مرۆڤێن خودێ
وگرییا ژ ترسێن خودێ دا
.. وسهرهاتییا مرۆڤێن خودێ د گهل گرییێ ژى سهرهاتییهكا عنتیكهیه، و ژ ڤێ چــهنــدێ عـهجێبگرتى نهبن، ههڤالينییا مرۆڤێن خودێ د گهل وێ ڕۆندكا ژ ترسێن خودێ دا ژ چـاڤێن وان دبـارى ژ هـهڤـاليـنـییا وان بۆ ههر تشتهكێ دى پتر وموكمتر بوو، ئێك ژ وان ب دهڤێ خۆ هند نهدئاخفت هندى ب چاڤێن خۆ ڕۆندك دباراندن، و د كهڤن دا خودان دل دزانـن كو گۆتنا چاڤ دشێت ب ڕۆندكێ بگههينت، چو جاران دهڤ ب ئهزمانى نهشێت بێژت! ئهگهر نه.. پا بۆچى عاشق وئهڤينداران هنده بهحسێ چاڤان كرییه؟
هنگى ئوممهت يا ب خێر بوو دهمێ زانايان ب ڕۆندكێن خۆ بهرى گـۆتـنـا دهڤى شيرهت ل خهلكى دكرن، هنگى ئوممهت يا ب خێر بوو دهمێ ل مزگهفت ومال وبازارێ ديوان بۆ گرییێ دهاتنه گرێدان، گرییا ل سهر دنيايێ، نه وهكى مه ئهڤرۆ، ئهگهر ئێك ژ مه جارهكێ بگريت ژى بهرێ خۆ بدێ دێ بينى گرییا وان بۆ دنيايێیه.
مخابن ئهم يێن گههشتينه زهمانهكى خهلكێ وى ڕۆندكا ژ ترسا خودێ دا نهناسییه، نه بهس هنده، بهلكى گهلهك ژ وان ههر خودێ ب خۆ نهناسییه حهتا ڤێجا ژ ترسێن وى دا بكهنه گرى، ئێك ژ وان ههر سپێدێ دهمێ ڕادبت وحهتا لێ دبته شهڤ ئهگهر بۆ سويندێ نهبت دوير نينه ناڤێ خودێ نهئێته سهر ئهزمانێ وى!
ئيمامێ (شهعبى) ئهوێ ل سالا (104) ێ مشهختى مرى، د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ((دهمــهكــێ درێــژ مــرۆڤ ب ديــنـى دژيان، حـهتـا ديـن ژ دلێـن وان هـاتییه دهر، پاشى ئهو ب مروهتێ ژيان، حهتا ئهو ژى چووى، پاشى ئهو ب شهرمێ ژيان، حهتا شهرم نهماى، ونوكه ئهو ب طهمهعكرنێ وترساندنێ دژين.. وپشتى ڤى زهمانى زهمانهكێ دى دێ ئێت هێشتا دێ يێ خرابتر بت)). ونوكه ئهو زهمانه يێ ئيمامێ شهعبى بهحس ژێ كرى!
(تشاؤم) نهبت بهلێ ئێك زێده زهحمهت ووهستيانێ دێ بينت حهتا ب سهر ئێكێ وهسا هل ببت ب دورستى بێنا دينى ژێ بێت، ڕۆژهكێ (ئهبوو موسلمێ خهولانى) د بهر مـزگـهفـتـهكێ ڕا بۆرى ديــت هــنـدهك مرۆڤ ل مزگهفتێ يێن كۆم بووين، كهيفا وى گهلهك ب وان هات، وى هزركر ئهو بهحسێ خودێ يێن دكهن وعلمى يێ نيشا ئێك ودو ددهن، ئهو ب نك وان ڤه چوو ديت لهغـوا وانه وبهحس بهحسێ دنيايێیه، ئينا وى گۆته وان: ((سبحان الله! مهتهلا من وهــهوه وهكــى مــهتـهلا وى زهلامییه يێ بارانهكا بۆش لێ بارى، ڤێجا ئهو ل دۆر خۆ زڤڕى درهگهههكێ ڤهكرى ديتى، وگـۆتـــى: بــاشــه، ئــهز دێ چمه د ڤى خانى ڤه دا ژ بارانێ بێمه پاراستـن، ڤێجا پشتى ئهو چوويه د وى خانى ڤه وى ديت ئهو خانییهكێ بێ بانه! ئهز هاتمه ديوانا ههوه من هزركر ديوانا زكرى وزانينێیه دێ مفاى بۆ خۆ ژێ بينم، پاشى دهركهفت ديوانا دنيايێیه د مالا خودێ ڤه)).
