بۆ مرۆڤێن مری
دەمێ موصیبەتا مرنێ ب سەر كەسەكی دا دئێت ، پسیارا گەلەك ژ لایێ مرۆڤێن وی ڤە دئێتەكرن ئەڤەیە : ئەرێ ئەم بۆ مرییێ چ بكەین ؟ چ تشت هـەیـە ل سەر مە فەر بت ئەم بۆ وی بكەین دا حەقێ وی ژ سەر خۆ ڕاكەین ، و چ تشت هەیە حەرامە ل سەر مە ئەم بكەین ؟
ل ڤێرێ مە دڤێت ب كورتی بەرسڤا ڤێ پسیارێ بدەین ..
ل سەری دێ بێژین :
هندەك تشتێن واجب ل سەر مرۆڤێن مری هەنە دڤێت ئەو بكەن ، وهندەك تشتێن دی هەنە حەرامە ل سەر وان ئەو بكەن ، هندەك تشت هەنە د ناڤ مە دا یێن بـوویـنـە عـەدەت ، یان حەتا یێن بووینە پشكەك ژ دینی ، وئەو ب خۆ یا دورست نینە مرۆڤ بكەت ، وهندەك تشتێن دی یێن دورست هەنە ئەگەر مرۆڤێن مری بكەن ل بەر خەلكی دبنە تشتەكێ غەریب ، وهندەك مەسەلێن دی یێن جودا جودا یێن پەیوەندی ب ڤی بابەتی ڤە هەی مە دڤێت ب كورتی ئیشارەتێ بدەینێ .
ئێك : ئەو تشتێن واجب ل سەر مرۆڤێن مری :
دەمێ مرنا مرۆڤەكێ مرۆڤی یان هەڤال ونیاسەكێ وی گەهشتێ دو كار هەنە بەری هەمی تشتان ل سەر وی فەر دبن :
1 ـ صــەبــركـێـشـانـا ل سەر ڤێ موصیبەتێ ، و ڕازیبوونا ب قەدەرا خودێ :
خودایێ مەزن د ئایەتەكا پیرۆز دا دبێژت : [ الّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ . أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَـ ژ سالـۆخەتێن بێهن فرەهانە ئەگەر نەخـۆشییەك گەهشتە وان ئەو دبێژن : ئەم بەنییێن خودێینە وملكێ وینە , ئەو مە ب ڕێـڤـە دبەت , ویا وی بڤێت ئەو د گەل مە دكەت , وئەم ب مرنێ پاشی ڕابوونا بـۆ جزادانێ دێ زڤڕینە نك وی . ئەو بێهن فرەهێن هە مەدح ودلـۆڤانییــەكــا مـەزن ژخودێ بـۆ وان هەیە ، وئەو ئەون یێن ل سەر ڕێكا ڕاست ] ( البقرة : 156-157) .
وهندی صەبرا ل سەر موصیبەتا مرنێیە ئەوا مرۆڤی دگەهینتە ڤێ خێرا مەزن ئەوە یا كو ل دەسپێكا هاتنا موصیبەتێ مرۆڤ دكەت ، نە كو پشتی موصیبەت ل سەر مرۆڤی كەڤن وسڤك دبت ، ( بوخاری وموسلم ) ژ ( ئەنەسێ كوڕێ مالكی ) ڤەدگوهێزت دبێژت : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ جارەكێ د بەر ژنكەكێ ڕا بۆری وێ ل سەر قەبرەكی دكرە گری ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : تەقوا خودێ بكە وصەبرێ بكێشە ، ژنكێ بێی كو وی بنیاست گۆتێ : بەلا خۆ ژ من ڤەكە ، ئەوا ب سەرێ من هاتی ب سەرێ تە نەهاتییە ! ئینا هندەكان گۆتێ : ئەو پێغەمبەرێ خودێ بوو ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، گاڤا وێ ئەڤ چەندە زانی گەلەك تەنگاڤ بوو ، و ب دویڤ پێغەمبەری دا هات حەتا گەهشتییە مالا وی ، چو دەرگەهڤان ل بەر دەرێ وی نەدیـتـن ، هات وگۆتێ : ئەی پێغەمبەرێ خودێ من تو نەنیاسی ! پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ إن الصبر عند الصدمة الأولی ـ صەبر ل دەمێ صەدما ئێكێ یە ] مەعنا : ئەگەر دەمێ موصیبەت ب سەر مرۆڤی دا دئێت ل سەری ئەو صەبرێ نەكێشت ، ئەو یێ خودان خێر نابت ، ئەگەر خۆ پشتی هنگی صەبرێ بكێشت ژی ، چونكی شەرت دەسپێكە .
