ئهو كهسێن خودێ حهز ژێ ناكهت
پشتی ئهو ڕهنگێن مرۆڤان بۆ مه دیار بووین یێن خودێ حهز ژێ دكهت وهكی د ئایهتێن قـورئانـێ ب خۆ دا هاتی، مه دڤێت ب كــورتـی بهحسێ هندهك ژ وان مرۆڤان ژی بكهین یێن خودێ حهز ژێ نهكهت، وهكی د ئایهتێن قورئانێ وحهدیسێن پێغهمبهری دا -سلاڤ لێ بن- هاتی.. هیڤیا مه ژ خودێ ئهوه ئهو مه ژ ڤان ڕهنگه مرۆڤان حسێب نهكهت.
1- یێن تهعداكهر:
خودایێ مهزن د ئایهتهكا سوورهتا (البقرة) دا دبێژت:
وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ(190)
د ڤێ ئایهتا پیرۆز دا خودایێ مهزن فهرمانێ ل خودان باوهران دكهت كو ئهو بۆ ب سهرێخستنا دینێ خودێ جیهادێ د گهل وان كهسان بكهن یێن شهڕ ودوژمناتیێ د گهل وان دكهن، بهلێ د گهل هندێ ژی بیرا وان ل مهسهلهكا گرنگ دئینته ڤه، ودبێژتێ: هوین تهعدایێ د ڤێ چهندێ دا نهكهن، چونكی هندی خودێیه حهز ژ وان كهسان ناكهت یێن تهعداییێ دكهن وپێ ل توخویبێن خودێ ددانن.
یهعنی: خۆ ل وی دهمێ هوین شهڕێ دوژمنێن خۆ دكهن، ئهو دوژمنێن نهیارهتیا دینێ ههوه دكهن ودڤێن ههوه نههێلن، دڤێت هـویـن تهعدایێ نهكهن، وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا هندهك ڕهنگێن تهعدایا د دهمێ كــرنــا شهڕی دا چێ دبن بـۆ مـه بـهرچاڤ دكهت ومه ژێ ددهته پاش، (موسـلم) ژ (بـورهیدهی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: دهمێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هندهك كهس دهنارتنه جیهادێ دا بێژتێ: [جیهادێ د ڕێكا خودێ دا بكهن، وشهڕێ وان بكهن یێن كوفر ب خودێ كری، غهزایێ بكهن وخیانهتێ وغـهدرێ نهكهن، یاریان ب كهلهخێن كوشتیان نهكهن، وبچویكان نهكوژن، ووان ژی نهكوژن ئهوێن د جهێ عیبادهتی ڤه].
ئهڤه هندهك ڕهنگێن تهعدایێ نه یێن ل دهمێ كرنا شهڕی دئێنه كرن، مرۆڤێ جیهادێ د ڕێكا خودێ بكهت دڤێت خۆ ژێ بدهته پاش.. ئهگهر نه، ئهو دێ بته ژ وان كهسان یـێن خودێ حهز ژێ نهكهت، ئهگهر خۆ ئهو ئێك ژ جیهادكهران ژی بت!
2- یێن خرابكار:
د گهلهك ئایهتان دا هاتیه كو خودێ حهز ژ وان مرۆڤان ژی ناكهت یێن فهسادێ وخرابكاریێ د عهردی دا دكهن، ئێك ژ وان ئایهتان ئهڤ ئایهتێن سوورهتا (البقرة) نه، خودایێ مهزن تێدا دبێژت:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ(204)وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ(205)وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ۚ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ ۚ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ(206)
د ڤان ئایهتان دا خودایێ مهزن بهحسێ ڕهنگهكێ مرۆڤان دكهت ودبێژت: هندهك مرۆڤ ژ دوڕوی ومنافقان ههنه كهیفا ته -ئهی موحهممهد- ب گۆتنا وی یا رههوان دئێت، وئهو سویندێ ب خودێ دخۆت كو ڤیانا ئیسلامێ د دلـێ وی دا ههیه، وئهو ب خـۆ دوژمنی وههڤڕكیا وی بـۆ ئیسلامێ وموسلمانان یا دژواره.
