خرابییێن ترسكارییێ
تـرسـكـاری، یان تـرسانـدنـا خهلكێ بێ گونههـ ژ ئهندامێن جڤاكێ، ئێك ژ وان ئهخلاقێن جڤاكی یێن كرێته یێن ئیسلامێ ئهم موسلمان ژێ داینه پاش، و ب گونهههكا مهزن هژمارهتی، ژ بهر وان شوینوارێن خراب یێن ئهو ل سهر جڤاكێ وئهندامێن وێ دهێلت.
وئهو ب خۆ (ترساندن) -وهكی ئاشكهرا- د كهڤن دا ل نك مرۆڤان ڕێكهكه ژ ڕێكن (پهروهردهكرن) و (بهڕهڤانی) یا ژ ماف وحوقووقان، لهو ترساندن خۆ ب خۆ نائێته دانان د گهل ئهخلاقێن باش یان یێن خراب حهتا ئهم بهرێ خۆ نهدهینێ كانێ ئهگهرێن پهنابرنا بهر ب ترساندنێ ڤه چنه و د چاوانن، وئهو ترساندنا نهدورست یا كو ئیسلام مه ژێ ددهته پاش، و ب گونههكاری دزانت ئهوه: مرۆڤهك یان كۆمهكا مرۆڤان لـێ بگهڕیێن ترس وسههمێ بێخنه دلـێ وی خهلكی یێ نه د گهل وان، وئهو توندی ودژوارییێ ب كار بینن بۆ هندێ دا بگههنه ئارمانجێن خۆ، وخهما وان نهبت د ڤێ ڕێكێ دا رح ومالـێ خهلكی تێ بچت، یان حهتا سهروبهرێ ژینگههێ بێته تێكدان.. چونكی یا گرنگ ل نك وان ئهوه ئهو بشێن ترسا خۆ بكهنه د دلـێ خهلكی دا، دا كهس بسته نهكهت بهرانبهر بۆچوون ودلچوون وئارمانجێن وان ڕاوهستت، یان هزرا بهرگرییا حهزێن وان بكهت.
ئـهڤ ڕهنـگـێ ترساندنێ د ئیسلامێ دا كارهكێ حهرامه، وحوكمێ شهرعی د دهر حهقا وی كهسی دا یێ پێ ڕاببت ئهوه شهریعهت وی حسێب دكهت تاوانبار، و ل سـهر دهسـهـهلاتـێ واجب دكهت كو ڕێ نهدهته وان وجزایهكێ ژ ههژی بدهته وان.
وحهتا ئیسلام جڤاكهكا دویر ژ ترسكاری وترساندنێ پهیدا بكهت وێ هژمارهكا ئهحكامان دانان وفهرمان ل مه كر ئهم پێگیرییێ پێ بكهین، دا رحهتی وتهناهی د ناڤ مه دا بهلاڤ ببت، ژ وان ئهحكامان:
أ- ئیسلام ل سهر موسلمانی حهرام دكهت ئهو خۆ ب یاری ڤه بهرێ چهكێ خۆ بــدهتــــه مـــرۆڤــهكێ تهنا، چونكی ئهڤ كارێ وی دبته ئهگهرا ترساندنا وی مرۆڤی ژ لایــهكی ڤه، و ژ لایهكێ دی ڤه ئهو نزانت بهلكی چهكێ وی ژ دهستی ڤهڕست و ب ههڤالـێ وی بكهڤت.
موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [لا یشیرُ أَحدُكمْ إلی أخیه بالسلاح، فإنهُ لا یدرى أحدُكم لعل الشیطان یزعُ فی یده، فیقعُ فی حفرة من النار] ئێك ژ ههوه بلا ب چهكێ خۆ ئیشارهتێ نهدهته برایێ خۆ، چونكی ئهو نزانت بهلكی شهیتان ژ دهستی دهربێخت، ڤێجا ئهو بكهفته د كۆركهكێ دا ژ كۆركێن ئاگری.
