ئاستهنگێن خۆڕاگرتنا
ل سهر دینداریا دورست
گهلهك كهسێن خراب د جڤاكا مه دا ههنه، ب تایبهتی د ناڤ تهخهیا گهنج و جحێلان دا، ئهگهر مرۆڤ دان و ستاندنهكا هێدی و رحهت ل دۆر خرابكاریێن وان د گهل بكهت، ئعترافێ دكهن كو كارێ ئهو دكهن كارهكێ خرابه، و د دل دا حهز دكهن ژی كو ئهو خۆ ژ ڤی كاری بدهنه پاش و پێگیریهكا دورست ب دینداریێ بكهن، و هیڤیا ئێك ژ وان یا مهزن ئهوه ئهو بشێت خۆ ل سهر ڕاستهڕێیا خودێ بگرت و (ئستقامێ) بكهت.. و مرۆڤ ئهگهر ڤهكۆلینێ ل دۆر ڤێ مهسهلێ بكهت دێ بینت هژمارهكا ئاستهنگان ههنه ڤان توخمه كهسان ژ خۆڕاگرتنا ل سهر ڕێكا ڕاست ددهنه پاش.
و ئهو كهسێن چاككرنا جڤاكی دخوازن، و لێ دگهڕیێن تهخهیا گهنج و جــحـێــلان ژ خرابی و بێ ئهخلاقیێ بدهنه پاش، و هاریكاریا وان بكهن كو ئهو ل سهر ڕێكا باشی و پاقژیێ خۆڕاگرن، دڤێت دویچوونا ڤان ئاستهنگان بكهن، و هندی ژێ بێت كاری بۆ نههێلانا وان ئاستهنگان بكهن.
و ل ڤێرێ مه دڤێت ب كورتی بهحسێ وان ئاستهنگان بكهین یێن نههێلن مرۆڤ -ب تایبهتی گهنج و جحێل- بهردهوامیێ ل سهر (ئستقامێ) بكهن، دا پشتی هنگی ڕێكا چارهسهریێ بۆ مه دیار بت. وبهری ئهم وان ئاستهنگێن ژێگۆتی ب ڕێز بكهین مه دڤێت ل سهری بهحسێ (ئستقامێ) بكهین، و بهایێ وێ د شریعهتی دا دیار بكهین:
ئستقامه چیه؟
ئستقامه -وهكی زانایێن شریعهتی دبێژن- ئهوه: مرۆڤ ڕێكا ڕاست -كو دینێ خودێیه- بگرت و لێ بچت بێی خۆ ژێ لادهت ب ڤی لایی ڤه یان ب لایێ دی ڤه.
ودهمێ خودایێ مهزن د قورئانێ دا دبێژت: ( إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ)(فصلت: 30) پێنج ڕهنگێن خۆڕاستكرنێ دئێنه سهر هزرا مرۆڤی:
خۆڕاستكرنا ل سهر باوهرییا كو خودایێ وان یێ ئێكانه خودێیه.
خۆڕاستكرن و خۆڕاگرتنا ل سهر گوهدارییا ڤی خودایی و ب جهئینانا فهرمانێن وی.
خۆڕاستكرنا ل سهر ئیخلاصا د دینی دا حهتا مرن ب سهر دا دئێت.
خۆڕاستكرنا د كریاران دا پشتی خۆڕاستكرنا د گۆتنان دا.
خۆڕاستكرنا ب جهئینانا فهرمانێن خودێ و خۆپاشڤهكێشانا ژ بێ ئهمرییا وی.
و گومان تێدا نینه كو ئهڤ خۆڕاستكرن و خۆڕاگرتنهیه دبته ڕێكا سهرفهرازی و ڕزگاربوونێ وهكی د ئایهتا بۆری دا هاتی: (إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ)(فصلت: 30) هندی ئهون یێن گۆتین: ئهللاهـ ب تنێ خودایێ مهیه یێ بێ شریكه، پاشی خۆ ل سهر شریعهتێ وی ڕاستكری، ل دهمێ مرنێ فریشته ب سهر وان دا دئێنه خوارێ و دبێژنێ: هوین ژ مرنێ و تشتێ ب دویڤ دا دئێت نهترسن، و ل سهر وی تشتێ هوین ل دویڤ خۆ دهێلنه ل دنیایێ هوین ب خهم نهكهڤن، و مزگینیا مه ب وێ بهحهشتا ژڤان بۆ ههوه پێ دهاته دان ل ههوه بت.