بــهرێ خــۆ بــدهنــه مزگهفتێن مــه دێ زانن ئهم چ زهلامين! مهتهلا مه مهتهلا مێرگهكا ب خهمل بوو، چو سترى د ناڤ دا نهبوون، پاشى هند سترى كهفتنێ حهتا ڕۆژهك ب سهر دا هاتى چو گول د ناڤ دا نهماين!
زڤڕين ل بابهتێ خۆ يێ سهرهكى دێ بێژين: ئهو ڕۆندكا ژ ترسێن خودێ دا ژ چاڤى دئێته خوارێ هنگى ڕادوهستت حهتا خودانێ خۆ دبهته بهحهشتێ، و ژ سالۆخهتێن وان خودان باوهرانه يێن كو خودێ ژێ ڕازيبووى وئهو ب بهحهشتا خۆ ڕازى كرين: ههر جارهكا ئايهتێن خــودێ بـــۆ وان هـاتـنـه خواندن ئهو سهرێن خۆ ل بهر مهزنییا خودێ دچهمينن وهند ڕۆندكان ژ ترسێن وى دا دبارينن حهتا بهرسنگێن خۆ تهر دكهن.. د ئايهتهكێ دا خودايێ مهزن مهدحێن وان بهنییێن خۆ دكهت يێن وى قهنجى د گهل كرى ودبێژت: (إِذَا تُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَٰنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا ۩ (58) سورة مريم اية 58 , ( إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا(107) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا (108) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا ۩ (109) سورة الإسراء (107-109).
ئهوێن خودێ زانين دايێ گاڤا ئايهتێن قورئانێ بۆ دئێنه خواندن نهشێنه چاڤێن خۆ، ڕۆنـدكان دبارينن وسهرێ خۆ ب ترس ڤه بۆ خودێ دچهمينن، (ئهبوو ئهعلايێ تهيمى) دبێژت: ((ههچى زانايێ زانينا وى نهگرينت ئهوى چو زانين نهبوويه)).
ئـهوێ ئهڤرۆ ژ ترسێن خودێ دا بگريت، سـوبـاهـى دهمـێ ئـهو ژ قهبرى ڕادبت وخهلك ل دۆرێن وى دگرين ئهو دێ يێ ب كهنى بت، وئهوێ ئهڤرۆ دكهنيت وخودێ ژ بيـر دكهت، سوباهى دهمێ ئهو ژ قهبرى ڕادبت دێ گريت..
(إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كَانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ) (29) ئهڤه د دنيايێ دا، ئهوێن تاوانبار گاڤا خودان باوهر دديتن، بۆ خۆ پێ دكره كهنى (فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ) (34).
ڤێجا ئهڤرۆ، ل ڕۆژا قيامهتێ، ئهوێن د دنيايێ دا باوهرى ئيناى ب وان ئهوێن كـافـر بووين دكهنه كهنى.. ئـێـك ب ئێكێیه، وشهرت ڤێرێیه!
