دیار دكەت كو درێژكرنا زەلامی بۆ نڤێژێ وكورتكرنا وی بـۆ خوتبێ نیشانا زانینا وی یە ، و ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نەهاتییە ریوایەتكرن كو جارەكێ وی خوتبا ئەینییێ درێژ كربت .
ومخابن خوتبەخوینێن مە ئەڤرۆ موخالەفا تشتەكی ناكەن هندی موخالەفا ڤێ سوننەتێ دكەن ، ئێك ژ وان دێ بینی خوتبا خۆ سەعەتەكێ یان پتـر درێژ دكەت ونڤێژا وی سێ چار دەقیقەیەكا ڤەناكێشت !
•2 ـ درێژكرنا خوتبا ئێكێ وكورتكرنا یا دووێ :
ئەو ب خۆ یا سوننەت ئەوە خوتبا ئێكێ پیچەكێ ژ یا دووێ درێژتر بت ، بەلێ كـو خوتبا ئێكێ خوتبە بت ، ویا دووێ ب تنێ بۆ دوعاكرنێ بت ، ئەڤە د سوننەتێ دا نەهاتییە ، موسلم ژ جابری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : (( پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دو خوتبە دخواندن د ناڤبەرێ دا دروینشت قورئان دخواند وبیـرا خەلكی دئیناڤە )) .
وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د هەردو خوتبێن خۆ دا قورئان بۆ خەلكی دخواند وبیرا وان ل زكرێ خودێ دئیناڤە ، نە وەكی خوتبەخوینێن مە ئەڤرۆ ئەوێن خوتبا خۆ یا ئێكێ درێژ دكەن ، وخوتبا دووێ بەس بۆ دوعاكرنێ دهێلن ، ئەڤە یا خەلەتە ووەعز ونصیحەت ونیشادان دڤێت د هەردو خوتبان دا هەبت .
•3 ـ بلندكرنا دەستان ل دەمێ كرنا دوعایێ :
هندەك خوتبەخوین هەنە ل دەمێ كرنا دوعایێ د خوتبێ دا دەستێن خۆ بلند دكەن وئەڤە خیلافێ سوننەتێ یە ، ( موسلم ) ژ ( عەممارەی ) ڤەدگوهێزت كو جارەكی وی بشرێ كوڕێ مەروانی ل سەر مینبەرێ دیت دەستێن خۆ بلند كربوون ، ئینا عەممارەی گۆت : (( خودێ ڤان هەردو دەستان كرێت بكەت ، من پـێـغـەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل سەر مینبەرێ دیتبوو وی ژ ڤێ پێڤەتر بلند نەدكر )) ووی ب تبلا خۆ یا شاهدێ ئیشارەت كر .
وبلندكرنا مەئموومان ژی بۆ دەستان ل دەمێ ئیمام دوعایان دكەت وەكی ڤێ یا خەلەتە ، وەكی دێ بۆ مە دیار بت ئەگەر خودێ حەز بكەت .
•4 ـ دەركەفتنا ژ ئارمانجا خوتبێ :
خوتبا ڕۆژا ئەینییێ بۆ هندێ یا هاتییە دانان دا مرۆڤەكێ زانا هەر حەفتییێ جارەكێ شیرەتان ل خەلكێ مزگەفتێ بكەت وبیـرا وان ل حەقییێ بینتەڤە ، وبەرێ وان بدەتە زانینا شەرعی یا دورست ، ومرۆڤ ئەگەر ل سوننەتا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بزڤڕت وخوتبێن وی بخوینت دێ بینت خوتبێن وی ل دۆر شەش مەسەلان دزڤڕین :
1 ـ دانەنیاسینا خەلكی ب خودێ ، وكو ئەو سالۆخەتێن وی ب دورستی بزانن ، وحەقێ پێغەمبەری ژی ـ سلاڤ لێ بن ـ ل سەر خۆ بزانن .
2 ـ نیشادانا ستوین وئەركانێن ئیسلامێ وەكی ڕۆژییێ ونڤێژێ وزەكاتێ وحەجێ ودیاركرنا ڕاستی ومفایێ ڤان عیبادەتان .
3 ـ دیاركرنا باشی وخرابییێ بۆ وان ، وشرینكرنا خێرخوازییێ ل بەر وان وكو ئەو خۆ ژ خرابییێ بدەنە پاش .
