چهقێ ئێكێ
باوهرییا ب خودێ
ودهلیل ل سهر ڤێ چهندێ گۆتنا خودێیه: ( والمؤمنون كل آمن بالله )وخودان باوهر، ههمى باوهرییێ ب خودێ دئینن. ههر وهسا گۆتنا خودێ: ( يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا آمنُوا بالله ) گــهلــــى ئــــهوێــن بـــاوهرى ئیناى بهردهوام بن ل سهر باوهییا ب خودێ.
وبوخارى وموسلم ژ ئهبوو هوهیرهى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( أمرت أَن أقَاتل النَّاس حَتَّى يَقُولُوا لَا اله الا الله فَمن قَالَ لَا إِلَه إِلَّا الله فقد عصم مني نَفسه وَمَاله الا بِحقِّهِ وحسابه على الله تَعَالَى ) یهعنى: خودێ فهرمان ل من كرییه كو ئهز شهڕێ خهلكى بكهم حهتا ئهو بێژن: لا إله إلا الله، وهـهچــییێ بێژت: لا إله إلا الله، ئهوى نهفسا خۆ ومالێ خۆ ژ من پاراست، ب حهقێ وێ نهبت، وحسێبا وى ل سهر خودێیه.
وموسلم ژ عوثمانى ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( من مَاتَ وَهُوَ يعلم أَن لَا اله الا الله دخل الْجنَّة ) یهعنى: ههچییێ بمرت وئهو بزانت كو خودایهكێ ب تنێ ههیه دێ چته بهحهشتێ.
و ژ ڤێ چهندێ، ههر وهسا ژ وێ حهدیسا مه ل سهرى ئیناى دئێته زانین كو باوهرى ئینانا ب پهیڤا (لا إله إلا الله) ئانكۆ: ئهللاهـ ب تنێ خودایێ حهقه، و ژ وى پێڤهتر چو خودایێن ڕاست ودورست نینن، بلندترین چهقێ باوهریێیه..
چهقێ دویێ وسێیێ وچارێ
باوهرییا ب ملیاكهت و كیتاب وپێغهمبهران
ودهلیلێ ڤێ چهندنێ ئایهتا بۆرییه: ( والمؤمنون كل آمن بالله وَمَلَائِكَته وَكتبه وَرُسُله ) وخودان باوهر، ههمى باوهرییێ ب خودێ وملیاكهت وكیتاب وپێغهمبهرێن وى دئینن.
وگۆتنا خودێ: ( يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا آمنُوا بالله وَرَسُوله وَالْكتاب الَّذِي نزل على رَسُوله وَالْكتاب الَّذِي أنزل من قبل )گـــهلـى ئهوێن باوهری ئیناى، بهردهوام بن ل سهر باورییا خۆ ب خودێ وپێغهمبهرێ وى، ووێ كیتابا وى بۆ پێغهمبهرێ خۆ ئینایه خوارێ، وئهو كیتابا بهرێ ژى وى ئینایه خوارێ.
وحهدیسا عومهرێ كوڕێ خهططابى ئهوا بوخارى وموسلم ژێ ڤهدگوهێزن، وتێدا هاتییه كو جبریلى -سلاڤ لێ بن- پسیارا باوهرییێ ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- كر، ئینا وى گۆت: ( أَن تؤمن بالله وَمَلَائِكَته وَكتبه وَرُسُله )كو تو باوهرییێ ب خودێ وملیاكهت وكیتاب وپێغهمبهرێن وى بینى.
چهقێ پێنجێ
باوهرییا ب قهدهرا خودێ
ئانكۆ مرۆڤى باوهرى ههبت كو ههر تشتهكێ چێ دبت یێ خۆش بت یان یێ نهخۆش بت، ب تهقدیرا خودێیه، وچو تشت بێى وى چێ نابت، ئهو ب ههر تشهكى یێ ئاگههداره.