د حهديسهكا دورست دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- وان ههر حهفت مرۆڤان بۆ مه دهژمێرت يێن كو ل ڕۆژا حهشرێ -دهمێ چو سيبهر نهههين- ل بهر سيبهرا خودێ دئێنه كۆمكرن، وديار دكهت كو ئێك ژ وان ئهو زهلامه يێ دهمێ ب تنێ دمينت خودێ ل بيرا خۆ دئينتهڤه ڤێجا ژ ترسێن خودێ دا چاڤێن وى تژى ڕۆندك دبن.. جزايهكێ كێم نينه ئهگهر ئهم تێ بگههين، ويا ژ ڤێ ژى مهزنتر: ئيمامێ (ترمذى) ژ (عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( دو چاڤان ئاگر ڤێ ناكهڤت: ئهو چاڤێ ژ ترسێن خودێ دا كربته گرى، وئهو چاڤێ ب شهڤ د ڕێكا خودێ دا بمينته هشيار نۆبهدارییێ بكهت).
بهايهكێ گرانه بۆ كارهكێ ب ساناهى، د گهل هندێ ژى بكڕ دكێمن، بۆچى؟
گهلهك جاران ئهم ڤێ پسيارێ ژ خۆ دكهين.. دهمێ ئهم ديرۆكا مرۆڤێن خودێ دخوينين تشتێ ژ ههمییێ بهلاڤتر د ناڤ وان دا ئهم دبينين گرییا ژ ترسا خودێ دايه، ئێك ژ وان ئايهتهكێ دا خــويــنــت، يــان حــهديـسهكێ دا گوهـ لێ بت هند دا كهته گرى حهتا سنگێ وى ژ ڕۆندكان تهڕ دبوو، ئهم ئهڤرۆ ههر وان ئايهت وحهديسان دخوينين وگوهـ لێ دبين بهلێ خۆ ئهم موییهكى ژى ژ خۆ شاش ناكهين، بۆچى؟
بهرسڤ: ژ بهر سێ ئهگهران:
يا ئێكێ: گونههێن مه گهلهك ژ باشییێن مه يێن پتر لێ هاتين.
يا دووێ: ڤێجا دلێن مه يێن ڕهق وهشك بووين.
يا سییێ: لهو چاڤێن مه ڕۆندكان نابارينن.
د حهديسهكێ دا هاتییه: ( هشيار بن گهلهك نهكهنه كهنى، هندى گهلهك كهنییه دلى دمرينت ).
ڤــيــانــا مه بۆ دنيايێ وغاردانا مه ب دويڤ ڤه هند ڕێكێ نادهته مه ئهم دو ڕۆندكان ژ تــرســێــن خــودێ دا بــبــاريـنـيـن، چونكى ئاشكهرايه كو ڤيانا دنيايێ وترسا خودێ پێكڤه د دلهكى دا كۆم نابن.
مرن مه يا ژ بيـرا خۆ برى، ئێك ژ مه هند بۆ دنيايێ دكهت دێ بێژى مرن بۆ وى ژى نينه، گاڤا د بهر موغبهرهكێ ڕا دبۆرت پاتكا خۆ ددهته قهبران دا زهوقێ وى نهخۆش نهبت، وگاڤا د گهل مرییهكێ خۆ چوو سهر زيارهتى نزانت كهنگى دێ وى بن ئاخ كهت دا بزڤڕته قهسرا خۆ! بێژنه من: ئهوێ ب ڤى ڕهنگى بت چاوا ژ ترسا خودێ دا دێ كهته گرى؟ چاوا دێ ب خۆشییا هندێ حهسيێت كو مرۆڤ ژ ترسا خودێ دا بكهته گرى؟
وهرن دا پێكڤه بهرپهڕێن ديرۆكا مرۆڤێن خودێ قهلدهينهڤه بهلێ ڤێ جارێ دا بزانين كانێ سهرهاتییا وان د گهل گرییا ژ ترسێن خودێ دا چ بوو..
سهروهرێ ههمى مرۆڤێن خودێ، پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- صهحابییهكێ وى دبێژت: ((ڕۆژهكێ ئـهز هــاتـمــه نك وى نڤێژ دكر، وهندى هند وى دكره گرى دهنگهكێ وهسا ژ سنگێ وى دهات دا بێژى دهنگێ مهنجهلا ئاڤێیه دهمێ دداننه سهر ئاگرى)).
