جزایێ فهرمان نهكرنا ب باشییێ
و نه پاشڤهبرنا ژ خرابییێ
ههر كهسهكێ پهیامهك ههبت و بڤێت پهیاما خۆ بگههینته خهلكی، و د ڤێ ڤیانا خۆ دا یێ ڕاستگۆ بت دڤێت بزانت چاوا دێ شێت ڕێكا خۆ بۆ دلێن خهلكی بینت، و حهتا ئهو بشێت ڤێ ڕێكا ژێگۆتی ب دهست خۆ ڤه بینت دڤێت دوریشمێ ئهو هل دگرت ههردهم نهرمی و رهحم و دلۆڤانی بت، چونكی زڤری و توند و تیژی چو ڕۆژان نهبوویه ڕێك بۆ كڕینا دلان، خودایێ مهزن د ئایهتهكا پیرۆز دا بیرا پێغهمبهرێ خۆ -سلاڤ لێ بن- ل نعمهتا دلنهرمیێ دئینته ڤه یا خودێ د گهل كری و دبێژتێ: (فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك)(آل عمران: 159) ژ دلۆڤانییا خودێ ب ته و ههڤالێن ته ئهی موحهممهد خودێ منهت ل ته كر و تو د گهل وان نهرم كری، و ئهگهر تو یێ ڕهوشت خراب و دلڕهق بای، دا ههڤالێن ته ژ ته ڕهڤن.
و مرۆڤێ تێگههشتی نه ئهوه یێ ب هێجهتێ نهرمیێ و خۆ دویركرنا ژ زڤراتیێ هند ل دویڤ خهلكی بهردهت حهتا (قهزیا خۆ) ژ دهست بدهت و خۆ د گهل پێلا ڕۆژێ بهردهت.. و مرۆڤێ تێگههشتی نه ئهوه ژی یێ داخوازێ ژ خهلكی بكهت دهستی ئێكجار ژ دنیایێ بكێشن و ببنه (دهروێش) و ب دویڤ وی بكهڤن ب هێجهتا هندێ كو چو خێر د دنیایێ نینه!!
ڕێكا دورست یا پێغهمبهر ودویكهفتیێن وان ئهوه ئهو خهلكی فێری هندێ دكهن كانێ چاوا دێ شێن ل وی دهمی یێ ئهو د دنیایێ دا دژین ئهو خۆ ژ دنیایێ بێ منهت بكهت، و كانێ چاوا دێ شێن دنیایێ ب ههمی خۆشیا وێ ڤه كهنه ڕێك بۆ ب دهست ڤه ئینانا ئارمانجا خۆ، نه كو ئارمانجا ب دهست ڤه ئینای بۆ ڕێكا خۆ..
و پێخهمهت ب جهئینانا ڤێ چهندێ ئهو كارێ (فهرمانا خهلكی ب باشییێ، و پاشڤهبرنا وان ژ خرابییێ) دكهنه ئهو (صهفقهیا بازرگانییێ) یا ئهو سهرفهرازییێ بۆ خۆ د دنیایێ و ئاخرهتێ دا پێ دكڕن.
باشترین مرۆڤ كیه؟
ئهڤه پسیارهكه دبت گهلهك جاران و ژ گهلهك لایان ڤه دئێته هلێخستن، ومرۆڤ دهمێ كیتابا خودێ و سوننهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بخوینت، بهرسڤا ڤێ پسیارێ ب ڕهنگهكێ ئاشكهرا دێ بینت، خودایێ مهزن د ئایهتهكا قورئانێ دا دبێژت:(كنتم خير أمة أخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر وتؤمنون بالله ولو آمن أهل الكتاب لكان خيرا لهم منهم المؤمنون وأكثرهم الفاسقون)(آل عمران: 110) و وهكی ئهم دبینین ئهڤ ئایهته وان ههر سێ ئهگهران بۆ مه دهسنیشان دكهت یێن چێترینی (خهیریهت) دایه ئوممهتا ئیسلامێ، و ئاشكهرایه كو ئهو ههر سێ ئهگهر د (وراثی) نینن ژ بابێ بۆ كوڕی دئێنه ڤهگوهاستن بێی وی چو دهست تێدا ههبن، بهلكی ئهو ههمی د (موكتهسهبن) مرۆڤ ب دهست خۆ دئێخن، و ئهو ئهگهر ژی ئهڤهنه:
ئێك: (تأمرون بالمعروف)هوین بهرێ خهلكی ددهنه باشییێ و فـــهرمـــانــێ پێ ل خهلكی دكهن.
دوو: (وتنهون عن المنكر )و هوین خهلكی ژ كارێ خراب و نهدورست ددهنه پاش.
سێ: (وتؤمنون بالله)و هوین باوهرییێ ب خودێ دئینن.