ودهلیل ل سـهر ڤێ چهندێ گـۆتــنـا خودێیه: ( قل كل من عِنْد الله ) یهعنى: تو بێژه ههر تشتهكێ ب سهرێ ههوه بێت ئهو ژ نك خودێیه.
وحهدیسا بوخارى وموسلمى ئهوا ئهبوو هوریره ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( احْتج آدم ومُوسَى، فَقَالَ مُوسَى: يَا آدم، أنت أبونا، خيبتنا وأخرجتنا من الْجنَّة. فَقَالَ لَهُ آدم: يَا مُوسَى، اصطفاك الله بِكَلَامِهِ، وَخط لَك التَّوْرَاة بِيَدِهِ، أتلومني على أمْر قدره الله عَليّ قبل أن يخلقني بِأَرْبَعِينَ سنة؟ قَالَ: فحج آدم مُوسَى ) یهعنى: ئادهمى ومووساى دان وستاندن دكر، مووساى گـــۆت: ئــهى ئــادهم، تــو بــابــێ مــهیـى، تـــه ئـــهم شهرمزاركرین، و ژ بهحهشتێ ئیناینهدهر، ئینا ئادهمى گۆته وى: ئهى مووسا، خودێ ب گۆتنا خۆ تو هلبژارتى، و ب دهستێ خۆ تهورت بۆ ته نڤیسى، ئهرێ تو سهرا تشهكى لۆمهى من دكهى خودێ ئهو ل سهر من نڤیسیبوو بهرى كو ئهو من بئافرینت ب چل سالان؟ هنگى ئادهم شیا مووساى.
چهقێ شهشێ
باوهرییا ب ڕۆژا قیامهتێ
وباوهرییا ب ڕۆژا قیامهتێ، یان ڕۆژا دویماهییێ ئهوه مرۆڤى باوهرى ههبت كو ئهڤێ دنیایا ئهم تێدا دژین دویماهییهك بۆ ههیه، وڕۆژهك دێ ئێت ئهو نامینت، وڕۆژهكا دى د دویڤ دا دێ ئێت مرى ههمى تێدا دێ ڕابنهڤه، وحسێب دێ د گهل ئێتهكرن.. ودهلیل ل سهر ڤێ چهندێ گۆتنا خودێیه: ( قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بالله وَلَا بِالْيَوْمِ الآخر ) یهعنى: هوین شهڕێ وان بكهن یێن باوهرییێ ب خودێ وڕۆژا دویماهییێ نائینن.
وبوخارى وموسلم ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ نَشَرَ الرَّجُلاَنِ ثَوْبَهُمَا بَيْنَهُمَا فَلاَ يَتَبَايَعَانِهِ، وَلاَ يَطْوِيَانِهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدِ انْصَرَفَ الرَّجُلُ بِلَبَنِ لِقْحَتِهِ فَلاَ يَطْعَمُه، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَهُوَ يَلِيطُ حَوْضَهُ فَلاَ يَسْقِي فِيهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ رَفَعَ أَحَدُكُمْ أُكْلَتَهُ إِلَى فِيهِ فَلاَ يَطْعَمُهَ ) یهعنى: سویند بت قیامهت دێ ڕابت ودو زهلامان كراسێ خۆ (پاتهیێ خۆ) یێ ڤهكرى وئهو نهدگههن وى بكڕن وبفرۆشن، ونه دگههن وى بپێچن، وسویند بت قیامهت دێ ڕابت وزهلامى شیرێ حێشترا خۆ یێ دۆتى وبرى وناگههت ڤهخوت، وقیامهت دێ ڕابت وزهلامى بركا خۆ یا ئامادهكرى وناگههت ئاڤدانێ ژێ بكهت، وقیامهت دێ ڕابت وئێك ژ ههوه پارییێ خۆ یێ برییه بهر دهڤێ خۆ وناگههت بخۆت.