ومـرۆڤ دڤـێـت بـزانت كو مەسەلە ئێك ژ دووانە : یان ئەو دێ صەبرێ ل سەر موصیبەتا خۆ كێشت وهنگی ئەو دێ خێرێ ب دەست خۆ ڤە ئینت ، یان ژی دێ كـەڤـت وصـەبـرێ ناكێشت وهنگی ئەو دێ یێ گونەهكار بت ، و د ڤان هەردو حالەتان دا مرییێ وی نائێتە زڤڕاندن ، ڤێجا ئێك ژ مە بۆچی دێ دو مــوصـیـبـەتان ل سەر خۆ كۆم كەت : مرنا خۆشتڤییێ وی د گەل گونەهكارییێ ؟!
2 ـ گۆتنا دوعایەكا تایبەت :
د حــەدیسەكا دورست دا یا ( موسلم ) ژ دەیكا موسلمانان ( أم سلمە ) یێ ڤەدگوهێزت هاتییە پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ هەر موسلمانەكێ موصیبەتەك ب سەر دا بێت وئەو وێ بێژت یا خودێ ئەمر پێ لـێ كری ، بێژت : ( إنا لله وإنا إلیە راجعون ) پاشی بێژت : ( اللهم أجرني في مصیبتی وأخلف لي خیراً منها ) خودێ وێ موصیبەتێ ب تشتەكێ باشتـر دێ بۆ بەدەل ڤەكەت ] .
ئەڤێ دوعایێ دڤێت مرۆڤ ل دەمێ موصیبەتێ ژ بـیـرا خۆ نەبەت ، ئەگەر هات و وی ڤیا یـێ خـودان خێر بت ل ئاخرەتێ ، و ل دنیایێ بۆ بێتە بەدەل ڤەكرن .
دوو : ئەو تشتێن حەرام بۆ مرۆڤێن مری :
وهندەك كارێن حەرام ژی هـەنـە گـەلەك جاران مرۆڤێن مری یێن نێزیك ، و ب تایبەتی ئەوێن ئیمانا وان یا لاواز ، ژ بەر گرانییا موصیبەتا خۆ دكەڤنێ ، وئەڤ كارە ئەون یێن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەم گەلەك ژێ داینە پاش ، وفایدێ مرۆڤی ناكــەت دەمــێ ئەو ب ڤان كارێن حەرام ڕادبت بێژت : من های ژ خـۆ نـەبـوو ، یان ژی بێژت : مانێ هندی موصیبەتا من یا مەزن بوو لەوا .. ب هـەر چـی حـالـێ هەبت گاڤا وی ئەڤ كارە كرن ئەو دێ یێ گونەهكار بت ، ودێ هێژای عەزابا خودێ بت ئەگەر تۆبە نەكەت ، و ل ڤێرێ ئەم دێ ئیشارەتێ دەینە بەلاڤـتـرین وان كارێن حەرام :
1 ـ نیاحە ، یان بلا بێژین : نیهار :
ومـەخـسـەد ب نـیـهـارێ ئەوە مرۆڤ گرییەكا زێدەی عەدەتی بكەت ، ب دەنگەكێ بلند و ب قێڕی وهەوار ، وهندەك تشتێن زێدەتر ژ گرییێ بكەت ، وەكی : ڕاهێلانا قێژییان ، وپێگۆتن وبلندكرنا دەنگی ب هەوارێ ، یان ئاخێ یان خولـییـێ ب سەرێ خۆ دا بكەت وهەر كارەكێ خۆ نەڕازیكرنا ل سەر ئەمرێ خودێ ژێ بێتە زانین .
( موسلم ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ أربع في أمتي من أمر الجاهلية ، لا يتـركوهن : الفخر في الأحساب ، والطعن في الأنساب ، والاستسقاء بالنجوم ، والنياحة ـ چار كار د ناڤ ئوممەتا من دا هەنە ژ كارێن جاهلییەتێنە ئەو وان ناهێلن : شانازیبرنا ب بنەمالان ، وتان لێدانا د نەسەبان دا ، وداخـوازكـرنا بارانـێ ب ستێران ، ونیهار ] پاشی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گــۆت : [ ئەو ژنا نیهارێ ل سەر مری دكەت ئەگەر بەری مرنێ تۆبە نەكەت ، ڕۆژا قیامەتێ دەمێ ڕادبت كراسەكێ قەطرانێ وئێكێ جەربێ دێ د بەر بت ] ئەڤ هەردو كراسە ئەون یێن ئاگر خۆش لـێ دچت ، مــەعــنــا : ئەو ب سۆتنێ دێ ئێتە عەزابدان ، ودەمێ حەدیس ل ڤێرێ بەحسێ ژنێ ب تایبەتی دكەت ، مەخسەد پێ ئەو نینە ئەڤ عەزابە بۆ زەلامی نینە ئەگەر وی ئەڤ كارێ حەرام كر ، بەلێ چونكی ژن پتر ب ڤی كار ڕادبن حەدیسێ بەحسێ وان كر .