4 ـ تەشجیعا وان ل سـەر كرنا چاكییێ ، وبیـرئینانا وان ل هندێ كو هەر نەفسەك ب كارێ خۆ ڤە یا گرێدایە .
5 ـ تـەشـجیعا وان ل سەر هاریكارییا ل سەر كارێ باش ، وبیـرئینانا وان ل وێ براینییێ یا ئیسلامێ د ناڤبەرا وان دا پەیدا كری .
6 ـ پاقژكرنا دلێن وان ژ هزر وبیـرێن خەلەت وگومان وباوەرییێن نەدورست بۆ هندێ دا ئەو ببنە نـمـوونـەیـەكێ باش ل سەر ئیسلاما ڕاست ودورست .
ئیمامێ شافعی ـ خودێ ژێ رازی بت ـ دبـێـژت : (( ئەز حەز دكەم ئیمام د خوتبا خۆ دا حەمدا خودێ بكەت وصلاوەتان بدەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وشیرەتان ل خەلكی بكەت ، وقورئانێ بۆ وان بخوینت ، وچو یا دی زێدە نەكەت )) .
ونەهاتییە ریوایەتكرن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وخەلیفێن وی ـ هەر چەندە ئەو مەزنێن دەولەتێ ژی بوون ـ كو وان بابەتێن سیاسی یان مەسەلێن پەیوەندی ب ڕێڤەبرنا دەولەتێ ڤە هەی د خوتبێن ئەینییێ دا گۆتبن ، بەلـێ وان هندەك جاران خەلك ل مزگەفتێ كۆم دكرن نە ل ڕۆژا ئەینییێ ، وئەڤ ڕەنگێ خوتبان بۆ دخواندن ، وخوتبا ئەینییێ وان بۆ وەعز ونصیحەتان تەرخان دكر !
•5 ـ دوبارەكرنا نڤێژا ئەینییێ پشتی نڤێژا خوتبێ :
هندەك مەلا هەنە پشتی نڤێژا ئەینییێ دكەن ڕادبن نڤێژا نیڤرۆ ژی ل بەرا خەلكی ب جـمـاعەت دكەت ، وهێجەتا وان یا ژ هەمییان مەزنــتـر ئـەوە ئەو دبێژن : هەبوونا پتـر ژ خوتبەكێ ل باژێرەكی ل نك هندەك زانایان یا دورست نینە ، ڤێجا دا ئـەو ژ ڤێ خیلافێ دەركەڤن ، ڕادبن نڤێژا نیڤرۆ ژی دكەن ، وئەڤ كارێ وان یێ خەلەتە و د گەل شریعەتی نە یێ ڕیككەفتییە ، وئەو هێجەتا ئەو بۆ خۆ دگرن ژی نە چو هێجەتە .. چونكی یا ئاشكەرایە كو خودێ دو نڤێژێن فەرض ل ئێك دەمی ل سەر مە واجب نەكرینە ، وئەگەر ئەو نڤێژا ئەینییێ یا ئـەو دكـەن ل نك وان یا دورست نینە بلا نەكەن ، بلا نڤێژا نیڤرۆ ب تنێ بكەن ، وئەگەر ل نك وان یا دورستە پا ئەو چ نڤێژا نیڤرۆیە ئەو دكەن ؟!
و ل دەمــێ صەحابییان وزانایێن موجـتـەهـد هندەك باژێڕ هـەبــوون پــتـر ژ خوتبەكێ لـێ دهاتەكرن ، وژێ نەهاتییە ریوایەتكرن كو ئێك ژ وان نڤێژا نیڤرۆ ئیعادە كربت ، وئەڤە ئیمامێ شافعی ـ خودێ ژێ رازی بت ـ دەمێ هاتییە بەغدا خوتبە ل پـتـر ژ مزگەفتەكێ دهاتەكرن ، ووی ب خۆ ل ئێك ژ ڤان مزگەفتان نڤێژا خۆ یا ئەینییێ دكر وژێ نەهاتییە ڤەگوهاستن كو وی پشتی هنگی نڤێژا خۆ دوبارە كربت .
