ڕهنگهكێ زۆردارییێ
زۆردای ژ وان كارانه یێن خودێ -ب ههمی مهزنییا خۆ ڤه- ل سهر خۆ حهرام كرین، وهكی د وێ حهدیسا قودسی دا هاتی یا ئیمامێ موسلم ژ ئهبوو ذهرری ڤهدگوهێزت دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: خودایێ پاك و بلند دبێژت: (یا عبادی إنی حرمت الظلم علی نفسی، وجعلته بینكم محرماً، فلا تظالموا) ئهی بهنییێن من! من زولم ل سهر خۆ حهرام كرییه، و من ئهو بۆ ههوه ژی حهرام كرییه، ڤێجا هوین زولمێ ل ئێك و دو نهكهن.
و د حهدیسهكا دورست دا یا ئهنهس ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت هاتییه: (الظلم ثلاثه: فظلم لا یتركه الله، وظلم یغفر، وظلم لا یغفر، فأما الظلم الذی لا یغفر فالشرك لا یغفره الله، وأما الظلم الذی یغفر فظلم العبد فیما بینه وبین ربه، وأما الظلم الذی لا یترك فظلم العباد یقتص الله بعضهم من بعض) زۆرداری سێ ڕهنگن، زۆردارییهك ههیه خودێ ناهێلت، و زۆرداریهك دئێته ژێبرن، و زۆردارییهك نائێته ژێبرن، ڤێجا ئهو زۆردارییا گونهها وێ نهئێته ژێبرن شركا ب خودێیه خـــودێ وێ ژێ نــابـــهت، و ئـــــهو زۆردارییا گــونهها وێ دئێته ژێبرن ئهو زۆردارییه یا د ناڤبهرا مرۆڤی و خودایێ وی دا، و ئهو زۆردارییا نهئێته هێلان زۆردارییا بهنییانه خودێ تۆلا هندهكان ژ هندهكان دستینت.
و ئهڤ ڕهنگێ سییێ یێ زۆردارییێ ئهوێ بهنی ل ئێك و دو دكهن وهكی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا كری گونهها وێ نائێته ژێبرن و جزایێ وێ دێ ئێته ستاندن، چ د دنیایێ دا بت چ د ئاخرهتێ دا بت، ئهگهر ئهو بهنی یێ زۆرداری لێ هاتییهكرن ئهو عهفی نهكربت یێ زۆرداری لێ كری، ئهڤ زۆردارییه ژی گهلهك ڕهنگێن وێ ههنه، و ل ڤێرێ ئهم دێ بهحسێ ڕهنگهكی ژ ڤان ڕهنگان كهین -ئهگهر خودێ حهز بكهت- كو دئێته هژمارتن ئێك ژ (كهبائران - گونههێن مهزن)، خودێ مه ژێ بپارێزت.
ئهڤ زۆردارییه ئهوه: كهسهك عهردێ كهسهكێ دی ب زۆرداری ژێ بستینت و بكهته یێ خۆ.
ل سهری دێ هندهك ژ وان حهدیسێن دورست ڤهگوهێزین یێن د دهر حهقا ڤێ زۆردارییا مهزن دا هاتینه ڤهگوهاستن، پاشی دێ هندهكێ ژ فقهێ وان حهدیسان ئاشكهرا كهین:
1- بوخاری ژ سهعیدێ كوڕێ زهیدی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (من ظلم من الأرض شیئاً طوقهُ من سبع أرضین) ههچییێ ب زۆرداری هندهكی ژ عهردی ببهت ئهو ب حهفت تهبهقێن عهردی ڤه دێ بته تۆك و كهفته ستویێ وی.
2- بوخاری ژ ئهبوو سهلهمهی ڤهدگوهێزت كو د ناڤبهرا وی و هندهك مرۆڤان دا ههڤڕكییهك سهرا عهردی ههبوو، ئینا وی ئهو چهنده بۆ عائیشایێ گۆت، عائیشایێ گۆتێ: ئهبوو سهلهمه! هشیاری عهردی به خۆ ژێ بده پاش، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (من ظلم قید شبر من الأرض طوقهُ من سبع أرضین) ههچییێ ب زۆرداری هندی بهوستهكێ ژ عهردی ببهت ئهو ب حهفت تهبهقێن عهردی ڤه دێ بته تۆك و كهفته ستویێ وی.