ب- ههر وهسا حهرامه ل سهر موسلمانی خۆ ب یاری ژی ڤه ئهو برایهكێ خۆ بترسینت، چونكی دبت ئهڤ ترساندنا هه ببته ئهگهرا كارتێكرنهكا خراب ل سهر وی.
ئهبوو داوود ڤهدگوهێزت كو جارهكێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گهل هندهك صهحابییێن خۆ دهركهفت بوون، و ل دهمێ بێنڤهدانێ زهلامهك ژ وان نڤست، ووهریسهك ڤێ بوو، پشتی ئهو نڤستی هندهك چوون ئهو وهریس كێشا -دیاره وان دڤیا بۆ تڕانه وی وهریسی لـێ ڤهشێرن- گاڤا وهریس هاتییه كێشان ئهو مرۆڤ ب ترس ڤه هشیار بوو، یهعنی: جرفهك ڤێ كهفت، گاڤا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ كارێ وان دیتی گۆت: [لا یحل لمسلم أنْ یرَوِّعَ مسلما] حهلال نینه بۆ موسلمانهكی ئهو موسلمانهكێ دی بتـرسینت.
مهعنا: حهرامه مرۆڤ كارهكێ وهسا بكهت مرۆڤهك بتـرست، یان ژی بچت خهبهرهكێ ب ترس بگههینته بێژت: من یاری پێ دكرن كانێ دێ چ كهى! د ڤان مهسهلێن ب ڤی ڕهنگی دا یاری پێ نهڤێن، چونكی مرۆڤ نزانت دویر نینه ترساندنهك یان گههاندنا خهبهرهكێ ب ترس ببته ئهگهرا مرنا وی، یان نساخكرنا وی، وئهڤه كارهكێ حهرامه.
ج- ئهگهر مرۆڤ د جههكێ ب قهرهبالغ ڕا بۆری وتشتهكێ تیژ یان یێ خهطهر د گهل مرۆڤی بوو، وهكی چهكی یان چیغنهكی، دڤێت ئهو ئحتیاطا خۆ وهرگرت وئێكا هند نهكهت زیانا وی بگههته كهسهكێ.
موسلم ژ ئـهبــوو مـووسایـێ ئهشعهری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن گۆت: [إذا مرَّ أحدُكمْ فی مجلس أوْ سوق وبیده نبلٌ فلیأخذ بنصالها، ثمَّ لیأخذْ بنصالها، ثمَّ لیأخذْ بنصالها] ئێك ژ ههوه ئهگهر د دیوانهكێ یان سویكهكێ ڕا بۆری وهندهك تیر د دهستی دا بن، بلا سهرێن وان بگرت، پاشی بلا سهرێن وان بگرت، پاشی بلا سهرێن وان بگرت.
د- وئهگهر هات فتنه د ناڤ ئوممهتێ دا زێده بوون، وترساندن وكوشتن بوو كارهكێ بهربهلاڤ ئیسلام فهرمانێ ل مه دكهت ئهم ب بهر فتنێ ڤه نهچین، وپشكدارییێ تێدا نهكهین، و ب دلی ژی مه كهیف پێ نهئێت، وخۆ نهكهینه ئامیرهت بۆ بهلاڤكرنا دهنگ وباسێن ڤان فتنهچییان ژی، بهلكی دڤێت ئهم صهبرێ بكێشین، وئهگهر چو ژ مه نههات ئهم خۆ ژێ دویر بكهین.