ب ـ ئەو خەلەتییێن پەیوەندی ب
مەئموومان ڤە هەی :
1 ـ زوی نەهاتنا مزگەفتێ :
یا سوننەت ئەوە مرۆڤ ڕۆژا ئەینییێ زوی قەستا مزگەفتێ بكەت ، وهەر چو نەبت بەری ئیمام دەست ب خوتبێ بكەت ئەو بگەهتە مزگەفتێ، وهندی مرۆڤ زویتـر قەست مزگەفتێ بكەت ب خێرترە .. وحەدیسەك د ڤێ دەربارەیێ دا بەری نوكە مە ڤەگوهاستییە .
ودبت ئەڤ خەلەتییە ئەنجامێ خەلەتییا وان خوتبەخوینان بت یێن خوتبێ گەلەك درێژ دكەن ، یەعنی : دەمێ مەلا موخالەفا سوننەتێ كری ودەست ب درێژكرنا خوتبێ كری ، خەلكی ژ لایێ خۆ ڤە موخالەفا سوننەتێ كر وزوی نەهاتنە مزگەفتێ ، وئەگەر خوتبا دكورت بان دویر نینە خەلك ژی زوی هاتبانە مزگەفتێ ، هەر چەندە خەلەتییا ڤی بۆ ڤان نابتە ( موبەرر ) .
2 ـ هێلانا خۆ پاقژكرنێ :
یا سوننەت ئەوە دەمێ مرۆڤ دئێتە مزگەفتێ خۆ پاقژ بكەت ، وهندەك جلكێت جوان وبێن خۆش بكەتە بەر خۆ ، ووان تشتان ب كار نەئینت یـێـن دبنە ئەگەر بێنێن نەخۆش وەكی خوارنا پیڤازێ ، یان كێشانا جگاران ، بۆ هندێ دا نەخۆشییێ نەگەهینتە نڤێژكەران ، ویا سوننەت ئەوە ل ڕۆژا ئەینییێ ئەو سەرێ خۆ بشۆت ، وهندەك زانا دبێژت : سەرشویشتنا ئەینییێ واجبە ، وەكی بەری نوكە ژی مە گۆتی .
دیسا دڤێت نڤێژكەر دەڤێ خۆ ب سیواكێ یان فرچەی بشۆت وئێكا هند نەكەت خەلك نەخۆشییا خۆ ژێ ببینت ، وبۆ بیـرئینان دێ بێژین : هندەك كەس هەنە ب جلكێن نڤستنێ وەكی بێجامان یان تەرەكسۆتان قەستا مزگەفتان دكەن ، وئەڤە كارەكێ كرێتە ونە ژ هەژییە ، دڤێت مرۆڤ خۆ ژێ بدەتە پاش .
3 ـ ئاخفتن ل دەمێ خوتبە دئێتە خواندن :
گاڤا ئیمامی دەست ب خواندنا خوتبێ كر دڤێت مەئمووم خۆ بێ دەنگ بكەت وخۆ ب چو تشتان ڤە موژیل نەكەت. ( بوخاری وموسلم ) ژ ئەبوو هوریرەی ڤەدگوهێزن دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لێ بن ـ گۆت: [ إذا قلت لصاحبك يوم الجمعة : أنصت ، والإمام يخطب فقد لغوت ـ ئەگەر ڕۆژا ئەینییێ دەمێ ئیمام خوتبێ دخوینت تە گۆتە هەڤالـێ خۆ : نەئاخڤە ، ئەو تە خێرا خۆ بەطال كر ] یەعنی : خۆ ئاخفتنەكا هندە كێم ژی تو باخڤی خێرا خۆ یا خوتبێ تو دێ بەطال كەی ، نڤێژ دێ ژ سەر تە ڕابت بەلـێ خێرا ئەینییێ بۆ تە نائێتە نڤیسین هەر وەكی تە نڤێژا خۆ یا ئەینییێ ل مال كری .
وهــەر ئاخفـتـنەكا هەبت یا مەئمووم بێژت ـ ژبلی وێ یا ئەو د گەل ئیمامی باخڤت ـ دكەفتە د بن ڤی حوكمی دا ، یەعنی : دەمێ ئیمام دوعایەكێ بكەت چێ نابت مەئمووم بێژت : ( آمین ) وئیمامێ نەوەوی ـ د مەجـمـووعێ دا ـ دبێژت : (( یا دورست ئەوە حەرامە بۆ وی ئەو جابا بێنژینێ وسلاڤێ ژی بدەت )) یەعنی : ئەگەر ئێك ل نك وی بێنژی وگۆت : ( الحمد لله )( ویا دروست ئەوە ئەو نەبێژت(الحمدللە)) چێ نابت ئەو بێژتێ : ( یرحمك الله ) وئەگەر ئێكی سلاڤ كر دڤێت ئەو جابا سلاڤێ نەدەت ، وخۆ ئەگەر ناڤێ پێغەمبەری ژی ـ سلاڤ لـێ بن ـ هات ، دڤێت ئەو صلاوەتان نەدەتە سەر، چونكی حەدیسا مەنعێ یا عامە .