وئهگهر ئهو ژ نك ته ئهی موحهممهد دهركهفت، ئهو ب چهلهنگی بزاڤێ دكهت دا خرابیێ د عهردی دا بهلاڤ بكهت، وشینكاتیێ مرۆڤان پویچ بكهت، وحهیـوانهتێ وان بكوژت، وخودێ حهز ژ خرابكاریێ ناكهت. وئهگهر ئهو دوڕویێ خرابكار هاته شیـرهتكرن، وبۆ وی هاته گۆتن: تهقوا خودێ بكه و ژ جزادانا وی بتـرسه، وبهس خرابیێ د عهردی دا بكه، ئهو شیـرهتێ قهبویل ناكهت، بهلكی خۆمهزنكرن وسهرگهرمیا بێ فامیێ بهرێ وی ددهته كرنا پتـر گونههان، ڤێجا جههنهم تێـرا وی ههیه وعهزابا وێ بهسی ویه، وئهو چ پیسه جهه!
وههر چهنده ئهڤ ئایهته د كهسهكێ دهسنیشانكری دا ژ منافقان هاتبوو خوارێ، دهاته نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- وسویند بۆ دخوارن كو ئهو حهز ژ خودێ وپـێـغهمبهری دكهت، وخێرا ئیسلامێ وموسلمانان دڤێت، وگاڤا ژ بهر چاڤێن موسلمانان دچوو ههچی خرابیا د دهر موسلمانان دا ژێ هاتبا تهخسیری نهدكر.. مه گۆت: ههر چهنده ئایهت بهحسێ كهسهكێ تایبهت دكهت بهلـێ مهعنا وێ یا گشتیه ژ ههر كهسهكی دگرت یێ ب سهر ڤه خۆ ب جامێریێ نیشا خهلكی بدهت دا باوهریا وان پێ بێت، و ژ بنڤه بنڤه كار وكهسبێ خۆ بكهته خرابی، لـێ بگهڕیێن وان كاران بكهت یێ خرابیا مهخلووقاتی تێدا چ ئهو مهخلووق مرۆڤ بت، یان حهیوانهت بت، یان خۆ شینكاتی بت، ئهوێ ڤی كاری بكهت خودێ حهز ژێ ناكهت، ومرۆڤ دشێت بێژت: ئهڤ ئایهته ژ وان ژی دگرت یێن كارهكێ وهسا یێ خراب دكهن كو دبته ئهگهرا تێكدانا ژینگههێ، دار وبار و شینكاتی پێ تێك بچت، یان سامانا حهیوانهت وگیانهوهران بێته تهلافـتـن.
3- یێن كافر:
خودایێ مهزن د ئایهتهكا پیرۆز دا ژ سوورهتا (آل عمران) دبێژت:
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ ۖ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكَافِرِينَ(32)
د ڤێ ئایهتێ دا خودایێ مهزن دبێژته پێغهمبهرێ خۆ: ئهی موحهممهد تو بێژه: هوین گوهداریا خودێ ب دویچوونا كیتابا وی بكهن، وگوهداریا پێغهمبهری ب دویچوونا سوننهتا وی بكهن، وئهگهر وان گوهداریا ته نهكر وپشتا خـۆ دا ته، وئهو ههر مانه ل سهر كوفرا خـۆ، ئهو د هێژای ڤیانا خودێ نابن، چونكی هندی خودێیه حهز ژ كافران ناكهت.
ژ ڤێ ئایهتێ دیار دبت كو ههر كهسهكێ ل بهر نهئێت گوهداریا خودێ وپێغهمبهری بكهت، و ب حوكمێ كیتابێ وسوننهتێ رازی نهبت، ئهو ژ خودان باوهران نائێته هژمارتن، ویێ خودان باوهر نهبت خودێ حهز ژێ ناكهت، وئهوێ خودێ حهز ژێ نهكهت ل ڕۆژا قیامهتێ جهێ وی دێ جههنهم بت، خودایێ مهزن د ئایهتهكێ دا بهحسێ جههنهمیان دكهت، وئهگهرا چوونا وان بۆ جههنهمی ب ڤی ڕهنگی ئاشكهرا دكهت: [ يَوْمَ تُقَلّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا] ڕۆژا ڕویێ وان د ئاگری دا دئێته وهرگێڕان ئهو دبێژن: خوزی مه گوهداریا خودێ وگوهداریا پێغهمبهری كربا (الأحزاب: 66) مهعنا: نهگوهداریا خودێ وپێغهمبهریه بهرێ خودانی ل ئاخرهتێ ددهته جههنهمێ.