2 ، 3 ـ ب خودادان ، ودڕاندنا بەرسنگان :
( بوخاری وموسلم ) ژ پـێـغـەمـبـەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزن ، دبێژت : [ ليس منا من لطم الخدود ، وشق الـجـيــوب ، ودعــى بدعوى الجاهلية ـ ئـەو نـە ژ مـەیـە یـێ ب ڕوییـێ خۆ دادەت ، وبـەرسنگێن خۆ بدڕینت ، و ب هەوارا جاهلییەتێ گازی بكەت ] و د جاهلییەتێ دا عەدەت ـ وەكی ڤێ گاڤـێ ژی ل نـك گەلەك كەسان هەی ! ـ گاڤا مـرۆڤـەك دمـر ، مرۆڤێن وی و ب تایبەتی ژنكان قێژی ڕادهێلان ونفرین دكر وگۆتنێن خۆ نەڕازیكرن ئاشكەرا دكرن .
4 ـ قوساندنا پرچا سەری :
وئەڤە گەلەك جاران ل نك ژنكان پەیدا دبت ، دەمێ مرۆڤەكێ وان یێ نێزیك دمرت كەزییێن خۆ دبڕن ، دا خەلك بزانن ئەو ب نیهارن .. ئەڤە كارەكێ حەرامە ، ( بوخاری ومــوســلم ) ڤەدگوهێزن كو جارەكێ صەحابییێ پـێـغـەمبەری ( ئەبوو مووسا ) نساخ بوو ، ودلـێ وی هاتەگرتن ، سەرێ وی د كۆشا ژنكا وی دا ، ژنكێ هزركر ئەو مر ئینا كرە هەوار و وی نەشیا جابا وێ بدەت ، گاڤا ئەو هشیار بووی ، وی گۆت : ئەزێ بەریمە ژ وی یێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خـۆ ژێ بـەری كـری ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بـن ـ خۆ ژ وێ ژنێ بەری كریە یا دەنگێ خۆ ب هەوارێ بلند بكەت ، وئەوا پرچا خۆ ببـڕت ، وئەوا كراسێ خۆ بدڕینت .
وئەم دزانین ئەو كەسێ پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ خۆ ژێ بەری بكەت حالـێ وی دێ چ بت .
5 ـ قژاڤژكرنا پرچێ :
یەعنی مرۆڤ سەرێ خۆ شەنەكەت ب هێجەتا هندێ كو دلـێ وی یێ نـەخـۆشـە وئەو یێ ب تازییە ، ئەڤە ژی ژ كارێن حەرامە ، ( ئەبوو داوود ) ژ ژنـەكا صـەحابـی ڤـەدگـوهێزت ، دبێژت : (( دەمێ مە موبایەعا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كری وی پەیمان ژ مە وەرگرت كو ئەم د قەنجییێ دا بێ ئەمرییا وی نـەكـەیـن ، وئەم ڕوییێ خۆ نەڤەچڕین ، وداخوازا هیلاكێ نـەكـەیـن ، وكراسی د بەر خۆ نەدڕینین ، وپرچا خۆ قژاڤژ نەكەین )) مەعنا : ژ بەر گرنگییا ڤان مەسەلان دەمێ ژنەك هاتبا نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وموبایەعا وی ل سەر پێغەمبەرینییێ كربا ، وی ئەڤ شەرتە دهاڤێتنە بەر ، ڤێجا هزر بكەن ئەڤ تشتە چەند دفەرن !
6 ـ بەردانا ڕیهان ژ لایێ زەلامان ڤە :
بـۆ چـەنـد ڕۆژەكان نە چونكی بەردانا ڕیهان واجبە یان سوننەتە ، بەلكی ژ بەر هندێ دا خەلك بزانن ئەو ب تازینە ، و ب خەمن وكۆڤانن ، دیاركرنا كۆڤاندایێ ب ڤی ڕەنگی كارەكێ دورست نینە .
7 ـ ل بەرخۆكرنا جلكێن ڕەش :
بـۆ دەمـێ سالەكێ یان كـێـمـتـر یان پـتـر ، ژ لایێ ژنكێ یان زەلامی ڤە ، ژ بەر هندێ دا خەلك بزانن ئەو یێ ب نیهارە ، ئەڤە نەعەدەتێ موسلمانانە ونە كارەكێ شەرعییە ژی ، بەلكی دیاركرنا خۆ نەرازیكرنێیە ل سەر ئەمرێ خودێ ، لەو پێتڤییە مرۆڤێ موسلمان خۆ ژێ بدەتە پاش .