3- بوخاری ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (من أخذ من الأرض شیئاً بغیر حقه خسف به یوم القیامة إلی سبع أرضین) ههچییێ بێی حهقێ خۆ هندهكێ ژ عهردی ببهت ڕۆژا قیامهتێ ئهو د وی عهردی دا دێ ئێتهبرن حهتا حهفت تهبهقێن عهردی.
4- ئبن حببان ژ یـــهعـــلایـــێ كــــوڕێ مـــــوررهی ڤــــهدگوهێزت، دبێژت: من گوهـ ل پێغهمبهری بوو -سلاڤ لێ بن- دگۆت: (أیما رجل ظلم شبراً من الأرض كلفه الله أن یحفره حتی یبلغ سبع أرضین ثم یطوقه یوم القیامة حتی یفصل بین الناس) ههچی زهلامێ بهوستهكا عهردی ب زۆرداری ژ خودانی ستاند بت ڕۆژا قیامهتێ خودێ فهرمانێ دێ ل وی كهت ئهو وی عهردی حهتا حهفت تهبهقان بكۆلت، پاشی ئهو بۆ وی دێ بته تۆك حهتا حوكم د ناڤبهرا خهلكی دا دئێتهكرن.
ژ ڤـــان ههر چار حهدیسان ئاشكهرا دبت كو غهصبكرن و ژێستاندنا عهردی ئێك ژ گونههێن مهزنه (ژ كهبائران) یێن كو عقووبهكا دژوار بۆ هاتییه دانان و د مهسهلا غهصبكرنا عهردی دا فهرق نینه ئهڤ عهرده یێ كێم بت هندی بهوستهكێ یان گهلهك بت هندی باژێڕهكی یان وهلاتهكی، ژ مرۆڤهكی بێته ستاندن یان ژ مللهتهكی، ئهڤ ستاندنه ب ههمی ڕهنگێن خۆ ڤه یا حهرامه، و ئهو كهسێ پێ ڕاببت د دهر حهقا خودێ دا دبته كهسهكێ گونههكار، و وهكی د حهدیسهكا بۆری دا هاتی و مه دیتی ئهڤ زۆردارییه ژێستاندنا عهردی بێ حهق ژ وی ڕهنگێ زۆردارییێ یێ خودێ بۆ بهنییێ خۆ یێ زۆردار نههێلت، و دهمێ حهدیس دبێژت: خـــودێ بۆ وی ناهێلت، مهخسهد پێ ئهوه د دنیایێ دا دهسههلات دڤێت نههێلت ئهڤ ڕهنگێ زۆردارییێ بێتهكرن، و ئهگهر كهسهك بـــهر ب ڤــــێ زۆردارییێ ڤه چوو و عهردێ ئێكێ دی ژێ ستاند، دهسههلات دڤێت وی ژ ڤێ چهندێ مهنعهكهت، ئـــهگــهر خۆ ڤێ مهنعهكرنێ خـــواســــت هــێـــز دژی وی بێته ب كارئینان ژی.. ئهڤه د دنیایێ دا، و ل ئاخرهتێ ژی خودێ ڤێ بۆ وی ناهێلت، یـــهعــنـــی: ئـــهگــهر هات و دهسههلات ب كارێ خۆ یێ شهرعی ڕانهبوو، یان دهسههلات ب خۆ ئهو بت یا ب ڤێ زۆردارییێ ڕادبت، وهكی كو د گهل مه كوردان ل گهلهك دهڤهران ژ كوردستانێ هاتییهكرن، دهمێ دهسههلاتێ ب خۆ -ئهوا مخابن هندهك جاران ب ناڤێ ئیسلامێ دئاخفت- ئهڤ ڕهنگێ زۆردارییێ ب ڕهنگهكێ (مونهظهم) د گهل مه كری ئهم كورد ژ سهر عهردێ مه ڕاكرین و دهرێخستین و هندهك كهسێن دی ئیناین و داناینه سهر گوند و باژێڕێن مه، ژ حهدیسا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا دبت كو ئهڤ زۆردارییه ب سهر دفنا وان ڤه ناچت، و ڕۆژا قیامهتێ خودێ ب خۆ ب ههمی مهزنییا خۆ ڤه دهعوهدارێ وانه و ڤێ تهعدایییێ بۆ وان ناهێلت، و وی عهردی دێ كهته تۆكهك ژ لهعنهتێ و د ستویێ وان دا دانت!