دهيـكـا مـوسلمانان عائيشا -ئهوا نێزيكى نههـ سالان د گهل پێغهمبهرى د مالا وى دا ژياى- دبێژت: ((من نهديت پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڕۆژهكا ب تنێ وهسا كرییه كهنى كو دهڤێ وى بهش ببت حهتا مرۆڤ نيڤا دهڤێ وى ببينت)). و د حهديسا معراجێ دا، وهكى ئيمام ئهحمهد ژ ئهنهسى ڤهدگوهێزت، هاتییه: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( من گۆته جبريلى: ئهز نابينم ميكائيل دكهته كهنى، بۆچى؟ وى گۆته من: ئهڤه ڕۆژا خودێ جههنهم چێكرى ئهوى هێشتا نهكرییه كهنى ).
ئيمام (موسلم) ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهمرى ڤهدگوهێزت، دبێژت: ((جارهكێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- سوورهتا ئيبراهيم دخواند گاڤا گههشتییه ڤێ ئايهتێ:(رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ ۖ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي ۖ وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) (36).
پـێـغـهمــبـــهرى -سلاڤ لێ بن- دهستێن خۆ بلندكرن وگرى وگرى وگۆت: ڕهببى ئوممهتا من ئوممهتا من، ئينا خودێ جبريل هنارته نك وگۆتێ: خودێ دبێژته ته: ئهز دێ ته د دهر حهقا ئوممهتا ته دا ڕازى كهم)).
وئهبوو بهكر -زهلامێ ئێكێ پشتى پێغهمبهرى د ناڤ ئوممهتێ دا- هند مرۆڤهكێ دل نازك بوو گاڤا ل سهر مينبهرا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڕادوهستيا هند دكره گرى كهسێ ئاگههـ ژ دهنگێ وى نهدما.. جارهكێ چوو دا نڤێژا بارانێ ل بهرا خهلكى بكهت، ترارهكێ شهربهتا هنگڤينى بۆ وى ئينا، سێ جاران وى ترار بره بهر دهڤێ خۆ بهلێ ژ بهر گرییێ ئهو نهشيا شهربهتێ ڤهخۆت، وهندى وى كره گرى گرییا ههڤالێن وى ژى هات، پشتى هنگى وان پـسـيـارا وى كر: ئهو ته خێر بوو؟ وى گۆت: جارهكێ ئهز وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ب تنێ د گهل ئێك بووين، ئينا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- د گهل خۆ گۆت: ههڕه ژ من دويـر بكهڤه، ئينا من گۆتێ: ئهى پێغهمبهرێ خودێ ئهو تو د گهل كێ دئاخفتى؟ وى گۆت: ئهڤه دنيا بوو هاته بهرچاڤێن من وگۆته من: ئهگهر تو ژ من خلاس ببى ژى يێن پشتى ته ژ من خلاس نابن.
وعومهرى گهلهك جاران د نڤێژا عهيشا ويا سپێدێ ژى دا سوورهتا (يووسف) دخواند وهند دكره گرى حهتا ڕۆندكێن وى سنگێ وى تهڕ دكرن.
وعوثمان گاڤا دچوو سهر قهبرهكى هند دكره گرى حهتا ڕيهێن وى تهڕ دبوون.
وعهلى سهرهاتییهكا درێژ د گهل ڕۆندكان ههبوو.. جارهكێ پشتى نڤێژا سپێدێ ل بهرا موسلمانان كرى ژ جهێ خۆ ڕانهبوو وحهتا ڕۆژههلاتێ كره گرى، پاشى ڕابوو وگۆت: ئهز نــابــيـنـم ئــهڤــرۆ كــهس دكــهتـه گرى، من صهحابییێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ديتبوون ب شهڤێ ههمییێ وان نڤێژ دكرن ووان هند دكره گرى حهتا ڕيهێن وان تهڕ دبوون، بهلێ خهلك ئهڤرۆ دغافلن. وپشتى هنگى ئهو نههاته ديتن كرییه كهنى حهتا هاتییه شههيدكرن.