4- یێن زۆردار:
و د ئایهتهكا دی یا سوورهتا (آل عمران) دا هاتیه:
وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ(57)
ومهعنا ڤێ ئایهتێ ئهوه خودایێ مهزن دبێژت: ئهوێن باوهری ب خودێ وپێغهمبهرێن وی ئینای وكریارێن چاك كرین، خودێ جزایێ خێرێن وان ب تمامی دێ دهتێ بێ كێمكرن، وخودێ حهز ژ زۆرداران ناكهت.. وئهڤه ڕهنگهكێ گهفێیه خودێ ل وان كهسان دكهت یێن ب زۆرداریا خۆ پێ ل مافێ غهیری خۆ دانای، یان ژی ژ نهزانینا خۆ تشت نهدانایه جهێ وی یێ موناسب.. ئهڤ كهسێن ب ڤی ڕهنگی خودێ جزایێ كارێ وان یێ خراب ب دورستی دێ دهتێ كانێ چاوا ئهو جزایێ خودان باوهران ژی ب دورستی دێ دهتێ، وئهو زۆرداریێ ل كهسێ ناكهت، چونكی ئهو حهز ژ زۆرداران ناكهت.
5 ـ خائنێن گونههكار:
خودایێ مهزن د سوورهتا (النساء) دا دبێژت:
وَلَا تُجَادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ خَوَّانًا أَثِيمًا(107)يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَىٰ مِنَ الْقَوْلِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطًا(108)
خودایێ مهزن دبێژت: تو بهڕهڤانیێ ژ وان نهكه یێن ب نهگوهداریا ئهمرێ خودێ خیانهتێ ل خـۆ دكهن. هندی خودێیه حهز ژ وی ناكهت یێ پڕ خیانهتێ بكهت، وگونهها وی یا مهزن بت.
پاشی ئایهت بهحسـێ وان خائنێن گونههكار دكهت ودبێژت: ئهو خۆ ژ خهلكی ڤهدشێرن دا كارێن وان یێن خراب نهبینن، بهلێ ئهو خـۆ ژ خودێ ڤــهناشێرن وژێ شهرم ناكهن، وئهو ب زانینا خـۆ یێ د گهل وان، ویێ ئاگههداره ب وان دهمێ ئهو -ب شهڤ- وێ گـۆتنا ئهو پێ نهڕازی دبێژن، وخودێ ب ههمی گـۆتــن وكریارێن وان یێ ئاگههدار بوویه، تشتهك ژێ ل وی بهرزه نابت.. وئهڤه ژ كێم باوهریا وانه، ترسا وان وشهرما وان ژ خهلكی پـتـره.
6- یێن دهست بهردای:
د سوورهتا (اڵانعام) دا خودایێ مهزن دبێژت:
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ ۚ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ ۖ وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ(141)
یـهعـنـی: خـودایـێ مهزن ئهوه یێ باغ وبیستان بـۆ ههوه داین: هــنـدهك ژێ ژ سهر عهردی دئێنه هلدان وهكی مێوێن تـری، وهندهك ژێ نائێنه هلدان بهلكی ل سـهر بـنـا خـۆ ڕادبن وهكی دارقهسپ ودارێن دی، ئهو د تامێن خۆ دا د ژێك جودانه، وزهیتوین وهنار، ڕهنگێ وان وهكی ئێكه، وفـێـقـی وتاما وان یا جودایه. هوین -گهلی مرۆڤان- ژ بهرێ وان بـخـۆن ئهگهر ئهو هاتنه بهری، وهوین وێ زهكاتا ل سهر ههوه هاتیه فهركرن بدهن، وپێ ل توخویبێن ناڤنجیێ د دانا مالـی وخوارنێ وههر كارهكێ دی دا نهدانن. هندی خودێ یه حهز ژ وان ناكهت یێن پێ ل توخویبێن وی ددانن.
و د ئایهتهكا دی دا ژ سوورهتـا (الأعراف) دا خـودایێ مهزن دبێژت:
يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ(31)
یهعنی: ئهی دووندهها ئادهمی هوین ل دهمێ كرنا ههر نڤێژهكێ ب وی كار وكـۆكی بن یێ شریعهتی فهرمان پێ ل ههوه كری، كو جلكهك بت عهورهتێ ههوه بڤهشێرت ویێ پاك وبژوین بت، و ژ تشتێ پاقژ یێ خودێ دایه ههوه هوین بخۆن وڤهخۆن، و د وێ چهندێ دا د ناڤنجی بن وپێ ل توخویبان نهدانن. هندی خودێ یه حهز ژ وان ناكهت یێن دهست بهردان وزێدهگاڤیێ د خوارن وڤهخوارن وكارێن دی دا دكهن. وئهڤ ئایهته هندێ دگههینن كو خودێ حهز ژ وان كهسان ناكهت یێن دهست بهردای و (موسرف) د ههمی كارێن خۆ دا.