و یا ژ قهستا نـــهبـــوویـــه ئــایهتێ (فهرمان ب باشییێ و پاشڤهبرنا ژ خرابییێ) ب پێش (باوهرییا ب خودێ) ئێخست بت، چونكی هندی باوهرییا ب خودێ نهبته ئهو مهنههج یێ گوهۆڕینێ دئێخته ژینا مرۆڤی دێ وهكی وێ دارا خرش بت یا بێ مفا.
و د حهدیسهكێ دا یا ئیمام (ئهحمهد) ژ (دوڕا كچا ئهبوو لهههبی) ڤهگوهاستی هاتییه، (دوڕه) دبێژت: جارهكێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ل سهر مینبهرێ بوو زهلامهكی گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ! كیژ مرۆڤ ژ ههمییان باشتره؟ وی گۆت: (خیر الناس: أقرؤهم وأتقاهم، وآمرهم بالمعروف، وأنهاهم عن المنكر، وأوصلهم للرحم) باشترینێ مرۆڤان ئهوه یێ پتر قورئانخوین و پتر ب تهقوا بت، و یێ پتر فهرمانا ب باشییێ بكهت، و پتر پاشڤهبرنا ژ خرابییێ بكهت، و پتر یێ ب مرۆڤاینی بت.
ژ ڤــــێ ئایهتێ و ژ ڤــــێ حـــهدیسێ هاته زانین كو ئهمرێ ب باشییێ و نههــیـــا ژ خرابیێیه خودان پێ دبته باشترین و چێترین مرۆڤ، و ئهڤ چهنده یا عهجێب نینه، چونكی ئهو كهسێ ب ڤی كاری ڕادبت ئهو یێ د خێرا مرۆڤان دا و ئهوێ د خێرا مرۆڤان دا بت دێ چێترینێ مرۆڤان بت.
جزایێ نهمانا ڤی كاری:
پشتی بۆ مه دیار بووی كو فهرمانا ب باشییێ و پاشڤهبرنا ژ خرابییێ باشترین كاره مرۆڤێ خودان باوهر پێ ڕادبت مه دڤێت بزانین كانێ ئهو مرۆڤ یان ئهو مللهتێ ب ڤی كاری ڕانهبت جزایێ وی د دنیایێ و ئاخرهتێ دا دێ چ بت.. یهعنی: ئهگهر هات و مللهتهك وه لێ هات خرابی ئاشكهرا د ناڤ دا هاته كرن، و ههمییان خۆ ل سهر ڤێ خرابییێ بێ دهنگ كر، یان بوونه هاریكارێن بهلاڤكرنا وێ، و كهسهك نهما بێژته وان: ئهڤه خرابییه خۆ ژێ بدهنه پاش، و باشی ما بێ خودان.. دویماهییا ڤــــی مللهتی دێ چ بت، و ل سهر چ ڕاوهستت؟
بهرسڤا مه ب تنێ دێ گۆتنێن پێغهمبهری بن -سلاڤ لێ بن-.
ئێك: هاتنه خوارا عهزابێ:
ئیمام ئهحمهد ژ جهریری ڤهدگوهێزت دبێژت: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (ما من قوم یعمل بینهم بالمعاصی هم أكثر وأعز ممن یعمله ثم لم یغیروا إلا عمهم الله منه بعقاب)مللهتهك نینه گونههـ د ناڤ دا بێنهكرن، و ئهوێن گونههێ نهكهن پتر و ب هێزتر بن، پاشی د گهل هندێ ژی ئهو چو گوهۆڕینێ نهكهن، ئهگهر خودێ عهزابهكێ ب سهر وان ههمییان دا نهئینت.
مهعنا: دهمێ كرنا گونههێ د ناڤ مللهتهكی دا ئاشكهرا دبت، و بهری ئهڤ گونههه زێده بهلاڤ ببت، ئهگهر ئهوێن وێ گونههێ نهكهن هێز و شیان ههبن كو نههێلن ئهو گونههـ بێتهكرن و د گهل هندێ ژی ئهو خۆ ل سهر كارێ یێن دی بێ دهنگ بكهن، ب هێجهتا هندێ كو ههر ئێكێ ب كهیفا خۆیه، هنگی خودێ عهزابهكا گشتی دێ دهته وان، كو ئهو ههمی یێن وێ گونههێ دكهن و یێن نهكهن ژی بكهڤنه ئیزایێ.
دو: لهعنهتا خودێ و ژێكڤهبوونا دلان:
دیسا ئیمام ئهحمهد ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، دبێژت: (لما وقعت بنو إسرائیل فی المعاصی نهتهم علماؤهم، فلم ینتهوا، فجالسوهم فی مجالسهم وأسواقهم، وشاربوهم، فضرب الله قلوب بعضهم ببعض، ولعنهم علی لسان داود وعیسی ابن مریم) دهمێ ئسرائیلییان دهست ب كرنا گونههان كری زانایێن وان ئهو ژ هندێ دانه پاش، بهلێ وان گونههـ نههێلان، ڤێجا زانایێن وان ل دیوان و بازارێن وان ڕوینشتن، و د گهل وان خوار و ڤهخوار، ئینا خودێ دلێن وان ژێكڤهكرن، و ل سهر ئهزمانێ داوودی و عیسایێ كوڕێ مهریهمێ لهعنهت ل وان كر.