و دا كو ئیسلام نههێلت ئهڤ زۆردارییه (ژێستاندنا عهردی بێ حهق) بێتهكرن هندهك ئهحكام بۆ مه وهك (ضهمان) دانان، ژ وان ئهحكامان:
1- ئیسلام دبێژته مه: ئهگهر كهسهك هات و ڤیا نهفسا ته یان دینێ ته یان مالێ ته -و عهرد پشكهكه ژ مالێ مرۆڤی- ڤیا بێ حهق ژ ته بستینت، نههێله ئهو وێ چهندێ بكهت، و بهرگرییا وی بكه، ئهگهر وی شهڕێ ته كر تو ژی شهڕێ وی بكه، ئهگهر خۆ ئهڤ شهركرنه سهری بكێشته كوشتنێ، و ئهگهر خۆ ئهوێ دئێت دا ڤێ تهعدایییێ ل ته بكهت مرۆڤهكێ موسلمان ژی بت، موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: زهلامهك هاته نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ! ئهگهر زهلامهك هات و ڤیا مالێ من ژ من بستینت، ئهز چ بكهم؟
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (فلا تعطه مالك)تو مالێ خۆ نهده وی. گۆت: پا ئهگهر وى شهڕێ من كر؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (قاتله)تو ژی شهڕێ وی بكه. گۆت: پا ئهگهر وی ئهز كوشتم؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (فأنت شهید) تو شههیدی. وی گۆت: و ئهگهر من ئهو كوشت؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: (هو فی النار) ئهو دێ د ئاگری دا بت.
ژ بهر ڤێ چهندێ د فقهێ ئیسلامی دا ئهگهر كهسهك هات دا عهردێ مرۆڤی یان مالا مرۆڤی ژ مرۆڤی بستینت و مهسهله گههشته هندێ ببته شهڕ و ئهو بخوازت مرۆڤی بكوژت و مرۆڤی ئهو كوشت، چو ل سهر مرۆڤی ناچت، و ئهگهر وی مرۆڤ كوشت خێرا شههیدی بۆ مرۆڤی دێ ئێتهدان، و كهس بلا نهبێژت: مانێ ئهوێ هه یێ دئێت عهردێ مه ژ مه دستینت مرۆڤهكێ موسلمانه یان یێ نڤێژكهره یان شاهده ددهت! پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژته مه: ههر كهسهكێ بێت دا تهعدایێ ل ته بكهت.. و نهگۆتییه: ئهگهر كافرهك بێت.
2- فقهزانێن موسلمان دبێژن: ئهو كهسێ نڤێژێ ل سهر وی عهردی بكهت یێ وی بێ حهق ژ ئێكی ستاندی، ئهگهر چ نڤێژ دئێته قهبویلكرن و فهرز ژ سهر ڕادبت بهلێ ئهو یێ گونههكاره، و نێزیكه چو خێر د نڤێژا وی دا نهبت ژبلی ڕاكرنا فهرزێ.
3- (مولكییهت) ب ڕێكا غهصبێ پهیدا نابت، و چو ئهحكامێن شهرعی ژی پێ ب جهـ نائێن، یهعنی: ئهگهر مرۆڤهكی عهردهك ژ ئێكی ستاند ب شریعهت ئهو عهرد نابته یێ وی، ئهگهر خۆ چهند سال و زهمان ب سهر دا بچن ژی، و ئهگهر هات و وی خانییهك ل سهر وی عهردی ئاڤاكر خانی دێ ئێته خرابكرن، و ئهگهر تشتهك لێ چاند بت، حهقێ مهصرهفا وی دێ ئێتهدان، و چێ نابت بۆ وی ئهو ب هێجهتا وی خانی یان چاندنێ عهردی بكهته یێ خۆ.. ئهڤهیه حوكمێ شهرعی وهكی فقهزانێن ئیسلامێ دبێژن.