7- یێن خۆمهزن دكهن:
د سوورهتا (النحل) دا هاتیه:
إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۚ فَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْكِرَةٌ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ(22)لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ(23)
خودایێ مهزن ئاشكهرا دكهت كو خودایێ ئێكانه ئهوه، وودبێژت: خودایێ ههوه یێ كو ئهو ب تنێ هێژای پهرستنێ خودایهكێ ب تنێیه، ڤێجا ئهوێن باوهریێ ب ڕابوونا پشتی مـرنـێ نائینن دلێن وان ب تهوحیدا خودێ دبێ باوهرن، چونكی ئهو ژ عهزابا وی ناترسن، ڤێجا ئهو خـۆ ژ قهبویلكرنا حهقیێ وپهرستنا خودایێ ب تنێ مهزنتـر دبینن. ومسوگهر هندی خودێ یه ب وان بـیـر وباوهر وگـۆتن وكریارێن ئهو ڤهدشێرن وئاشكهرا دكهن یێ زانایه، وئهو دێ وان سهرا وێ چهندێ جزا دهت، هندی ئهوه ئهو حهز ژ وان ناكهت یێن خۆ ژ پهرستنا وی مهزنتـر دبینن، وئهو دێ وان سهرا وێ چهندێ جزا دهت.
وههر مرۆڤهكێ گهلهك د خۆ بگههت وخۆ مهزن بكهت، وخۆ ژ عهبدینیا خودێ بلندتر ببینت، یان خۆ د سهر عهبدێن خودێ ڕا ببینت، ونزم بهرێ خۆ بدهته وان ئهو دێ ژ وان كهسان بت یێن خودێ حهز ژێ نهكهت، وئهوێ خودێ حهز ژێ نهكهت ل دنیایێ وئاخرهتێ تهوفیقا وی نادهت.
8- یێن هێڕ وبهتران:
د سوورهتا (القصص) دا خودایێ مهزن سهرهاتیا قاروونی وبهطرانیا وی بۆ مه ڤهدگێڕت، ودهمێ دگههته وی جهی دهمێ قاروون ب زێڕ وزینهتا خۆ ڤه دهركهفتی دا زهنگینیا خۆ نیشا مللهتێ خۆ بدهت، وخۆ ل سهر سهرێ وان مهزن بكهت، ل وی دهمێ قورئان دبێژت:
إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَىٰ فَبَغَىٰ عَلَيْهِمْ ۖ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ ۖ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ(76)وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ ۖ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا ۖ وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ ۖ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ ۖ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ(77)
یهعنی: هندی قاروونه ئهو ژ مللهتێ مووسای بوو -سلاڤ لێ بن- ڤێجا ئهو د سهر پیێ خۆ دا چوو ووی خۆ ل سهر وان مهزن كر، و مه ژ گهنجینهیێن مالی تشتهكێ مهزن دابوو وی، حهتا وێ دهرهجێ هژمارهكا مرۆڤێن ب هێز نهدشیان بهس كلیلێن گهنجینهیـێـن وی هلگرن، دهمێ مللهتێ وی گۆتیه وی: كهیفا خـۆ ب وی مالی نهئینه یێ ته ههی، هندی خودێ یه حهز ژ وان ناكهت یێن بهتران دبن وشوكرا وی نهكهن سهرا قهنجیێن وی. وتو ب وی مالـێ خودێ دایه ته خێرا ئاخـــرهتــێ بـــۆ خـــۆ بخـوازه، كو د دنیایێ دا گوهداریا خودێ بكه، وتو بارا خـۆ ژ دنیایێ ژی ژ بیـر نهكه، كو خۆشیێ ب تشتێ حهلال ببهی بێ زێدهگاڤی، وتو ب دانا خێران قهنجیێ د گهل خهلكی بكه، ههر وهكی خودێ ب ڤی ههمی مالـی قـهنـجـی د گهل ته كری، ووی تشتێ خــــودێ ل ســهر ته حهرامكری ژ تهعداییا ل سهر خهلكی تو نهكه، هندی خودێ یه حهز ژ خرابكاران ناكهت.