و ئستقامێ ئهوا فهرمان پێ ل مه هاتییهكرن پهیوهندی ب گۆتن و كریار و حال و ئنیهتان ڤه ههیه، یهعنی: مرۆڤێ دیندارییا وی یا دورست بت ئهوه یێ ئنیهت و گۆتن و كریار و حالێ وی ل دویڤ فهرمانا خودێ بت، ل دویڤ وی شریعهتی بت یێ پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- پێ هاتی.
و ئهگهر ئهم بهرێ خۆ بدهینه ئایهتێن قورئانێ دێ بینین د پتر ژ جههكی دا خودایێ مـــهزن فــــهرمـــان ب ئستقاما ل سهر دینێ خودێ بهری مه ههمییان ل پێغهمبهرێ خۆ ب خۆ كریه، وهكی ڤان ئایهتان:( فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا ۚ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ)(هــــــود: 112) ئهی پێغهمبهر تو و ههچیێ د گهل ته تۆبهكری وهسا خۆ ل سهر ڕێكێ ڕاست بكهن وهكی خودایێ ته فهرمان پێ كری، و هوین پێ ل وان توخویبان نهدانن یێن خودێ بۆ ههوه داناین، هندی خودایێ ههوهیه ب ههمی كریارێن هوین دكهن یێ بینهره، تشتهك ژێ ل وی بهرزه نابت، و ئهو دێ ههوه سهرا وان جزادهت.
( فَلِذَٰلِكَ فَادْعُ ۖ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ ۖ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ ۖ وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ ۖ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ ۖ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ ۖ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ ۖ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ ۖ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا ۖ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ)(الشوری: 15) ئهی پێغهمبهر تـــــو بهنیێن خودێ بۆ وی دینێ ڕاست گازی بكه یێ خودێ بۆ پێغهمبهرێن خۆ دانای و شیرهت پێ لێ كری، و تو وهسا خۆ ڕاست بكه وهكی خودێ فهرمان پێ ل ته كری، و تو دویكهفتنا دلچوونێن وان نهكه یێن د حهقییێ دا كهفتینه گومانێ و ژ دینێ ڕاست لاداین، و بێژه: من باوهری ب وان ههمی كیتابان ئینایه یێن ژ عهسمانی بۆ پێغهمبهران هاتین، و خودایێ من فهرمان ل من كرییه كو ئهز د حوكمی دا دادیێ د ناڤبهرا ههوه دا بكهم، ئهللاهـ خودایێ مه و ههوهیه، خێرا كریارێن مه یێن چاك بۆ مهیه، و جزایێ كریارێن ههوه یێن خراب بۆ ههوهیه، پشتی حهقی ئاشكهرا بووی چو ههڤڕكی د ناڤبهرا مه و ههوه دا نینه، ڕۆژا قیامهتێ خودێ مه و ههوه دێ كۆم كهت، و ئهو دێ ب حهقییێ حوكمی د ناڤبهرا مه و ههوه دا د وی تشتی دا كهت یێ ئهم تێدا ژێك جودا بووین، و زڤڕین بۆ نك وییه، و ئهو جزایێ ههر یهكی دێ دهتێ.
و پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و ئهوێن باوهری د گهل ئینای و تۆبهكری ئهڤ فهرمانا خودایی ب دورستی ب جهـ ئینا و كار پێ كر، د حهدیسهكا دورســــت دا یا كو ژ عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی -خودێ ژێ رازی بت- هاتییه ڤهگوهاستن عهبدللاهـ دبێژت: پێغهمبهرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- خیچهكا ڕاست ل عهردی كێشا، پاشی گۆت: ئهڤه ڕێكا خودێیه، پاشی هندهك خیچ ل ڕاست و چهپا وێ خیچا ڕاست كێشان و گۆت: ئهڤه هندهك ڕێكێن جودا جودانه، ل سهر ههر ڕێكهكێ شهیتانهك ههیه بۆ گازی دكهت، پاشی وی ئهڤ ئایهته خواند: ( وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)(الأنعام: 153) تشتێ خودێ شیرهت پێ ل ههوه كری ئهڤهیه: هندی ئیسلامه ڕێكا خودێ یا ڕاسته ڤێجا هوین لێ ههڕن، و دویچوونا ڕێكێن بهرزهبوونێ نهكهن، ئهو دێ ههوه بژاله كهن، و ههوه ژ ڕێكا خودێ یا ڕاست دویركهن.
و دهمێ زهلامهك هاتییه نك پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- و گۆتییێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ گۆتنهكێ د ئیسلامێ دا بێژه من پشتی ته ئهز پسیارا كهسێ دی ژێ نهكهم، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: بێژه من باوهری ب خودێ ئینا، و ل سهر ڤێ باوهرێ خۆ ڕاگره.. وهكی ئیمامێ موسلم ژێ ڤهدگوهێزت.