مهعنا: ئهگهر كرنا گونههێ د ناڤ مللهتی دا بۆ تشتهكێ وهسا عادی كو نهڤیانا ڤی گونههكاری نهكهفته دلێ مرۆڤێ زانا ژی، و ئهڤ زانایه خۆ بینته وێ ڕێزێ كو ههڤالینییا ڤی گونههكاری بكهت و د گهل وی ڕابت وڕوینت ڤێجا وه لێ بێت گونههكار هزر بكهت وی چو تشتێن نهدورست نهكرینه، ئهگهر نه.. پا چاوا فلان زانا دا ههڤالێ وی بت؟! هنگی عقووبهكا دژوار دێ ب سهر وان ههمییان دا ئێت: ژێكڤهبوونا دلان، و بهلاڤبوونا كهرب و نهڤیانێ.. ژبلی لهعنهتا خودێ.
سێ: نه قهبویلبوونا دوعایان:
ترمذى ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، دبێژت: (والذی نفسی بیده لتأمرن بالمعروف ولتنهون عن المنكر أو لیوشكن الله أن یبعث علیكم عقاباً منه، ثم تدعونه فلا یستجاب لكم) ئهز ب وی كهمه یێ نهفسا من د دهستی دا یان هوین دێ فهرمانا ب باشییێ كهن و پاشڤهبرنا ژ خـــرابییێ كـــــهن، یان نێزیكه خودێ عهزابهكێ ب سهر ههوه دا بینت، پاشی هندی هوین دوعایان ژێ بكهن ژی بهرسڤا ههوه نهئێتهدان.
ژ ڤێ حهدیسێ دئێته زانین كو بهلاڤبوونا خرابییێ د ناڤ مللهتی دا بێی كهسهك هـــهبــت داخوازا نههێلان ڤــــێ خرابییێ بكهت دبـــتــــه ئهگهرا هاتنا عهزابهكا گشتی، و ژ لایهكێ دی ڤه ئهڤ كاره دبته ئهگهرا نه قهبویلكرنا دوعایێن دوعاكهران..
مهعنا دهمێ دوعایێن مرۆڤی نهئێنه قهبویلكرن دڤێت ئهو بزانت هندهك گونههێن وی یێن بووینه ئهگهرا ڤێ نهقهبویلكرنێ.
چار: زالبوونا زالمان:
و ژ وان عهزابێن خودێ ب سهر مللهتان دا دئینت دهمێ ئهو فهرمانا ب باشییێ نهكهن، و ئێك ودو ژ خرابییێ نهدهنه پاش، زالبوونا مرۆڤێن بێ بهخت و زالمن، ئهوێن مللهتێن خۆ رهزیل دكهن و مافێن وان دخۆن، ژ صهحابییێ پێغهمبهری (ئهبوو دهردائی) دئێته ڤهگوهاستن دبێژت: ((یان هوین دێ فهرمانا ب باشییێ و پاشڤهبرنا ژ خرابییێ كهن، یان خودێ سولتانهكێ زالم دێ ل سهر ههوه زال كهت قهدرێ مهزنێ ههوه ناگرت، و رهحمێ ب بچویكێ ههوه نابهت، و باشێن ههوه دێ دوعایان كهن دوعایێن وان نائێنه قهبویلكرن، و هوین دێ داخوازا سهركهفتنێ كهن هوین نائێنه ب سهرئێخستن، و هوین دێ داخوازا ژێبرنا گونههان بۆ خۆ كهن گونههێن ههوه نائێنه ژێبرن)).
پێنج: خرابوونا دلی:
ئیمام عهلی -خودێ ژێ رازی بت- د گۆتنهكا خـــــۆ دا دبــێـــژت: ((ئێكهمین جهاد ژ ناڤ ههوه دئێته ڕاكرن جیهادا ب دهستییه، پاشی جیهادا ب ئهزمانی، پاشی جیهادا ب دلی.. ڤێجا ئهگهر دلی باشی نهنیاسی، و كهرب ژ خرابییێ ڤهنهبوو، ئهو دێ دهرنشیڤ بت)).
ژ ڤێ گۆتنا ئیمامی دئێته زانین كو ئهگهر مرۆڤی -ب دلێ خۆ- حهز ژ باشییێ نهكر و كهرب ژ خرابییێ ڤهنهبوو، هنگی دلێ وی دێ خراب بت، و ئهگهر دل خراب بوو، لهش ههمی دێ خراب بت، وهكی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت، و لهش ئهگهر خراب بوو مان و نهمانا مرۆڤی دێ وهكی ئێك بت.