8 ـ نەعی ، یان ڕاگەهاندنا مرنێ :
وڕاگەهاندنا مرنا كەسەكی چ ب ڕێكا دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ بت وەكی رادیو وتەلەفزیوونێ ، یان كۆڤار وڕۆژنامەیان ، یان ژی ب ڕێـكـا هـلاویستا لافیتەیان ، یان بەلاڤكرنا خەبەرێ مرنێ ب سماعێن مزگەفتان .. ئەڤە هەمی كارەكێ حەرامە ، ( ئیمامێ ترمذی ) ژ ( حوذەیفە ) ی ڤەدگوهێزت دەمێ مرۆڤەكێ وی دمر دگۆت : كەسێ ب خەبەرێ مرنا وی نەئێشینن ، ئەز دترسم ئەو ببتە نەعی ، ومـن گـوهــ ل پـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بوویە وی نەهی ژ نەعییێ كرییە .
و ( نــەعــی ) وەكــی زانایـێــن حــەدیسێ دبێژن ئەو بوو ل جاهلییەتێ دەمێ مرۆڤەك مربا ، وان كەسەك دهنارتە بازارێ وكۆلانێن باژێڕی دا گازی بكەت : فلان كەس مـر .. پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ موسلمان ژ ڤی كاری دانە پاش ، وزانایێن فقهێ ـ ل بەر سیبەرا هندەك حەدیسان ـ دبێژن : ( نەعی ) یان بەلاڤكرنا خەبەرێ مرنا د ناڤ خەلكی دا ب حالەتەكی ب تنێ دا دورستە ئەو ژی دەمێ مرۆڤەك بمرت وكەس نەبت ب كارێ وی ڕاببت ، هنگی دورستە ئێك بچت د ناڤ خەلكی دا گازی بكەت : فـلان كەس یێ مری ، دا هندەك بێن ب كارێ وی ڕاببن ، ژ ڤی حالەتی دەركەڤت ب چو ڕەنگان چێ نابت نەعی بێتەكرن .
سێ : ل دۆر مەسەلا تازییێ :
تازی ، یان ( تەعزیە ) وەكی ب عەرەبی دبێژنێ ، ئەوە : مرۆڤ سەرخۆشییێ ل وی كەسی بكەت یێ مرۆڤەكێ وی دمرت ، هندەك ئاخفتنێن خێرێ بۆ بێژت دا صەبرا وی بێت وخەما وی ل سەر سڤك ببت ، وبەرێ وی بدەتە گۆتن وكریارێن باش ، ئـەڤ كارە تشتەكێ شەرعییە وخێرەكا مەزن ژی تێدا هـەیـە ، ( ابن أبي شیبە ) ژ ( ئەنەسێ كوڕێ مالكی ) ڤەدگوهێزت ، كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتییە : [من عزى أخاه المؤمن في مصيبته كساه الله حلة خضراء يحبر بها يوم القيامة ـ هەچییێ سەرەخۆشییێ ل برایەكێ خۆ یێ خودان باوەر بكەت خودێ ڕۆژا قیامەتێ جلكەكێ كەسك یێ وی كەیف پێ بێت دێ كەتە بەر ] .
و د حـەدیسێن دورست دا هاتییە كو پێغەمبەری ب خۆ ژی ـ سلاڤ لـێ بن ـ تەعزییا صەحابییێن خۆ ب مرنا مرۆڤێن وان دكر ، بەلـێ ل ڤێرێ هندەك ڕوهنكرنێن پێتڤە هەنە دڤێت ئیشارەتێ بدەینێ :
ئەڤ ڕەنگە تازییێن نوكە ئەم دبینین د ناڤ مە دا دبەلاڤ نە ئەو تازییێن شەرعینە یێن سوننەت پێ هاتی ومرۆڤ پێ دبتە خودان خێر ، چونكی دو تشتێن نە یێن شەرعی تێدا هەنە :
1 ـ كۆمبوونا خەلكی ل جهەكی وڕوینشتنا وان بۆ پێشوازیكرنا خەلكی ووەرگرتنا تەعزیان .
2 ـ ڕابوونا مرۆڤێن مری ب چێكرنا زادی وكۆمبوونا خەلكی بۆ خوارنا وی زادی .
( ئیمامێ ئەحمەد ) ژ صەحابییێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ( جەریرێ كوڕێ عەبدللاهی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : كۆمبوون ل دۆر مــرۆڤــێـن مری وچێكرنا وان بۆ زادی مە حسێب دكر ژ نیاحێ .