4 ـ دەستكرنا بەركان یان تزبییان :
بۆری د گەل مە ئیمام موسلم ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ من مس الحصی فقد لغا ـ هەچییێ دەست بكەتە بەركان ئەو وی خوتبا خۆ بەطال كر ] .
ووەكی ڤێ یە ئەوێن خۆ ب تزبییان ڤە موژیل دكەن دەمێ ئیمام خوتبێ دخوینت .
5 ـ ژێكڤەكرنا ڕێزان ، وگەهاندنا نەخۆشییێ :
( بوخاری ) حەدیسەكێ ژ ( سەلـمـانێ فارسی ) ڤەدگوهێزت تێدا هاتییە كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لێ بن ـ گۆتییە : [ من اغتسل يوم الجمعة.. ثم راح ، فلم يفرق بين اثنين ، فصلى ماكتب له ، ثم إذا خرج الإمام أنصت ، غفر له ما بينه وبـيـن الجمعة الأخرى ـ هــەچـییـێ ڕۆژا ئەینییێ خۆ بشۆت .. پاشی بچت ، و د ناڤبەرا دووان دا ژێكڤە نـەكـەت ، وهندی خودێ بۆ نڤیسی نڤێژان بكەت ، پاشی ئەگەر ئیمام دەركەفت خۆ بێ دەنگ بكەت ، گونەهێن وی د ناڤبەرا وێ ئەینییێ وئەینییا دی دا كرین دێ بۆ ئێنە ژێبـرن ] .
ژ ڤێ حەدیسێ ئاشكەرا دبت كو ژێبرنا گونەهان ب هندەك شەرتان ڤە یا گرێدایە ، ئێك ژ وان ئەڤەیە : ئەوێ دچتە خوتبێ د ناڤبەرا دووان دا ژێكڤە نەكەت ، ومەخسەد پێ ئەو كەسن یێن كو درەنگ دئێنە مزگەفتێ ودڤێن بچنە سنگی ڤێجا دێ پێ ل سوتییێ خەلكی دانن وڕێزێن وان ژێكڤەكەن و ب ڤێ چەندێ نەخۆشییێ دگەهیننە نڤێژكەران ، ئەڤ چەندە یا خەلەتە .. وحەتا ئەڤ خەلەتییە نەئێتەكرن خەلەتییەكا دی هەیە دڤێت نەمینت ئەو ژی ئەڤەیە : هندەك كەس دەمێ دئێنە مزگەفتێ ناچنە ڕێزێن سنگی ، و ل پشتێ دروینن ، لەو دێ بینی ڕێزێن سنگی دڤالانە ویێن پشتی دتژینە ، ڤێجا دەمێ هندەك كەس ژ نوی دئێن نەچار دبن ڤان ڕێزێن دویـماهییـێ ببڕن دا بچن وان جهێن ڤالا ل پێشییێ تژی بكەن ، و ب ڤێ چەندێ ئەڤ كەسە خۆ گونەهكار دكەن وخەلكەكێ دی ژی گونەهكار دكەن !
و د حەدیسەكێ یا ( نەسائی وئەبوو داوود ) ژ عەبدللاهێ كوڕێ بەسری ڤەدگوهێزن هاتییە كو جارەكێ زەلامەك هاتە مزگەفتێ و د سەر ستویێ خەلكی ڕا دبۆری ، وپێـغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خوتبە دخواند، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ ڕوینەخوار ! تو درەنگ هاتی وتە نەخۆشی ژی گەهاند ] .
یەعنی : ما بەس نینە تە خەلەتییە كری كو تو درەنگ هاتی ، ڤێجا تە دڤێت خەلەتییەكا دی ژی بكەی ونەخۆشییێ بگەهینییە خەلكی ؟!
و ژ گەهاندنا نەخۆشییێ یە مرۆڤ ئێكێ ژ جهێ وی ڕاكەت دا ل جهێ وی ڕوینت ، یان ئاخفتنێن نەخۆش بێژتە خەلكی وهەڤڕكییێ د گەل وان بكەت .