و د ڤان ههردو ئایهتان دا خودایێ مهزن دو ڕهنگێن مرۆڤان بۆ مه دیار دكهت یێن ئهو حهز ژێ نهكهت: ئهو كهسێن ب قهنجیێن خودێ بهتران دبن، وكهیف ب بار وپشكا خۆ یا دنیایێ دئێت ڤێجا ئاخرهتێ ژبـیـر دكهن. وئهو كهسێن خۆ د سهر خهلكی ڕا دبینن ڤێجا خرابكاریێ د عهردی دا دكهن.
وپشتی مه هندهك ئایهتێن قورئانێ د دهر حهقا وان كهسان دا ڤهگێڕاین یێن خودێ حهز ژێ نهكهت، مه دڤێت هندهك حهدیسێن پێغهمبهری ژی -سلاڤ لێ بن- ههر د ڤێ دهلیڤهیێ دا ڤهگێڕین، دا بابهتێ مه پتـر یێ تمام بت.
1- ئیمامێ بهیههقی ژ (أبو الدرداء)ی ڤهدگوهــێـــزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گـۆت: [ من أعطي حظه مـن الرفق فقد أعطي حظه من الخير ، ومن حرم حظه من الرفق فقد حرم حظه من الخير ] وگۆت: وطؤت : [ أثقل شيء في ميزان المؤمن خلق حسن ، إن الله يبغض الفاحش البذيء ].
د ڤێ حهدیسێ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بهرێ مه ددهته گرنگیا ئهخلاقێ باش، وكو ئهخلاقێ باشه تهرازیا خێرێن مرۆڤی ل ئاخرهتێ گران دكهت، وئهو ئــهخـــلاقـێ باش یێ ئهڤ حهدیسه بهرێ مه ددهتێ نهرمیه، ونهرمی ئهوه مرۆڤ د گۆتن وكریارا خۆ دا یێ دژوار نهبت، ونهرمی دژی توندی وزڤراتـیێ یه، پـێـغـهمـبـهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ههچیێ بارا وی ژ نهرمیێ بۆ هاتبته دان ئهو بارا وی ژ خێرێ هاته دان، وههچیێ ژ نهرمیێ هاتبته بێ باركرن ئهو ژ خێرێ یێ هاتیه بێ باركرن] یهعنی: ئهگهر ته بڤێت بزانی كانێ خودێ خێرا دایه مرۆڤهكی بهرێ خۆ بدێ كانێ ئهو د گۆتن وكریارێن خـۆ دا یـێ نـهرم وحـهلیـمـه یان نـه، وئهگهر ته ڤیا بزانی كانێ ئهو ژ خـێـرێ هاتیه زڕباركرن بـهرێ خـۆ بـدێ كانێ ئهو یێ ڕهق وزڤر ودژواره د گۆتن وكریارێن خۆ دا یان نه..
و د حهدیسهكا دی دا یا موسلم ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت هاتیه، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ إن الرفق لا يكون في شيء إلا زانه ولا ينزع من شيء إلا شانه ] هـنـدی نـهرمـیه د تشتهكی دا نابت ئهگهر ئهو وی جوان نهكهت، و ژ تشتهكی نائێته دهرێخستن ئهگهر ئهو وی كرێت نهكهت.
و د حهدیسهكا دی دا موسلم ههر ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆته وێ: [ يا عائشة ! أرفقي فإن الله إذا أراد بأهل بيت خـيـراً دلهم على باب الرفق ] ئهی عائیشا! یا نهرم به، چونكی ئهگهر خـودێ خـێـر بـۆ خـهلـكـێ مالهكـێ ڤیا ئهو بهرێ وان دێ دهته دهرگههێ نهرمیێ.
پاشی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د حهدیسا خۆ یا بۆری دا بهرێ مه دا گرنگیا ئهخلاقێ باش وگۆت: [گرانتـرین تشت د تهرازیا خودان باوهری دا ئهخلاقێ باش، وخودێ كهرب ژ وی مرۆڤی ڤهدبن یێ فهحش وگۆتن سهقهت بت].
مهعنا: ئهو كهسێ گۆتن سهقهت بت، وئاخفتنێن فهحش وكرێت بێژت، وئهزمانێ خۆ د دهر حهقا خهلكی دا بهردهت، ئهو دێ ژ وان كهسان بت یێن خودێ حهز ژێ نهكهت.
2- ئـبـن حـبـبـان ژ ئـهبـوو هـورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ إن الله يبغض كل جعظري جواظ ، سخاب بالأسواق ، جيفة بالليل ، حمار بالنهار ، عالم بأمر الدنيا ، جاهل بأمر الآخرة ].