ئیمامێ ( نەوەوی ) دبێژت : ئیمامێ شافعی وهەمی زانایێن مەزهەبی بۆ هندێ چووینە كو ڕوینشتنا مرۆڤێن مری ل جهەكی بۆ تەعزییێ كارەكێ مەكرووهە ، ویا دورست ئەوە هەر ئێك بچتە سەر كارێ خۆ ، وهەچییێ ئێك ژ وان دیت بلا تەعزییا وی بكەت ، و د ڤی كاری دا فەرقا ژن ومێران نینە .
یەعنی : كا چاوا بۆ زەلامان چێ نابت ل جهەكی ڕوینن بۆ تەعزییێ ، وەسا بۆ ژنكان ژی چێ نابت .. وڤان ڕەنگێ تازییان چو خێر تێدا نینە ، بەلكی گونەهــ تێدا هەیە ، دڤێت مرۆڤ خۆ ژێ بدەتە پاش .
ویا سوننەت ئەوە زاد بۆ مالا مری بێتە چێكرن وبرن ژ لایێ جـیـران ودەور وبەران ڤە ، دەمێ ( جەعفەرێ كوڕێ ئەبوو طالبی ) هاتییە كوشتن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتە هندەك صەحابییێن خۆ : [ خوارنێ بۆ بنەمالا جەعفەری چێ كەن ، كارەكێ وەسا ب سەر وان دا هاتییە ئەو پێڤە موژیل بووینە ] .
چار : ل دۆر مالێ مری :
مرۆڤ دەمێ دمرت ئەو مالـێ ل پشت خۆ دهێلت نامینت مالـێ وی ، یەعنی : ب مرنێ چو ملكیەت وی نامینت ، بەلكی ئەڤ مالە دبتە مـالـێ هندەك كەسێن دی كو میراتگرێن وینە ، بەلـێ ب تنێ دو حەق وی د وی مالی دا دمینن :
ئێك : دانا دەینێن وی ژ وی مالی .
دو : ب جهئینانا وەصیەتا وی ئەگەر وی وەصیەتەك هەبت .
وئەڤە ژ وێ ئایەتێ دئێتە زانین ئەوا بەحسێ لێكڤەكرنا میراتی تێدا هاتی پاشی ئەڤ ( تەعقیبة ) گۆتی : [ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ ] ( النساء : 11 ) یەعنی : میرات دێ ئێتە لێكڤەكرن پشتی وەصیەتا مری دئێتە ب جهئینان یان دەینێ وی دئێتە دان ، وهەر چەندە ئایەتێ وەصیەت بەری دەینی ئینایە ، بـەلـێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب سوننەتا خۆ ئاشكەرا كرییە كو دەین بەری وەصیەتێ دئێتە دان .
وهندی هند مەسەلا دەینی یا مـەزنـە جارەكێ دەمـێ مرییـەك ل نك پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بۆ نڤێژكرنا ل سەر هاتییە ئامادەكرن پێغەمبەری پسیاركر : ئەرێ دەینەك ل سەر وی هەیە ؟ گۆتن : بەلـێ ئەی پێغەمبەرێ خودێ ، دو دینار ل سەر وی دەینن ، پێغەمبەری گۆت : وی هند پارە ل پشت خۆ هێلاینە دەینێ وی ژێ بێتەدان ؟ گۆتن : نەخێر ! پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : پا هوین نڤێژێ ل سەر هەڤالـێ خۆ بكەن ، ئینا ئەبوو قەتادەی گۆت : ئەی پێغەمبەرێ خودێ دەینێ وی خەما مــن .. هــنــگــی ژ نــوی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نڤێژ ل سەركر .
مەعنا : دەین بەری هەر تشتەكی ژ مالـێ مری دئێتەدان .
پشتی دەین دئێتەدان وەصیەت دئێتە ب جهئینان ، ووەصیەتێ ژی وەكی ئاشكەرا د شریعەتی دا دو شەرتێن فەر پێ دڤێن :
ئێك : وەصیەت ژ سـێـئـێـكـا مالی زێدەتر نەبت ، ئەگەر زێـدەتــر بوو نائێتە ب جهئینان ، چونكی زیان دێ گەهتە میراتگران .
دو : دڤێت ئەوێ وەصیەت بۆ دئێتەكرن ژ وان نەبت یێن میرات دگەهتێ .
وئەڤ هەردو شەرتە د سوننەتێ دا هاتینە ئاشكەراكرن .
وژبلی ڤان هەردو حەقان ( دەین ووەصیەت ) مری چو حەق د وی مالی دا نینە یێ ئەو ل پشت خۆ دهێلت ، بەلكی ئەو مال هەر نە یێ وییە .