ومهعنا ڤێ حهدیسێ ئهوه ڕۆژا قیامهتێ ب خافلهتى و ب لهز ڤه دئێت، بێى مرۆڤى بهرههڤییا خۆ بۆ كربت.
چهقێ حهفتێ
باوهرییا ب ڕابوونا پشتى مرنێ
ژ بهر گۆتنا خودێ: ( زعم الَّذين كفرُوا أَن لن يبعثوا قل بلَى وربي لتبعثن ) ئهوێن باورى نهئیناى ژ درهو دبێژن كو ئهو پشتى مرنێ نائێنه ڕاكرن، تو -ئهى موحهممهد- بێژه: بهلێ، سویند ب خودایێ من، هوین دێ ئێنه ڕاكرن.
وگۆتنا خودێ: ( قل الله يُحْيِيكُمْ ثمَّ يميتكم ثمَّ يجمعكم إِلَى يَوْم الْقِيَامَة لَا ريب فِيهِ ) تو -ئهى موحهممهد- بێژه: خودێ ههوه زێندى دكهت، پاشى ههوه دمرینت، پاشى ئهو ههوه بۆ ڕۆژا قیامهتێ یا گومان تێدا نه كۆم دكهت.
وحهدیسا جبریلى، یا بوخارى وموسلم ژ عومهرى ڤهدگوهێزن، وتێدا هاتییه: ( أَن تؤمن بالله وَمَلَائِكَته وَكتبه وَرُسُله وبالبعث من بعد المَوْت وبالقدر كُله ) باوهرى ئهوه تو باوهرییێ ب خودێ وملیاكهت وكیتاب وپێغهمبهرێن وى بینى، و ب ڕابوونا پشى مرنێ، و ب قهدهرێ ههمییێ.
چهقێ ههشتێ
باوهرییا ب كۆمبوونا مرۆڤان بۆ حهشرێ
پشتى ڕابوونا وان ژ مرنێ
پشتى خودایێ مهزن ل ڕۆژا دویماهییێ ههمى مرۆڤان ژ مرنێ ڕادكهته ڤه، ئهو وان ل جههكى كۆم دكهت دا كو حسێبێ د گهل وان بكهت، وئهڤێ كۆمكرنێ ب عهرهبى دبێژنێ: (حهشر).
و باوهرى ئینانا ب حهشرێ ژى چهقهكه ژ چهقێن باوهرییا موسلمانى، و گهلهك دهلیل ل سهر ڤێ چهندێ ههنه، ژ وان:
گۆتنا خودێ: ( أَلا يظنّ أُولَئِكَ أَنهم مبعوثون ليَوْم عَظِيم يَوْم يقوم النَّاس لرب الْعَالمين ) یهعنى: ئهرێ ما ئهو هزر ناكهن كو ئهو ل ڕۆژهكا مهزن دێ ژ مرنێ ئێنه ڕاكرن، ڕۆژا مرۆڤ بۆ خودایێ ههمى چێكرییان ڕادبنه ڤه؟
ههر وهسا حهدیسا عهبدللاهێ كوڕێ عومهرى -خودێ ژێ رازى بت- ئهوا تێدا هاتى: ( يقوم النَّاس لرب الْعَالمين حَتَّى يغيب احدهم فِي رشحه إلى أَنْصَاف أُذُنَيْهِ ) مرۆڤ بۆ خودایێ عالهمێ دئێنه ڕاكرن، حهتا ئێك ژ وان حهتا نیڤا گوهێن خۆ دمینته د ناڤ خوهێ ڕا.