نعمهتا ئستقامێ:
مهزنترین نعمهت و قهنجی خودێ د گهل مرۆڤی دكهت پشتی نعمهتا ئیمانێ ئهوه ئهو ئستقاما ل سهر ڤێ ئیمانێ ب رزقێ مرۆڤی بكهت، ئستقامهیهكا بهردهوام یا كو حهتا مرنێ د گهل مرۆڤی دمینت، و مهزنترین یاری شهیتان بۆ خۆ ب مرۆڤێ خودان باوهر دكهت ئهوه دهمێ قهناعهتهكا وهسا بۆ وی چێ دكهت كو عهبدینییا وی بۆ خودێ یا دهم دهمی بت، ل ههیڤا رهمهزانێ ب تنێ، یان دهمێ فهقیر دبت، یان ژی دهمێ دكهفته تهنگاڤییهكێ، یان دهمێ دبێژت: گاڤا ئهز پیربووم دێ بهردهوامییێ ل سهر عیبادهتی كهم!!
و مه گۆت: ئستقامه مهزنترین قهنجییه د گهل مرۆڤی دئێتهكرن پشتی باوهری ئینانێ، چونكی ئستقامه دهلیلهكێ بهرچاڤه ل سهر ڕاستییا باوهرییا مرۆڤی، گهلهك كهسان تو دێ بینی ب دهڤی خۆ حسێب دكهن باشترین خودان باوهر، كهنی دێ ڕاستییا ڤێ گۆتنا وی زانی؟ ئهگهر ته دیت ئهو یێ پێگیرییێ ب پێتڤیێن ڤێ باوهرییێ دكهت.
و ژ لایهكێ دی ڤه ئستقامه ئێكا هند ژ خودانێ خۆ چێ دكهت ئهو د چاڤێن خهلكی دا مهزن ببت، و ل نك وان ببته جهێ باوهرێ، و ئهو دێ حهز ژ تێكهلییا وی كهن چونكی ئهو دزانن گۆتنا وی و كریارا وی ئێكن.
ئاستهنگێن ئستقامێ:
ئهڤ ئاستقاما هندا گرنگ هژمارهكا ئاستهنگان ههنه دكهڤنه د ناڤبهرا وێ و مرۆڤی دا، یهعنی: هژمارهكا ئاستهنگان ههنه ناهێلن هندهك مرۆڤ ب تایبهتی تهخهیا گهنجان بهردهوامییێ ل سهر ئستقامێ بكهن، لهو دێ بینی سهرهاتییا هــنـــدهك ژ وان د گهل عیبادهتی سهرهاتییهكا دهم دهمییه، و مه دڤێت ل ڤێرێ بهحسێ وان ئاستهنگان بكهین.
•ئاستهنگا ئێكێ: ههڤالێن خراب:
دبت هندهك گهنج ههبن دلێ خۆ ببهنه تۆبێ، و حهز بكهن كو ئهو خۆ ل سهر ڤێ تۆبێ ڕاگرن ژی، و دبت ئهو چهند گاڤهكان بهر ب تۆبهكرنێ ڤه بچن ژی، و بۆ دهمهكی ئستقامێ ژی ل سهر ڕێكا ڕاست بكهن پاشی جارهكا دی خۆ ببینن یێن بهر ب خرابییێ ڤه دچن، و چونكی وان د ئهصل دا باوهری ههیه و حهز ژ باشییێ دكهن وان ب ڤێ چهندێ نهخۆش دبت لهو ب بێنتهنگی ڤه پسیار دكهن: ئهرێ ئهم چ بكهین دا ژ ڤێ گرفتارییێ قورتال ببین، و ل سهر ئستقامێ بهردهوام ببین؟
و دهمێ مرۆڤ ڤهكۆلینێ ل سهر حالهتێ ڤان كهسان دكهت دبینت مهزنترین ئاستهنگ دكهفته د ناڤبهرا ڤان و ئستقامێ دا تێكهلییا ههڤالانه، یهعنی: ههڤالینییا وان بۆ خرابان، و ڕابوون و ڕوینشتنا وان د گهل وان كهسێن چو بهایی نهدهنه ئهخلاقی و گوهداریا ئهمرێ خودێ ئهگهرهكا سهرهكییه د پشت دودلییا وان ڕا و پالدهرهكێ مهزنه بۆ خۆ ڤهگوهاستنا وان د ناڤبهرا تۆبهكرن و گونههكارییێ دا.