پێنچ : هندەك كارێن نەدورست :
هندەك كارێن نەدورست هەنە یـێـن پەیوەندی ب مالـێ مری ڤە هەی نوكە د جڤاكا مە دا د بەلاڤن ، مرۆڤێن مری پێ ڕادبن وهزر دكەن ئەڤ كارە دشەرعینە و ب خێرن ، وئەو ب خۆ وان كاران چو پەیوەندی ب شریعەتی ڤە نـیـنـە ، بـەلكی نـە ددورسـتـن ودڤــێــت مــرۆڤێ موسلمان خۆ ژێ بدەتە پاش ، و ل ڤێرێ ئەم ب كورتی دێ ئیشارەتێ دەینێ : گاڤا مری مر مالا وی پشتی سێ ڕۆژان یان حەفتییەكێ یان چل ڕۆژان یان سالەكێ زادی ب خێرا مری ددەن ب ناڤێ سێڕۆژكێ یان حەفتییێ یان شیڤا مـری .. وهـتـد ، ئـەڤ تشتە هەمی د شریعەتی دا نینە ، وسوننەتا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ پێ نەهاتییە ، وئەڤ كارە ژ دو لایان ڤە یا خەلەتە :
ئێك : ئەڤ كارە ب خۆ بیدعەنە ، وئەگەر خێر تێدا هەبا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دا بێژتە مە بكەن .
دو : ئەگەر دانا ڤان خێران ژ وی مالی بت یێ مری ل پاش خۆ هێلای ، چێ نابت ، چونكی ئەو مال نە یێ مرییە بەلكی یێ میراتگرانە ، وبێی رازیبوونا میراتگران هەمییان چێ نابت تەصەرروف د میراتی دا بێتەكرن ، میرات دێ ئێتە لێكڤەكرن پاشی هەچـییـێ بـڤـێـت ژ میراتگران بلا خێران بۆ مرییێ خۆ بكەت ، بـەلـێ ب مالـێ وان وبێی دەستویرییا وان خێر بۆ مری بێتەكرن ئەڤە تشتەكێ دورست نینە .
شەش : ئەو تشتێ مری مفای ژێ دبینت :
و ب هلكەفتنا دانا خێران بۆ مری مە دڤێت بەحسێ وان كاران ژی بكەیـن یــێــن مفایـێ مرییان تێدا هەی .. یەعنی : چ ڕێـك هەنە مرۆڤ دشێت خێرێ پێ بگەهینتە مرییێ خۆ ، وەكــی ئایەت وحەدیس پێ هاتین ، ئەڤە ل ڤێرێ دێ بابەتێ مەبت ، ژ وان ڕێكان :
1 ـ كرنا دوعایێ بۆ مری :
وئەڤە دكەفتە د بن عموومێ كرنا دوعایێ ڤە بۆ موسلمانان ، ( موسلم ) ژ پـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ دعوة المرء المسلم لأخيه بظهر الغيب مستجابة ، عند رأسه ملك موكل ، كلما دعا لأخيه بخير ، قال الملك الموكل به : آمين ولك بـمـثـل ـ دوعایا مرۆڤێ موسلمان بۆ برایێ وی یێ نە ل نك وی دئێتە قەبویلكرن ، ملیاكەتەك ل نك سەرێ وی هەیە هەر جارەكا وی دوعایەكا خێرێ بۆ برایێ خۆ كر ، ئەو ملیاكەتێ ئامادە دبێژت : ئامین ، وبۆ تە ژی وەكی وێ ] .
ژ بەر ڤێ چەندێ گەلەك یا فەرە مرۆڤ دوعایێ بۆ مرییێ خۆ بكەت ، وگەردەنا وی ئازا كەت ، وحەقێ خۆ پێ بهێلت ئەگەر حەقەك ل سەر هەبت ، دا حسێبا وی سڤكـتـر لـێ بێت ، ودوعا بۆ مری ل دەمێ ڤەشارتنا وی وپشتی ڤەشارتنێ ب دەمەكی یا باشە ، ب تایبەتی دوعایا موكمبوونا وی ل سەر حەقییێ ، چونكی ل وی دەمی پسیار ژێ دئێنەكرن .