چهقێ نههێ
باوهرییا ب بهحهشت و جههنهمێ
كو بهحهشت ل ڕۆژا دویماهییێ دێ بته جهێ خودان باوهرێن چاك، وجههنهم دێ بته جهێ كافر وبێ باوهران، ژ بهر گۆتنا خودێ: ( بلَى من كسب سَيِّئَة وأحاطت بِهِ خطيئته فَأُولَئِك أَصْحَاب النَّار هم فِيهَا خَالدُونَ. وَالَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات أُولَئِكَ أَصْحَاب الْجنَّة هم فِيهَا خَالدُونَ ) (البقرة: 81-82)
یهعنى: ههر كهسهكێ خرابییهكێ بكهت، وگونهها وى دۆرێ لێ بگرت، ئهو خودانێن ئاگرینه ههر وههر دێ تێدا مینن، وئهوێن باوهرى ئیناى وچاكى كرین ئهو خودانێن بهحهشتێنه ههر وههر دێ تێدا مینن.
و ژ بهر حهدیسا كوڕێ عومهرى ئهوا بوخارى وموسلم ژێ ڤهدگوهێزن، كو تێدا هاتییه: ( إن أحدكم اذا مَاتَ عرض عَلَيْهِ مَقْعَده بِالْغَدَاةِ والعشي، إن كَانَ من أهل الْجنَّة فَمن أهل الْجنَّة، وإن كَانَ من أهل النَّار فَمن أهل النَّار، يُقَال: هَذَا مَقْعَدك حَتَّى يَبْعَثك الله تَعَالَى إليه يَوْم الْقِيَامَة )
یهعنى: ئێك ژ ههوه ئهگهر مر جهێ وى ســـپـــێـــده وئێڤارى بۆ وى دئێته نیشادان، ئهگهر ئهو بهحهشتى بت جــهــێ وى د نــاڤ بحهشتییان دا دێ نیشا دهن، ژ خــۆ ئهگهر ئهو ژ جههنهمییان بت، جهێ وى د ناڤ جههنهمییان دا دێ نیشا دهن، دێ بێژنێ: ئهڤه جهێ تهیه حهتا ڕۆژا قیامهتێ خودێ ته دبهتێ.
چهقێ دههێ
ڤیانا خودێ
خودایێ مهزن د ئایههكێ دا دبێژت: ( وَمن النَّاس من يتَّخذ من دون الله أندادا يحبونهم كحب الله وَالَّذين آمنُوا أَشد حبا لله ) (البقرة: 165) یهعنى: د ناڤ مرۆڤان دا هندهك ههنه ژ بلى خودێ هندهك ههڤپشكان بۆ وى د پهڕستنێ دا ددانن، وهسا حهز ژێ دكهن، كا چاوا حهز ژ خودێ دكهن، وئهوێن باوهرى ئیناى پتر حهز ژ خودێ دكهن.
و ژ بهر حهدیسا ئهنهسێ كوڕێ مالكى، ئهوا بوخارى وموسلم ژێ ڤهدگوهێزن، وتێدا هاتییه: ( ثَلَاث من كن فِيهِ وجد بِهن حلاوة الايمان: أَن يكون الله وَرَسُوله أحب اليه مِمَّا سواهُمَا، وَأَن يحب المَرْء لَا يُحِبهُ الا لله، وَأَن يكره أَن يعود فِي الْكفْر بعد أَن أنقذه الله مِنْهُ كَمَا يكره أَن توقد لَهُ نَار فيقذف فِيهَا ) سێ تشت ههنه ههچییێ ئهو ل نك وى ههبن ئهو دێ پێ تام كهته شرینییا باوهرێ: كو خودێ وپــێــغــهمبهرێ وى ل نــك وى ژ هــهر تشتهكێ دى خۆشڤیتر بن، وكو ئهو حهز ژ كهسهكى بكهت نه ژ بهر تشتهكى ب تنێ ژ بهر خودێ نهبت، وكو ئهوى پێ خۆش نهبت ل كوفرێ بزڤڕت كانێ چاوا وى پێ خۆش نینه ئاگرهك بۆ وى بێته هلكرن وئهو بێته هاڤێتن د ناڤ دا.
مهعنا: ڤیانا خودێ، ویا پێغهمبهرێ وى ژى، پتر ژ ههر تشتهكێ دى، چهقهكه ژ چهقێن باورییێ.