و تشتهكێ زێده ئاشكهرایه كو كارتێكرنا ههڤالی ل سهر ههڤالی گهلهكه، لهو یا فهره ل سهر دهیبابان ههر ژ بچویكاتی زارۆكێن ل ڤێ مهسهلێ هشیار بكهن، یهعنی: بهرێ وان بدهنه ههڤالینییا باشان، و ئاگههدارییا وان بكهن كو ههڤالێ خراب بهرێ مرۆڤی ددهته خرابییێ، و یا فهره دهیباب ههردهم پسیارا ههڤالێن زارۆكێن خۆ بكهن كانێ ئهو كینه؟ و د چاوا نن؟ و ئهگهر وان دیت عهیالێ وان یێ تێكهلییا هندهك ههڤالێن خراب دكهن، دڤێت ئهو وان ژ ڤێ چهنده بدهنه پاش، ئهگهر نه.. ئهو ژی دێ خراب بن، و هنگی فایدێ وان ناكهت ئهو خۆ پێڤه بوهستینن دا جارهكا دی بهرێ عهیالێ خۆ بدهنه باشییێ.
د حهدیسهكا دورست دا یا (ئهبوو سهعیدێ خودری) ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت هاتییه، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( لا تصاحب إلا مؤمنا و لا یأكل طعامك إلا تقي - ژ خـــودان باوهری پـێــڤهتــر ههڤالینییا كــهســـێ دی نــهكــــه، و ژ تهقواداری پێڤهتر بلا كهس زادێ ته نهخۆت ).
و وهكی ئهم دبینین ئهڤ حهدیسه ههڤالینییێ دكهته دو دهرهجه:
1 - ههڤالینییا عهدهتی: و ههڤالێ مرۆڤی یێ ژ ڤی توخمی دڤێت یێ خودان باوهر بت.
2 - ههڤالینییا تایبهت: یهعنی: ههڤالینییا ژ نێزیك، یا كو مرۆڤ ب سهر ئێك و دو ڤه بێت و بچت، و دهرگههێ مالا خۆ بۆ ئێك و دو ڤهكهت، و ههڤالێ مرۆڤی یێ ژ ڤی توخمی دڤێت یێ تهقوادار بت، یهعنی: بهس نینه ئهو ب تنێ یێ خودان باوهر بت حهتا مرۆڤ دهرگههێ مالا خۆ بۆ ڤهكهت و بێت زادێ مرۆڤی بخۆت، بهلكی دڤێت ئهو گههشتبته دهرهجا تهقوادارییێ.
و ب ڤی ڕهنگی مرۆڤ دێ مالا خۆ و عهیالێ خۆ ژ چوونا بهر ب خرابییێ ڤه پارێزت.
و د حهدیسهكا دی دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بهحسێ كارتێكرنا ههڤالێ باش و یێ خراب ل سهر مرۆڤی دكهت و دبێژت: ( ثل الجلیس الصالح والسوء كحامل المسك ونافخ الكیر فحامل المسك إما أن یحذیك وإما أن تبتاع منه وإما أن تجد منه ریحا طیبه ونافخ الكیر إما أن یحرق ثیابك وإما أن تجد ریحا خبیثه - مهتهلا ههڤالێ چاك یێ مرۆڤ ل نك دڕوینت و ههڤالێ خراب وهكی مهتهلا وی كهسییه یێ مسكی هلگرت و یێ پف دكهته كویرهێ، ئــــهوێ مسكی هــلـگرت یان دێ هــنـــدهك ب دیاری دهته ته، یان تو دێ هندهكێ ژێ كڕی، یان دێ بێنهكا خۆ ژێ ئێته ته، و ئهوێ پف دكهته كویرهێ یان دێ جلكێن ته سوژت، یان دێ بێنهكا نهخۆش ژێ ئێته ته).
مهعنا: كارتێكرن ههر دێ ههبت، و ب چو ڕهنگان مرۆڤ ژێ خلاس نابت، ڤێجا ههر ئێك و ئهو ههڤالێ وی بڤێت، ئهگهر وی بڤێت ل سهر ئستقامێ بمینت، دڤێت ههڤالینییا وان كهسان نهكهت یێن ئستقامێ نهنیاسن، و هندی ههڤالێن وی ئهو نهبن یێن خودێ ناس بن، بلا ل هیڤییێ نهبت ئهو ببته ژ خودێ ناسان، و فایدێ وی ناكهت ئهو بێژت: مانێ ئهز نهبچویكهكم ب گۆتنا ههڤالهكی د سهر دا بچم، یان: ڕاسته ههڤالێ من یێ خرابه بهلێ ئهو مایێ خۆ د باشی و خرابییا من دا ناكهت! چونكی ئهگهر ئهو جلكێن وی نهسوژت ژی، بێنا وی یا نهخۆش دێ كاری ل وی كهت.. وهكی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت.