6 ـ كرنا سوننەتا بەری خوتبێ :
وبەری نوكە مە دیار كر كو پشتی بانگی وبەری نڤێژا ئەینییێ چو سوننەتێن راتبە نینن ، و ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لێ بن ـ نەهاتییە ڤەگوهاستن كو پشتی بانگ هاتییەدان وی سوننەتەك كربت یان صەحابییەكێ وی ئەڤ سوننەتە یا دبێژنێ : ( سوننەتا قەبلی ) كر بت ، لەو یا دورست نینە ئەڤ سوننەتە بێتەكرن ، وتشتێ غەریب ئەوە هندەك كەس یێن هەین : ل كرنا ڤـێ سوننەتێ یا نەدورست ـ یان چوننە چوننە بێژین : یا جهێ خیلافێ ! ـ گەلەك دمـجـدن ، وشەڕی سەرا دكەت ، و د كرنا سوننەتا پشتی نڤێژێ دا كو یا دورستە دسستن ، ودبت هەر نەكەن ، بۆچی ؟ نزا !
وهەر چاوا بت ئیمامێن مەزن هەمی وەكی مالك وشافعی وئەحمەدی وگەلەكێن دی ل وێ باوەرێنە كو چو سوننەت بەری نڤێژا ئەینییێ نینن .
7 ـ نەكرنا ( تحیة المسجد ) ل دەمێ بانگی :
هندەك كەس هەنە دەمێ دئێنە د مزگەفتێ ڤە بۆ نڤێژا ئەینییێ ودبینن بانگ یێ دئێتە دان ـ ومەخسەدا مە پێ بانگێ دووێ یە ـ خـۆ دگرن حەتا بانگ خلاس دبت پاشی دەست ب كرنا سوننەتا ( تحیة المسجد ) دكەن ، بۆ هندێ دا بشێن جابا بانگی بــدەن ، وپشتی بانگ خـلاس دبت وئیمام دەست ب خوتبێ دكەت ژ نوی ئەو ( تحیة المسجد ) دكەن ، وئەڤ كارە یێ خەلەتە ، دڤێت ئەو ئێكسەر دەست ب ( تحیة المسجد ) بكەن وبلا نەگەهن جابا بانگی بدەن ژی ، چونكی جابا بانگی سوننەتە وگوهدانا خوتبێ فەرزە وچێ نابت كارێ سوننەت پێش یێ فەرز بێتە ئێخستن .
نڤێژا جەژنێ
نڤێژا جەژنێ ژ وان نڤێژێن سوننەتە ، وهندەك زانا ل وێ باوەرێنە كو ئەو واجبە، وئەڤ نڤێژە ل سالا ئێكێ ژ مشەختێ هاتبوو دانان ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ فـەرمان ل ژن ومـێـرێن موسلمان كربوو كو ئەو لـێ ئامادە ببن . ویا سوننەت ئەوە بۆ وی كەسێ قەستا ڤێ نڤێژێ بكەت ئەو جلكەكێ پاقژ بكەتە بەر خۆ وبێنێن خـۆش ل خـۆ بكەت ، ویا هاتییە ریوایەتكرن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كو وی هندەك جلك هەبوون بەس ل ڕۆژێن جەژنێ وئەینییان دكرنە بەر خۆ .
وجەژن ئەگەر یا رەمەزانێ بت یا سوننەت ئەوە مرۆڤ بەری دەركەفتە نڤێژا جەژنێ هندەك كتێن قەسپان بخۆت ، وئەگەر جەژنا قوربانی بت یا سوننەت ئەوە ئەو چو نەخۆت حەتا دزڤڕتەڤە و ژ قوربانێ خۆ بخۆت ، ئەگەر قوربان هەبت .
وهەر چەندە یا دورستە نڤێژا جەژنێ ل مزگەفتێ بێتەكرن بەلێ یا سوننەت ئەوە ئەو ژ دەرڤەی مزگەفتێ ل چۆلەكی یان مەیدانەكێ بێتەكرن، ونڤێژا جەژنێ ل دەمێ نڤێژا تێشتەگەهێ دئێتەكرن ، یەعنی : پشتی ڕۆژ بەژنەكێ بلند دبت ، ویا سوننەت ئەوە نڤێژا جەژنا قوربانی زویتـر ژ نڤێژا جەژنا رەمەزانێ بێتەكرن ، وبەلكی ئـەڤـە ژ بەر هندێ بت دا خەلك ڤێڕا بگەهن قوربانێن خۆ سەرژێ بكەن .