ئهبوو داوود ژ ئهبوو ذهرری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆته من: [كیفَ أنتَ إذَا أصابَ الناسَ موْتٌ یكونُ البیتُ فیه بالوصیف یعنی القبرَ؟] ـ تو دێ چ كهی ئهگهر مرنهكا وهسا كهفته ناڤ مرۆڤان حهتا ئێك عهبدێ خۆ بۆ خۆ بدهته ب جهێ قهبرێ خۆ؟ یهعنی: كوشتن هند بهلاڤ دبت جهێ قهبران نامینت، ڤێجا مرۆڤ مهجبوور دبت بهری مرنا خۆ جههكی بۆ ڤهشارتنا خۆ بۆ خۆ بكڕت. گۆت: من گۆتێ: خودێ وپێغهمبهرێ وی چێتـر دزانن، گۆت: وی گۆته من: [علیكَ بالصبر] ـ هنگی تو صهبرێ بكێشه یهعنی: بلا ئـهڤ كاودانه ته وهسا بێنتهنگ نهكهت كو تو ژی بچی پشكدارییێ د فتنێ دا بكهی، نه.. صهبرێ بكێشه وخۆ نهده د گهل. پاشی گۆت: [كیفَ أَنتَ إذَا رَأَیتَ أَحجارَ الزَّیت قدْ غرقتْ بالدَّمِ] ـ تـو دێ چ كـهی ئهگهر تـه دیت جهێ (أحجار الزیت) -جههكه ل نێزیكی مهدینێ- د خوینێ دا نقۆ دبت؟ گۆت: من گۆتێ: خودێ وپێغهمبهر چێتـر دزانن، گۆت: [علیكَ بمنْ أَنتَ منهُ] ـ هشیاری وان به یێ تو ژێ یهعنی: تو خۆ بپارێزه ووان یێن تو ژێ كو خهلكێ مالا تهنه. گۆت: من گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ! ئهرێ ئهز شیرێ خۆ نهدانمه سهر ملێ خۆ؟ یهعنی: هنگی ئهز چهكێ هل نهگرم وبچم بهرسنگێ وان بگرم؟ گۆت: وی گۆته من: [شاركتَ القوْمَ إذَنْ] مهعنا: ته پشكدارییا وان كر هنگی، گۆت: من گۆتێ: پا تو چ فهرمانێ ل من دكهی؟ گۆت: وی گۆت: [تلزَمُ بیتكَ] د مالا خۆ دا ڕوینه من گۆتێ: ئهگهر ئهو هاته د مالا من دا؟ گۆت: وی گۆته من: [فإنْ خشیتَ أنْ یبهرَكَ شعاعُ السیفِ فألق ثوْبكَ علی وجهكَ یبوءُ بإثمكَ وإثمه] ئهگهر تو ترسیای ڕۆناهییا شـیـری چاڤێن تـه تاری كهت تو كراسێ خۆ ب سهر چاڤێن خۆ دا بینه، ئهو ب گونهها خۆ ویا ته ڤه دێ زڤڕت.
گهلهك كهس ههنه دهمێ فتنه ل سهر خهلكی ڕادبن، فتنێن وهسا كو حهقی ونـهحـهقـی تـێـدا تێكهلی ئێك دبن، ومرۆڤ نهشێت وان ژێك جودا بكهت، ب هێجهتا هندێ دا كو ئهو حهقییێ ب سهربێخن ڕادبن خۆ دهاڤێنه د گهڕا فتنێ دا، و ل شوینا ئهو فتنێ ڕاوهستینن وحهقییێ ب سهربێخن ئهو هندی دی فتنێ دشارینن.. پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژته مه: ل ڤان ڕهنگه دهمان هوین خۆ ڤهكێشن و د مالێن خۆ دا ڕوینن، وخۆ ب دلی ژی پشتهڤانییا چو طهرهفان نهكهن، ئهگهر ههوه ڤیا هوین ب سلامهتی ژێ دهركهڤن.. وئهگهر دهمهك هات فتنه هند دژوار بوو حهتا ئهو ل دویڤ ته بێت وبێته د مالا ته دا تو چاڤێن خۆ بگره دا ڕۆناهییا وێ چاڤێن ته نهڕهڤینت.
و ژ ڤێ حهدیسا بۆری دئێته زانین كو ههر جارهكا ترسكاری زێده بوو وكهس نهبوو وێ لغاڤ بكهت ئهو دێ بته ئهگهرا هندێ كوشتن وتالانكرن ووێرانكرن د ناڤ ئوممهتێ دا بهلاڤ ببت، ڤێجا خهلك خۆ د مالێن خۆ دا رحهت نابن.. لهو دڤێت مرۆڤێ موسلمان هندێ ژێ بێت خۆ ژێ بدهته پاش وپشكدارییێ تێدا نهكهت.