•ئاستهنگا دووێ: پێبهستا ژینگههێ:
و مهبهستا مه ب پێبهستا ژینگههێ (ضغط البیئه)یه وهكی ب عهرهبی دبێژن، هـــهر ئــێـــك ژ مــــه د چــهنـــد خهلهكهكێن جڤاكی یێن د ناڤ ئێك دا دژیت، خهلهكا ژ ههمییان بچویكتر ئهو خێزانه یا مرۆڤ تێدا، پاشی ئهو كۆما مرۆڤان یا ل دۆر و ڕهخێن مرۆڤی ههی ل تاخێ مرۆڤی یان ل جهێ كارێ وی، پاشی ئهو كۆمهلا مرۆڤان یا ئهو ل جههكی د گهل دژیت، و بێ گومان ئهڤان كۆمان ههمییان كارتێكرنا خۆ ل سهر مرۆڤی ههیه چ سلبی چ ئیجابی.
و ئهگهر هات و مرۆڤهكی ڤیا قهستا خێرێ و كارێ چاك بكهت و دلێ خۆ بره خۆڕاگرتنا ل سهر ڤێ چاكییێ بهلێ ئهو ژینگهها ئهو تێدا بۆ ڤێ خۆڕاگرتنێ یا هاریكار نهبت، گهلهك دێ یا ب زهحمهت بت ئهو مرۆڤ بشێت بهردهوامییێ ل سهر ڤێ خۆڕاگرتنێ بكهت.. لهو دێ بینی جحێلهكی -چ كچ بت چ كوڕ- ئهگهر ڤیا پشت بدهته گونههێ و خرابییێ بهلێ ئهو ب خۆ د مالهكا خراب دا بت، یان ئهو كهسێن ل دۆر و رهخێن وی دخراب بن گهلهك دێ یا ب زهحمهت بت ئهو بشێت (ئستقامێ) ل سهر باشییێ بكهت، دێ بینی ههیامهكێ ئهو ما باش بهلێ دهمهكێ درێژ پێڤه ناچت ئهو (بیئهتا) ئهو تێدا دژیت دێ ئێكا هند ژ وی چێ كهت ئهو جارهكا ل دهوسا خۆ یا بهرێ بزڤڕت!
مهعنا خێزانێ و جڤاكێ دهورهكێ مهزن و كارتێكرنهكا بهرچاڤ ل مرۆڤی ههیه، و یا بهرعهقل نینه -ههر چهنده یا موستهحیل ژی نینه!- كو مرۆڤهكێ باش و سهرڕاست بشێت د ناڤ كۆمهكا خرابان دا بژیت بێی باشییا خۆ ژ دهست بدهت یان چـــهنـــدهكــێ ب لایێ خرابییێ دا بچت، خودایێ مهزن د ئایهتهكا پیرۆز دا دبێژت: ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ)(التوبة: 119) ئهی ئهوێن باوهری ئینای تهقوایا خودێ بكهن و د گهل ڕاستگۆیان بن.
بۆچی د گهل ڕاستگۆیان بن؟
چونكی ئهو دێ ڕاستگۆیێ نیشا ههوه ژی دهن، و هوین دێ ژ وان فێری ڕاستگۆیێ بن.. یان چوننه چوننه دهمێ هوین د ناڤ وان دا ب كارێ ڕاستگۆیێ ڕادبن هوین خۆ نابینن د (شاذ) و غهریب.
مرۆڤ ئهگهر كارهكی بكهت، چ ئهو كار یێ باش بت چ یێ خراب بت، و ئهو كهسێن مرۆڤ د ناڤ دا دژیت نه ئهو بن یێن وی كاری دكهن، مرۆڤ د ناڤ وا دا دێ یێ غهریب بت، و پیچ پیچه ئهو دێ ههست ب هندێ كهت كو ئهو كهسهكێ نه یێ (مهرغووبه) ژ لایێ وێ جڤاكێ ڤه یا ئهو د ناڤ دا دژیت، لهو ب ڕهنگهكێ (لا إرادی) ئهو مرۆڤ دێ خۆ ژ وی كاری دهته پاش دا وهكی خهلكی لێ بێت، ڤێجا ئهگهر ئهو خێزان یان كۆم و جڤاكا مرۆڤ د ناڤ دا دژیت یا خراب بت، چ بهایی نهدهته ئیسلامێ و ئهخلاقی و ئستقامێ، مرۆڤ نهشێت د ناڤ دا خۆڕاگر ل سهر ئیسلامێ و ئستقامێ بمینت.