ونڤێژا جەژنێ بێ بانگ وبێ قامەت ژی دئێتەكرن ، وچو سوننەت بـەری وپـشـتـی ڤێ نڤێژێ نائێنەكرن ، وئەو ژ دو ركاعەتان پێ دئێت ، د ركاعەتا ئێكێ دا بەری فاتحێ بـخـوینت حەفت جانان دێ بێژت : ( الله أكبر ) ژبلی ( تكبیرة الإحرام ) ، و د ركاعەتا دووێ دا پێنج جاران دێ بێژت : ( الله أكبر ) ژبلی ( تەكبیرا ڕابوونێ ) ، ووەكی دی نڤێژ وەكی نڤێژا سپێدێ یە ، ب ڕەنگەكێ جەهری دئێتەكرن ، ویا هاتییە ریوایەتكرن ژ عەبدللاهێ كوڕێ عومەری كو ل دەمێ تەكبیراتان وی دەستێن خۆ بلند دكرن ، و د ناڤبەرا تەكبیرێ وتەكـبـیـرێ دا ڕاوەستانەكا كورت هـەیـە ، وچـو زكرێن تایبەت ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نەهاتینە ڤەگوهاستن كو وی د ناڤبەرا تەكبیراتان دا گۆت بن ، وپشتی خواندنا فاتحێ د كاعەتا ئێكێ دا یا سوننەت ئەوە سوورەتا ( ق ) بێتە خواندن ، و د ركـاعــەتا دووێ دا سوورەتا ( القمر ) ، وهندەك جان ژی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ سوورەتا ( الأعلی ) و ( الغاشیة ) د نڤێژا جەژنێ دا دخواند ، وژبلی ڤان هەر چار سوورەتا وارد نەبوویە كو وی سوورەتا دی خواند بت .
وپشتی نڤێژا جــەژنــێ یا سوننەت ئــەوە ئیمام خوتبەكێ ، و ( ئبن ماجە ) ژ عەبدللاهێ كوڕێ سائبی ڤەدگوهێزت دبێژت : ئەز نڤێژەكا جەژنێ د گەل پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئامادە بووم ، وی نڤێژ ل بەرا مە كر ، پاشی گۆت : [ ئەڤە مە نڤێژ كر ، ڤێجا هەچییێ بڤێت بڕوینت بۆ گوهدانا خوتبێ بلا بڕوینت ، وهەچییێ بڤێت بچت بلا بچت ] ، مەعنا گوهدارییا خوتبێ واجب نینە .
وخوتبا ڕۆژا جەژنێ وەكی خوتبا ئەینییێ دو خوتبە نینە ، بەلكی ئەو ئێك خوتبەیە ، ئیمامێ نەوەوی دبێژت : چو حەدیس د هندێ دا نینن كو خوتبا جەژنێ دوو بن .
وئەوا هندەك مەلا دكەن دەمێ ل دەسپێكا خوتبا جەژنێ چەند تەكبیراتان ددەن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نەهاتییە ریوایەتكرن ، بەلكی وی ئەڤ خوتبە ژی وەكی هەر خوتبەكا دی ب حەمدا خودێ دەست پێ دكر .
وهەچییێ نەگەهشتە نڤێژا جەژنێ چو قەزا ل سەر وی نینە ، وئەگەر وی بڤێت ئەو دشێت بۆ خۆ ب تنێ بكەت .
و ل ڕۆژا جەژنا رەمەزانێ دەمێ خەلك دەركەڤنە نڤێژێ وحەتا نڤێژ دئێتەكرن یا سوننەتە مرۆڤ تەكبیراتان بدەت ، بەلـێ ل جەژنا قوربانی هەر ژ سپێدەیا ڕۆژا عەرەفێ وحەتا مەغرەبییا ڕۆژا چارێ دورستە تەكبیرات بێنەدان وەكی بەیهەقی ڤەدگوهێزت ، وتەكبیرات ب ڤی ڕەنگینە : ( الله أكبر الله أكبر الله أكبر ، لا إلە إلا الله ، والله أكبر الله أكبر ، ولله الحمد ) .