پشتى شههيد بووى، ڕۆژهكێ ههڤالێ وى (ضرارێ كوڕێ ضهمورهى) ل ديوانا موعاويهى ئامادهبوو، موعاويهى گۆتێ: بۆ من بێژه كانێ عهلى يێ چاوا بوو؟ وى گۆت: ئهى (أمير المؤمنین) ئهگهر تو من عهفى كهى، وى گۆت: نه، ئهز ته عهفى ناكهم. ضرارى گۆت: باشه.. ئهز ب خودێ كهمه ئهوى دوير بهرێ خۆ ددا، هێزهكا دژوار وى ههبوو، گۆتنا وى يا رههوان بوو، وى حوكم ب دادییێ دكر، زانين ژێ دزا، ژ دنيايێ وخۆشییا وێ دڕهڤى، صهبرا وى ب شهڤێ وتارییا وێ دهات، ب خودێ ئهو مرۆڤهك بوو گهلهك دكره گرى وگهلهك هزرێن خۆ دكرن، دهستێن خۆ وهردگێڕان و د گهل خۆ دئاخفت، حهز ژ جلكێن كورت وخوارنا ساده دكر، گاڤا ئهم دهاتينه نك وى ئهو وهكى ههر ئێك ژ مه بوو، دهمێ مه پسيارهك ژێ دكر وى بهرسڤا مه ددا، ههر چهنده وى ئهم نێزيكى خۆ دكرين ژى، وئهو يێ نێزيكى مه بوو بهلێ هند يێ ب ههيبهت بوو زوى ب زوى ئهم د گهل نهدئاخفتين، مرۆڤێن ديندار د چاڤێن وى دا دمهزن بوون، ووى حهز ژ فهقيـران دكر، خودێ شاهده جارهكێ من ئهو ديت دهمێ شهڤێ پهردێ خۆ يێ تارى بهرداى، وستێر ئاڤابووين، ئهو چوو د محرابا خۆ دا ووى ڕيهێن خۆ گرتن ووهكى وى مرۆڤێ مارى پێڤهداى ئهو دنالى، ووهكى وى مـرۆڤێ خهمهكا گران ههى ئهو دگرى، دهنگێ وى هێشتا يێ د گوهێ من دا دهمێ دگۆت: يا ڕهببى يا ڕهببى! پاشى دا بێژته دنيايێ: ئــهرێ ته خۆ بۆ من خهملاندییه، تو ل هيڤییا منى؟ وێڤه ژ كيڤه دئێت! بۆ خۆ ههڕه ئێكێ دى، ب سێ تهلاقان من تو يا بهرداى، تو يا عهمر كورت وههڤال هێلى، تو يا بێ خێرى، ئاخ ئاخ بۆ كێمییا زادى ودويراتییا قويناغێ ونهخۆشییا ڕێكێ! گاڤا موعاويهى ئهڤ گۆتنه گوهـ لێ بووين ڕۆندكێن وى هند بارين حهتا ڕيهێن وى تهڕ بووين، ب دهرهچكێ خۆ چاڤێن خۆ پاقژكرن وگۆت: ئهرێ ب خودێ بابێ حهسهنى يێ وهسا بوو، ئهى ضرار خهما ته ل سهر وى يا چاوايه؟ ضرارى گۆت: وهكى خهما وێ ژنكێیه يا ئێكانێ وێ د كۆشێ دا هاتییه سهرژێكرن ڤێجا چو جاران خهما وێ ڕانهبت وڕۆندكێن وێ هشك نهبن.