ل سهر ڤی بناخهیی ئیسلام ل سهر موسلمانی حهرام دكهت ئهو د ناڤ جڤاكا كافران دا یان ل وهلاتێ وان ئاكنجی ببت، یان تێكهلی وێ كۆمهلێ ببت یا چو بهایی نهدهته ئهخلاقێ ئیسلامی، ئایهتهكا قورئانێ دبێژت: ( وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَىٰ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ)(الأنعام: 68) ئهگهر ته ئهو كافر دیتن ئهوێن ب نهحهقی و تڕانه ڤه گۆتنان د دهرحهقا ئایهتێن قورئانێ دا دبێژن، تو خۆ ژ وان دویر بكه حهتا ئهو سوحبهتهكا دی دكهن، و ئهگهر شهیتانی ئـــهڤ مهسهله ژ بیرا ته بر پشتی بیرا ته لێ دئێتهڤه تـــو د گهل وی مللهتێ زۆردار نهڕوینه ئهوێن ب نهحهقی د دهر حهقا ئایهتێن خودێ دا دئاخڤن.
و د حهدیسا زهلامێ ئسرائیلی دا ئهوێ سهد مرۆڤ كوشتین وڤیای تۆبه بكهت هاتییه: دهمێ ئهو چوویه نك مرۆڤهكێ زانا و پسیار ژێ كری كانێ تۆبه بۆ وی ههیه یان نه؟ و كانێ ئهو چ بكهت؟ ئهڤی زانایی گۆتێ: بهلێ چو تشت نینن ببنه ئاستهنگ د ناڤبهرا وی و تۆبێ دا، ههڕه فلان جهی هندهك كهس ل وێرێ ههنه عهبدینییا خودێ دكهن، ههڕه نك وان تو ژی د گهل وان عهبدینییا خودێ بكه، و تو نهزڤڕه وهلاتێ خۆ، چونكی ئهو عهردێ خرابیێیه، یهعنی: مرۆڤێن خراب یێن لێ ههین.
ژ ڤێ حهدیسێ دئێته زانین كو ئهو جهێ مرۆڤێن خراب لێ دمشهنه بن، و ڕێكێن كرنا خرابییێ لێ دڤهكری و ب ساناهی بن، مرۆڤێ تۆبهدار نهشێت لێ بقهتینت.. و چو مهعنا بۆ وێ ئاخفتنێ نینه یا هندهك جاران مه ژ هندهك كهسان گوهـ لێ دبن دهمێ دبێژن: ئهگهر مرۆڤ یێ باش بت ههما ل كیڤه بت دێ یێ باش! ئهڤ گۆتنه ئهگهر د گهل كهسهكی دورست دهركهڤت د گهل نۆت ونههـ كهسان دورست دهرناكهڤت، و واقعی -ژبلی نصووصێن شهرعی- بۆ مه بنهجهكریه كو جهی و بیئهتی كارهكێ مهزن ل سهر خودانی ههیه.
•ئاستهنگا سیێ: چاڤلێكرنا خراب:
مرۆڤ ب تبیعهتێ خۆ حهز ژ چاڤلێكرنێ دكهت، و مرۆڤی ئهگهر حهز ژ ئێكی كر دێ بهرگهڕیانێ كهت كو د گهلهك لایان دا چاڤ ل وی بكهت، ژ بهر ڤێ چهندێ ئیسلام دهمێ ب پهروهردهكرنا موسلمانی ڕادبت گهلهك تهئكیدێ ل سهر هندێ دكهت ئهو ڤیانا كافری و فاسقی و گونههكاری د دلێ خۆ دا هل نهگرت، نه بۆ هندێ دا ئهو مرۆڤهكێ كیندار بت یان خرابییا خهلكی بڤێت.. نه! بهلكی ژ بهر هندێ دا ئهڤ ڤیانا هه ئێكا هند ژ وی چێ نهكهت ئهو د خرابییێ دا چاڤ ل وی بكهت.
و ئهم دبینین ئێك ژ مهزنترین ئاستهنگێن ئستقامێ ل نك تهخهیا جحێلان چاڤلێكرنا خرابه، و چاڤلێكرنا خراب ئهم دشێین ل سهر دو پشكان لێكڤهكهین:
یا ئێكێ: چاڤلێكرنا خرابان د خرابییا وان دا:
و مهخسهدا مه ب ڤێ چهندێ ئهوه جحێلێ مـــه ژ بـــهر هــهر ئهگهرهكا ههبت دێ ب كهسهكێ خراب (موعجب) بت، و ئهڤ ئعجابه دێ بهرێ وی دهته ڤیانا وی كهسی، و ئهگهر وی حهز ژ ڤی كهسێ خراب كر ئهڤ حهژێكرنه دێ بهرێ وی دهته چاڤلێكرنا وی د خرابییێ دا.