د ڤێ حهدیسێ ژی دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ڕهنگهكێ دی یێ وان مرۆڤێن خودێ حهز ژێ نهكهت بۆ مه ئاشكهرا دكهت، ودبێژت: هندی خودێ یه حهز ژ وی كهسی ناكهت یێ ڕهق وزڤر بت وخێرا وی نهگههته كـهسـێ، ل بازاران یـێ قـێـڕقـێـڕی بت، ب شهڤ وهكی كهلهخهكێ مرار بت و ب ڕۆژ وهكی كهری بت، یێ زانا بت ب كارێ دنیایێ، ویێ نهزان بت ب كارێ ئاخرهتێ.
و ژ ڤێ حهدیسێ چهند سالۆخهتهكێن وی مرۆڤێ خودێ حهز ژێ نهكهت بۆ مه ئاشكهرا دبن، ئهو ژی ئهڤهنه:
- ئهو مرۆڤهكێ زڤڕ ودژواره د گۆتن وكریارێن خۆ دا، ویێ تونده نهرمیێ ب كار نائینت.
- ژ زڤری ودژواریا وی خهلك خۆ ژێ ددهنه پاش وتێكهلی وی نابن، وئهو ب خۆ ژی دهست گرتیه ب خێرێ، قهنجیهك ژێ ناگههته كهسێ.
- مرۆڤهكێ قێڕقێڕی وخهپصهچیه دهمێ دچته بازارێ و د ناڤ خهلكی دا دمینت، و ژ بهر ڤێ چهندێ خهلك نهخۆشیا خۆ ژێ دبینت.
- ب شهڤێ وهكی كهلهخهكێ مرار دكهڤت ودنڤت وحهتا لـێ دبته سپێده نه ڕادبت عیبادهتی دكهت، ونه زكرێ خودێ دكهت.
- و ب ڕۆژێ وهكی حهیوانێ گوهدرێژه.
- بۆ كارێ دنیایێ گهلهكێ زانا وشارهزایه، بهلـێ دهمێ دبته مهسهلا دینی وئاخرهتێ كهسهكێ نهزانه.
ئهو كهسێ ب ڤی ڕهنگی بت وئهڤ سالۆخهته ل نك ههبن دێ ژ وان بت یێن خودێ حهز ژێ نهكهت.
3- ئیمامێ ئهحمهد ژ ئهبوو ژهرری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ إن الله عز وجل يحب ثلاثة ويبغض ثلاثة : يبغض الشيخ الزاني ، والفقير المختال ، والمكثر البخيل ، ويحب ثلاثة : رجل كان في كتيبة فكر يحميهم حتى قتل أو يفتح الله عليه ، ورجل كان في قوم فأدلجوا فنزلوا من آخر الليل ، وكان النوم أحب إليهم مما يعدل به فناموا ، وقام يتلو آياتي ويتملقني ، ورجل كان في قوم فأتاهم رجل يسألهم بقرابة بينهم وبينه فبخلوا عنه وخلف بأعقابهم فأعطاه حيث لا يراه إلا الله ومن أعطاه ].
یهعنی: سێ ڕهنگێن مرۆڤان ههنه خودێ حهز ژێ دكهت، وسێ ڕهنگێن دی ههنه خودێ حهز ژێ ناكهت، ئهوێن خودێ حهز ژێ نهكهت ئهڤهنه: پیرێ دههمهن پیس، وفهقیرێ خۆ مهزن بكهت، ودهولهمهندێ بهخیل.
وئهو ههر سێ مرۆڤێن خودێ حهز ژێ دكهت ئهڤهنه:
ئهو موجاهدێ بهڕهڤانیا ژ ههڤالێن خۆ دكهت حهتا دئێته كوشتن یان ژی ب سهر دكهڤت، وئـهو مرۆڤێ ب شهڤ دهمێ ههڤالێن وی دنڤن ئهو ڕادبت وخۆ ڤهدهر دكهت وقورئانێ دخوینت وزكرێ خودێ دكهت، وئهو زهلامێ د ناڤ هندهكان ڤێجا مرۆڤهكێ وان یێ ههوجه دئێت وداخوازێ ژ وان دكهت هاریكاریا وی بكهن ئهو بهخیلیێ د گهل وی دكهن، ئینا ئهو زهلام خۆ ژ وان ڤهدهر دكهت وهاریكاریا وی كهسی دكهت بێی كهس وی ببینت ژبلی خودێ ووی مرۆڤێ ئهو هاریكاریا وی دكهت.