(خهببابێ كوڕێ ئهرهتتى) گاڤا كهفتییه بهر مرنێ، هندهك ههڤالێن وى هاتنه نك، ئێكى گۆتێ: مزگينییا مه ل ته بت سوباهى دێ گههییه برايێن خۆ، ئينا خهبباب گرى وگۆت: ئهز نه ژ ترسێن مرنێ دا دكهمه گرى، ههوه بيرا من ل هندك برايێن من ئيناڤه يێن چووين وخێرێن وان د گـهل دا، ڕۆژا مه حهمزه ڤهشارتى كفنهك نهبوو ئهم بكهينه بهر، كراسهك د بهر بوو ئهگهر مه سهرێ وى ڤهشارت با پییێن وى دهردكهفتن، وئهگهر مه پییێن وى ڤهشارت بان سهرێ وى دهردكهفت، دهمێ ئهز د گهل پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دهرههمهكێ ب تنێ ژى من نهبوو، ڤێ گاڤێ چل هزار دهرههم يێن د مالا من دا، ئهز دترسم ئهم نهگههينه وێ خێرێ يا ئهو گههشتينێ.
ئهڤه ژ صهحابییان، و ژ يێن پشتى وان: (ربعییێ كوڕێ خراشى) ئێك ژ وان تابعییانه يێن (بوخارى وموسلمى) حهديس ژێ ڤهگوهاستين، د عهمرێ خۆ ههمییێ دا وى درهوهكا ب تنێ ژى نهكربوو، وى چو جاران نهدكره كهنى، ڕۆژهكێ هندهكان گۆتێ: بۆچى تو ناكهيه كهنى؟ وى گۆت: من سويندا خوارى حهتا ئهز نهزانم كانێ دێ چمه بهحهشتێ يان جههنهمێ ئهز ناكهمه كهنى.. ههڤالێن وى دبێژن: گاڤا رحا وى هاتییه هلكێشان وحهتا مه ڤهشارتى ژى سهروچاڤێن وى ب كهنى بوون.
(ثابتێ بهنانى) ئهوێ ئهنهسێ كوڕێ مالكى دگۆتێ: چاڤێن ته وهكى چاڤێن پێغهمبهرينه، هند دكره گرى حهتا چاڤێن وى كول بووين، ڕابوون حهكيمهك بۆ ئينا، حهكيمى گۆتێ: چاڤێن ته دێ چێ بن بهلێ ب وى شهرتى تو نهكهيه گرى، ثابتى گۆتێ: چ خێر د وى چاڤى ههيه يێ نهكهته گرى؟
بهلێ.. ديتنا مرۆڤێن خودێ بۆ مهسهلێ د ڤێ گۆتنێ دا كۆم دبت: چ خێر د وى چاڤى ههيه يێ ژ ترسێن خودێ دا نهكهته گرى؟
(صـهلاحـهددينێ ئهييووبى) ڕۆژهكــێ د نــاڤ هـهڤالێن خۆ دا يێ ڕوينشتى بوو، ئێك ژ وان تـشـتـهكێ ب كهنى گۆت، ههمییان كره كهنى، صهلاحهددين تێ نهبت، هندهكان گۆتێ: بۆچى تو ناكهيه كهنى؟ وى گۆت: ئهز ژ خودێ شهرم دكهم بكهمه كهنى وقودس د دهستێن كافران دا بت! ئهگهر ڕۆژێ جارهكێ ب دورستى مه بيـرا خۆ ل مرنێ ئينابا، ئهگهر تارییا شهڤێ بيـرا مــه ل تــاریـیــا قـهبرى ئينابا، چاڤێن مه ژى دا ژ وان چاڤان بن يێن خێر تێدا ههى، بهلێ چ ل دلێ ڕهق بكهين يێ كو ل بن خولییا گونههێ ماى؟
پشتى ڤێ كهرهم كهن دا قهستا ديوانا ئێك ژ وان مرۆڤێن خودێ بكهين يێن ژ ترسا جههنهمێ دا چو جاران نهدكره كهنى.. دا بچينه خزمهتا سهعيدێ كوڕێ جوبهيرى.