یا دووێ: چاڤلێكرنا باشان د خرابییا وان دا:
و دبت كارتێكرنا ڤێ چاڤلێكرنێ یا سلبی هێشتا پتر بت ژ یا بهری نوكه!
چاوا؟
مرۆڤهك دێ حهز كهت ژ خرابییا خۆ لێڤه ببت و بهر ب باشییێ ڤه بچت، و دبت ئهڤ حهزكرنا هه پشتی خودێ ب ڕێكا مرۆڤهك باش ل نك وی پهیدا ببت، یهعنی: دبت مرۆڤهكێ باش بچت خۆ ب وی ڤه بوهستینت حهتا بشێت ڤیانا باشیێ ل نك وی پهیدا بكهت، دێ هند بینی ئهڤ مرۆڤێ خراب هاته گوهاڕتن و بهر ب باشییێ ڤه چوو، و حهزكر بهردهوامییێ ل سهر باشییێ بكهت، و چونكی (فلان كهس) د پشت هیدایهتا وی ڕا بوو، ئهو ب چاڤهكێ گهلهكێ بلند دێ بهرێ خۆ دهتێ، و دێ هزر كهت ئهو مرۆڤهكێ نموونهییه، بهلێ پشتی ژ نێزیك تێكهلییێ د گهل دكهت هندهك كێماسی و خهلهتیێن وی دێ بینت، و چونكی بهری هنگی وی ئهو ژ حهددێ وی یێ دورست بلندتر لێ كربوو، گاڤا ئهو ب سهر خهلهتیهكا وی هلبوو (رهد فعل) دێ بۆ چێ بت ڤێجا دێ وی ژ حهددێ وی یێ دورست نزمتر لێ كهت! و د ههردو حالهتان دا دێ یێ خهلهت بت.
ههر ئێك ژ مه كێماسیێن خۆ ههنه، و كهسهكی تو دێ بینی بارا پتر سالۆخهتێن وی دباشن حهتا نێزیكه دێ بێژی: ئهڤی چو كێماسی ل نك نینن! بهلێ چونكی بهس خودێ یێ تمامه دێ بینی ڤی مرۆڤی ژ لایهكی ڤه كێماسییهكا وهسا یا ههی نێزیكه هندهك جاران ئهڤ كێماسییه ل نك هندهك كهسان سالۆخهتێن وی یێن باش ههمییان ڤهشێرت.
و د ڤـــان حالهتان دا ئیسلام ڕێكهكا ڕاســــت ل بــــهر مه ددانت ئهو ژی ئهڤهیه: ل سهری دڤێت ئهم بزانین ژ خودێ پێڤهتر كهسهكێ تمام نینه، و ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- پێڤهتر كهسهكێ مهعصووم نینه، و مرۆڤهك ئهگهر چهند یێ باش بت ژی یا غهریب نینه وی هندهك خرابی ههبن، و ئهگهر هات و ئهم ب سهر هندهك ژ وان خرابیێن وی هلبووین چێ نابت ئهڤ چهنده ئێكا هند ژ مه چێ بكهت ئهم قهنجیێن وی ژ بیر بكهین، یان بێژین: مادهم وی ئهڤ خرابییه ههنه پا بلا مه خرابیێن مهزنتر ههبن!
د خرابییێ دا چێ نابت مرۆڤ چاڤ ل كهسێ بكهت، و خرابییا كهسهكێ دی ئهگهر ئهو دیاری چاڤ چهند یێ باش ژی بت چێ نابت مرۆڤی د كرنا باشییێ دا سست بكهت، و مرۆڤی ئهگهر ڕهنگهكێ خرابییێ ل نك ههبت مهعنا وێ ئهو نینه چێ نابت بۆ وی ئهو بهرێ خهلكی بدهته چو ڕهنگێن باشییان، شاعرهكێ عهرهب دبێژت:
إذا لم یعِظِ الناسَ من هو مذنبٌ
فمن یعظِ العاصینَ بعد محمدِ
یهعنی: ئهگهر چێ نهبت ئهو كهسێ گونههكار بت وهعز و شیرهتان ل خهلكی بكهت، ئهرێ پشتی موحهممهدی -سلاڤ لێ بن- كی ههیه گونههكاران شیرهت بكهت؟
ڤێجا حهتا ئهڤ كاره -كو چاڤلێكرنا خرابه، یان چاڤلێكرنا د خرابیێ دایه- نهبته ئاستهنگ د ڕێكا جحێلێن مه و ئستقامێ دا دڤێت ئهڤ جحێله وهسا بێنه تێگههاندن كو دین ئهوه یێ ژ قورئانێ وحهدیسێ دئێته وهرگرتن، نه كو ژ كار و كریارێن فلانی و بێڤانی، ئهڤه ئێك.