4- ئـبـن حـبـبـان ژ ئـهبـوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ أربعة يبغضهم الله : البياع الحلاف ، والفقـيـر المختال ، والشيخ الزاني ، والإمام الجائر ].
د ڤێ حهدیسێ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- چار ڕهنگێن مرۆڤان بۆ مه دهسنیشان دكهت ههر چار ئهون یێن خودێ حهز ژێ نهكهت، ئهو ژی ئهڤهنه:
ئهو كهسێ گهلهك سویند دخۆت دهمێ تشتێ خۆ دفرۆشت، وئاشكهرایه ئهو كهسێ ناڤێ خودێ بۆ خۆ دكهته پهرده دا درهو وحیلێن خۆ د پشت ڕا ڤهشێرت یێ ژ ههژی هندێ نابت خودێ حهز ژێ بكهت.
ویا باش نینه بۆ مرۆڤێ كڕین وفرۆتنێ دكهت سویند بخۆت ئهگهر خۆ یێ ڕاستگۆ ژی بت.
كهسێ دی ئهو فهقیره یێ كو خۆ مهزن دكهت، وخۆمهزنكرن ب خۆ كارهكه خودێ حهز ژێ ناكهت، ب تایبهتی ئهگهر ئهو ژ مرۆڤهكێ فهقیر پهیدا ببت، چونكی ئهگهر خۆمهزنكهرێ دهولهمهند خۆ ب مال وقهسر وقوسویرێن خۆ مهزن بكهت، یێ فهقیر خۆ ب چ مهزن دكهت؟
ومرۆڤێ سیێ ئهوه یێ ل دهمێ پیراتیا خۆ یێ دههمهن پیس بت، وئاشكهرایه كو دههمهن پیسیا مرۆڤێ ب ناڤ سال ڤهچووی كرێـتـتـره ژ یا كهسێ جحێل وئهو د ههردو حالهتان دا كارهكێ كرێته، خودایێ مهزن دبێژت: [ وَلا تَقْرَبُوا الزِّنَى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبيلاً ـ هوين نيَزيكى زنايىَ نةبن ئةو كارةكىَ كريَت وفةحشة وخرابة رِيَكة ] (الاسراء:32) .
كهسێ چارێ ئهو مهزنه یێ زۆرداریێ ل مللهتێ خۆ دكهت.. كهسهكی ئهگهر زۆرداری لـێ هاتهكرن ههوارێن خۆ دێ گههینته دهولهتێ ومهزنێ دهولهتـێ، بـهلـێ ئـهگـهر مـهزنـێ دهولهتـێ ب خـۆ ئـهو بت یێ زۆرداریێ ل خهلكی دكهت خهلك دێ ههوارێن خۆ گههیننه كێ؟
5- ئـبـن حـبـبـان ژ ئـهبـوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ ثلاثة لا يكلمهم الله ولا ينظر إليهم : رجل حلف بعد العصر على مال امرى مسلم فاقتطعه ، ورجل حلف لقد أعطى بسلعته أكثر مما أعطى ، ورجل منع فضل الماء . يقول الله : اليوم أمنعك فضلي كما منعت فضل ما لم تعمله يداك ].
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د ڤێ حهدیسا خۆ دا سێ ڕهنگێن دی یێن وان مرۆڤان بۆ مه دیار دكهت یێن خودێ حهز ژێ نهكهت، ئهو ژی ئهڤهنه:
•ئهو مرۆڤێ پشتی ئێڤاری ژ درهو سویندێ دخۆت دا مالـێ مرۆڤهكێ موسلمان بۆ خۆ بێخت، وئهڤ ڕهنگێ سویندێ ئهوه یا خودانێ خۆ د گونههێ دا نقۆ دكهت.. وههر وهكی حهدیسێ گۆت پشتی ئێڤاری، چونكی ئهگهر بوو ئێڤارهكا درهنگ هنگی وی هند دهلیڤه نابت ل سویندا خۆ لێڤه ببت، ئهگهر خۆ وی دل تێ ههبت لێڤه ببت ژی، وڕۆژا د دویڤ دا.. كهسێ كهفالهت نهدایێ كو ئهو دێ گههتێ!