2 ـ قەزاكرنا ڕۆژییێن وی یێن نەزر :
ئەگەر مرۆڤەك هندەك ڕۆژییێن خێر ل سەر خۆ بكەتە نەزر پاشی بەری وان ڕۆژییان بگرت بمرت ، یا باش ئەوە وەلـییـێ وی وان ڕۆژییا پێشڤە بگرت ، ژ بەر وێ حەدیسێ یا ( بوخاری وموسلم ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەگوهاستی وتێدا هاتی : [ من مات وعليه صيام ، صام عنه وليه ـ هەچییێ بـمرت وڕۆژی ل سەر بن ، وەلییێ وی پێشڤە دێ گرت ] ومـەخـسـەد ب ڕۆژییێ ل ڤێرێ ڕۆژییا نەزرە ـ وەكی زانا دبێژن ـ نەكو ڕۆژییا فەرزە .
ودەمێ وەلییێ مری ڤان ڕۆژییێن نەزر پێش وی ڤە دگرت خێر دگەهتە مری ژی .
3 ـ دانا دەینێ پێش ڤە :
ئەگەر مرۆڤەك مر ودەینەك ل سەر بت ئەو مرۆڤ دێ یێ گونەهكار بت حەتا ئەڤ دەینێ وی دئێتەدان ، وهەما بەسە بـێـژین : شەهید د گەل بهایێ وی یێ مەزن ل نك خودێ دەمێ ئەو دئێتە كوشتن د گەل چپكا ئێكێ ژ خوینا وی یا دڕژت هەمی گونەهێن وی بۆ دئێنە ژێبـرن دەین تێ نەبت ، ئەو دمینت ، ئەگەر وی مالەك ل پشت خۆ هێلا بت دڤێت دەینێ وی ژێ بێتەدان ، وئەگەر وی چو مال ل پشت خۆ نەهێلا بت گونەه دێ مینتە د ستویێ وی دا ، ڤێجا ئەگەر كەسەكی چ مرۆڤێ وی بت یان یێ بیانی بت ئەڤ دەینە پێشڤە دا خێر دێ گەهتە وی وئەو دێ ژ گونەهێ ئێتە پاقژكرن .
4 ـ عەیالـێ باش :
ئەگەر مرۆڤ عەیالەكێ باش ل پشت خۆ بهێلت ، هەر باشییەكا ئەو عەیال د ژینا مرۆڤی دا یان پشتی مرنا مرۆڤی بكەن خێرا وێ دگەهتە مرۆڤی ژی بێی تشتەك ژ خێرا وان كێم ببت ، ئـەگـەر خۆ عەیالـێ مرۆڤی وان خێران ب ناڤێ مرۆڤی نەكەن ژی ، چونكی عەیالـێ مرۆڤی ژ كارێ مرۆڤییە ، وفەرق نینە ئەڤ عەیالە كوڕ بن یان كچ بن .
5 ـ خێرێن بەردەوام :
یێن كو ب عەرەبی دبێژنێ : ( الصدقات الجاریة ) ، وئەڤ ڕەنگێن خێران گەلەكن ، وەكی حەدیس پـێ هاتـیـن ، ژ وان خێران :
ـ بەلاڤكرنا علمەكێ وەسا خەلك مفای بۆ خۆ ژێ ببینن ، ڤێجا چ دانانا كتێبەكێ بت ، یان پەروەردەكرنا هندەك شاگردەیان بت ، یان گۆتنا هندەك وەعز ونصیحەتان بت ، كو پشتی مرۆڤی ژی بمینن .
ـ دانانا مەشرووعەكێ خەیری یێ مللەت مفای ژێ ببینت ، وەكی ئاڤاكرنا مزگەفتێ یان خەستەخانەیەكێ یان مەدرەسەیەكێ ، یان ڤەكرنا ڕێكەكێ ، یان چاندنا دارەكا فێقی ، یان هەر كارەكێ وەسا بت پشتی مرۆڤی ژی خەلكی فایدەی ژێ ببینت .
ئەڤە ژ وان خێرانە یێن پشتی مرنێ ژی دگەهنە خودانی .
حەفت : ل دۆر سەرەدانا قەبران :
سـەرەدانا قـەبران ل دەسپێكا هاتنا ئیسلامێ تشتەكێ حەرام بوو ، چونكی كافران د جاهلییەتێ دا شركەكا مەزن ب قەبران دكـر ، دچوونە سەر قەبران طەواف ل دۆر دكر ، ودوعا بۆ خۆ ژ قەبران دكرن ، وهەمی هزرا وان ئەو بوو ئەڤ قەبرە یان خودانێن ڤان قەبران دشێن مفای وزیانێ بگەهیننە وان ، لەو دەمێ ئیسلام هاتی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ل سەر موسلمانان حەرام كر ئەو سەرەدانا قەبران بكەن .. بەلـێ پشتی چەند سالەكان ، دەمێ عەقیدا وان دورست بووی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڕێ دا موسلمانان بچن سەرا قەبرا بدەن ، ژ بەر ئەگەرا ب تنێ یا وی ب خۆ د حەدیسەكا خۆ دا ئیشارەت پێ دای دەمێ دبێژت : [ إني كنت نهيتكم عن زيارة القبور ، فزورها ، فإنها تذكركم الآخرة] وەكی موسلم ژێ ڤەدگوهێزت ، ومەعنا حەدیسێ ئەڤەیە : من هوین ژ سەرەدانا قەبران دابوونە پاش ، نــوكـە هـوین هەڕنە سەرەدانا وان ، چونكی ئەو دێ بیـرا هەوە ل ئاخرەتێ ئینتەڤە .
وهەر جارەكا سەرەدانا قـەبـران بـۆ هـنـدێ نـەبـت كو ئەو بـیـرا مرۆڤی ل ئاخرەتێ بیننەڤە ، بەلكی بۆ ریمەتییا دنیایێ بت ، یان ژی بۆ هندێ بت دا ئەو كارەكێ نەیێ شەرعی ل وێـرێ بـكەت وەكـی : دانا قـوربانان ، یان دوعاكرنا ژ قەبران ، یان بۆ ب جهئینانا مرادەكێ وەكی ئەو هزر دكەت .. ئەڤ سەرەدانە دێ كارەكێ حەرام .
وسەرەدانا قەبران كانێ چاوا بۆ زەلامان دورستە وەسا بۆ ژنكان ژی دورستە ، بەلـێ ب شەرتەكی ژن دەمێ سەرەدانا قــەبــرێ مرییـێ خۆ دكەت ، جلكەكێ شەرعی د بەر بت ، و ل تێكەلی زەلامێن بیانی نەبت ل وێرێ ، وچو كارێن نەیێن شەرعی نــەكــەت وەكــی : گــرییـا ب دەنگێ بلند ، یان ب خۆدادان وكارێن ب ڤی ڕەنگی .
وئــەو عــەدەتــێ نوكە ئەم دبینین ل نك هندەكان هەی كو ل ئێڤارییا ئەینییێ یان ل ئێڤارییا ڕۆژا عەیدێ سەرا قەبران ددەن ، ب هێجەتا هندێ كو مری های ژ مـرۆڤـی هـەیـە ، ئەڤێ چو ڕاستی بۆ نینە ، وچو دەلیلێن دورست ژی ل سەر ڤێ چەندێ نینن ، وهەر دەمەكێ مرۆڤی مەجال هەبت دورستە سەرەدانا قەبران بكەت ، ویا دورست ـ ل دویڤ نصووصان ـ ئەوە مری های ژ مرۆڤی نینە دەمێ مرۆڤ سەرا قەبرێ وی ددەت ، چونكی ئەو ل جیهانەكا جودا ژ یا مە دژیت .
هەشت : حەدیسەك وچەند ڕۆنكرنەك :
( بوخاری وموسلم ) حـەدیـسـەكێ ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزن ، تێدا هاتییە : [إن الميت ليعذب ببكاء أهله عليه ـ هندی مرییە ژ بەر گرییا مرۆڤێن وی ل سەر وی دئێتە عەزابدان ] .
و ل دۆر شەرحا ڤێ حەدیسێ چەند رۆنكرنەك ژ لایێ زانایێن حەدیسێ ڤە هاتینە دان كورتییا وان ئەڤەیە :
ـ هندەك زانا دبێژن : مەخسەد ب عەزابێ د ڤێ حەدیسێ دا نەخۆشییە ، یەعنی : ئەگەر مری بزانت مرۆڤێن وی دێ ل سەر كەنە گری دێ بۆ وی نەخۆش بت .
ـ وهـنــدەك دبـێـژن : ئەگەر ب دلـێ مری بت مرۆڤێن وی ل سەر بكەنە گری یان شیرەت بكەت : ئەگەر ئەز مرم بۆ من بكەنە گری ، هنگی ئەو ب دورستی دێ ئێتە عەزابدان ، چونكی كـارێ وی دێ بـتـە رازیــبــوونا ژ گــونــەهــێ وفەرمانكرنا ب گونەهێ .. بەلـێ ئەگەر ب دلی نەبت مرۆڤێن وی ل سەر بگرین ، یان شیرەت بكەت : بۆ من نەكەنە گری ، بەلـێ مرۆڤێن وی گوهێ خۆ نەدەنێ چو گونەه ل سەر وی نابت ، وئەو نائێتە عەزابدان .
وئاشكەرایە كو مەخسەد ب گرییـێ د ڤـێ حـەدیـسـێ دا ئەو گرییە یا ژ حەددێ دورست دەركەڤت ، و ب دەنگ وهەوار بت ، چونكی گرییا رحەت وبێ دەنگ دورستە .