•كهسێ دووێ ئهوه یێ ژ درهو سویندێ دخۆت كو وی فلان تشت ب هندێ یێ كـــڕی، وئـــــهو ب خـــۆ وی ئهرزانـتـر یێ كڕی، ڤێجا چ وی ژ بهر هندێ بت دا ب بهایهكێ گرانـتـر بفرۆشت، وهكی دكانداران دهمێ كهسهك دئێت دا تشتهكی ژێ بكڕت ئـهو دێ سویند خـۆن ژ درهو كو مه ب هندێ یێ كڕی دا ب گرانی بفرۆشن. یان ژی كهسهكی تشتهكێ كڕی دێ چته د ناڤ ههڤالێن خۆ دا وبۆ مهدحه وخۆمهزنكرن دێ سویند خۆت كو وی ئهو تشتێ ب هندێ یێ كڕی وسعرهكا زێدهتر دێ بێژت، وئهڤه هژمارهكا گونههێن مهزن ل سهر خۆ كۆم دكهت: خۆمهزنكرن ومهدحه، درهو، سویندا خوارنا ب ناڤێ خودێ.. وئهڤه ههمی خودانێ خۆ هێژای نهڤیانا خودێ دكهن.
•كهسێ سیێ ئهوه یێ ئاڤا خۆ یا زێده ژ كهسێن هـهوجـه مـهنـعـه دكـهت، یهعنی: وی هندی زێدهی ههوجهییا خۆ ئاڤ ههیه، ودهمێ كهسهكێ ههوجه داخوازا هندهك ئاڤێ ژێ دكهت، ئهو ئاڤێ نادهتێ.. پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: خودێ دبێژت: ئهز ژی ئهڤرۆ قهنجیا خۆ دێ ژ وی بڕم كانێ چاوا وی ئهو تشتێ وی چێ نهكری ژ خهلكی مهنعهكر.
مهعنا: ئهو كهسێ د خێرا خهلكی نهبت، ودهستێ هاریكاریێ بۆ وان درێژ نهكهت خودێ ژی خێرێ نادهته وی.
6- (ابن أبی شیبه) ژ (المغیره بن شعبه) ی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ يا سفيان بن سهل ، لا تسبل فإن الله لا يحب المسبلين ].
د ڤێ حهدیسێ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بهحسێ گونهههكا دی دكهت یا ئێكا هند ژ خودانێ خۆ چێ دكهت كو نهڤیانا خودێ ب سهر دا بێت، وتشتێ غهریب ئهوه ئهم ههمی نوكه سستیێ د ڤێ گونههێ دا دكهین، نه بهس سستیێ بهلكی گهلهك كهس ههنه دهمێ تو بهحسێ ڤێ گونههێ بۆ دكهی ههر قـهبـویـل ناكـهن كـو ئهو گونهه بت، وجهدهلـێ دكهن كانێ بۆچی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ كاره ژ گونههان هژمارتیه، ههر وهكی ئهو شهرم دكهن كو پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ گۆتنه كری.
(موغیره) ـ خودێ ژێ رازی بت ـ دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆته سوفیانێ كوڕێ سههلی: ئهی سوفیانێ كوڕێ سههلی، جلكێ خۆ هند شۆڕ نهكه كو بكهفته د بن گۆزهكێن ته دا، هندی خودێ یه حهز ژ وان ناكهت یێن جلكێ خۆ هند شۆڕ دكهن حهتا دكهفته د بن گۆزهكان دا.
و د حهدیسهكا دی دا یا موسلم ژ ئهبوو ژهرری ڤهدگوهێزت، هاتیه پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ ثلاثة لا يكلمهم الله يوم القيامة ولا ينظر إليهم ولا يزكيهم ولهم عذاب أليم] سێ كهس ههنه ڕۆژا قیامهتی خودێ د گهل نائاخڤت وبهرێ خۆ نادهتێ ووان پاقژ ناكهت وعهزابهكا ب ئێش بۆ وان ههیه. ئهبوو ذهر دبێژت: سێ جاران پێغهمبهری گۆتنا خۆ دوبارهكر، ئینا من گۆت: خوسارهت و شهرمزار بوون، ئهو كینه ئهی پێغهمبهرێ خودێ؟ گۆت: وی گۆت: [ المسبل ، والمنان ، والمنفق سلعته بالحلف الكاذب ] ئهوێ جلكێ خۆ هند شۆڕ دكهت حهتا دگههته د بن گۆزهكان دا، وئهوێ قهنجیا خۆ دكهته مننهت، وئهوێ پهرتالـێ خۆ ب سویندا ژ درهو دفرۆشت.
وئهگهر ئهڤ ههر سێ گونههه د مهزن نهبان پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ گۆتنه د دهر حهقا خودانێن وان دا نهدگۆت.