یا دووێ: دڤێت ئهو بزانن كو چو كهسێن بێ كێماسی نینن، و ههبوونا كێماسیهكێ ل نك كهسهكی چێ نابت ببته ئهگهرا هندێ مرۆڤ وی كهسێ بشكێنت، یان د وێ كێماسیێ دا چاڤ لێ بكهت.
یا سیێ: ئهگهر كهسهكی شیرهتهكێ باش ل وان كر، یان بهرێ وان دا باشییهكێ مهعنا وێ ئهو نینه دڤێت وی كهسی چو خرابی یان گونههـ نهبن، چونكی ب تنێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- یێ پاڕاستی بوو ژ خرابی و گونههان، و ئهگهر ئهم بێژین: ئهو كهسێ شیرهتان ل خهلكی دكهت دڤێت چو خرابی ل نك نهبن، مهعنا دڤێت ئهم بێژین: پشتی پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بلا كهس خهلكی شیرهت نهكهت، چونكه كهسێ بێ خهلهتی و گونههـ نینه.
•ئاستهنگا چارێ: نهبوونا هاریكاری:
دهمێ خودایێ مهزن عهبدێ خۆ مووسا بۆ پێغهمبهرینیێ هلبژارتی و فهرمان لێ كری بچت گازییا خۆ بگههینته فیرعهونی، وی داخــــواز ژ خـــــودایـــێ خۆ كر و گۆتێ: (وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي(29)هَارُونَ أَخِي(30)اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي(31)(طه: 29-31) مـــووسای گۆت: خودایێ تو هاریكارهكی ژ مرۆڤێن من بده د گهل من، هاروونێ برایێ من. تو من ب وی ب هێز بێخه وپشتا من پێ موكم بكه.
مهعنا: ههبوونا هاریكارێ باش بۆ مرۆڤی ل سهر كرنا باشیێ تشتهكێ گرنگه، وههر ژ بهر ڤێ چهندێ ژی د ئایهتهكا دی دا خودایێ مهزن فهرمانێ ل پێغهمبهرێ خۆ دكهت ودبێژتێ: ( وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ۖ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا)(الكهف: 28) تـــو بێهنا خۆ د گهل وان ههڤالێن خۆ یێن ههژار فرههـ بكه ئهوێن خودایێ خۆ ب تنێ دپهرێسن، و ل سپێده و ئێڤاران دوعــایان ژ وی دكهن، وان ب وێ چهندێ كنارێ وی دڤێت، و تو د گهل وان ڕوینه و تێكهلییا وان بكه، و بهرێ خۆ ژ وان وهرنهگێڕه كافران ب مهانا خۆشیبرنا ب خهملا ژینا دنیایێ، وتو گوهدارییا وی نهكه یێ مه دلێ وی ژ زكرێ خۆ بێ ئاگههـ كری، و وی دلچوونێن خۆ ب سهر گوهداییا خودایێ خۆ ئێخستین و مهسهلا وی د ههمی كارێ وی دا بوویه زهعێبوون وتێچوون.
ڤێجا ئهگهر پێغهمبهران مفا بۆ خۆ ژ ههڤالینییا هاریكار و پشتهڤانان دیتبت پا مسۆگهر یێن ژ وان كێمتر مفایهكێ پتر دێ بۆ خۆ ژ وێ چهندێ بینن، لهو ئهم دبێژین: نهبوونا هاریكارێ باش ژی گهلهك جاران دبته ئاستهنگ د ناڤبهرا مرۆڤی و ئستقامێ دا، و ئهوێ بڤێت بهردهوامییێ ل سهر باشییێ بكهت بلا بۆ خۆ ل هاریكارهكێ باش بگهڕیێت.
•ئاستهنگا پێنجێ: تێگههشتنا خهلهت بۆ مهسهلێ:
و مهخسهدا مه ب مهسهلێ چوونا بهر ب گونههێ ڤه و لادانا ژ خۆڕاگرتنا ل سهر ڕێكا ڕاسته.. گهلهك گونههكار و ب تایبهتی ژ دهستهكا جحێلان ههنه، ب چاڤهكێ كێم بهرێ خۆ ددهنه گونههێ، و هزر دكهن سستییا وان د ڤێ دهلیڤهیێ دا تشتهكێ نه یێ مهزنه، لهو دێ بینی ئێك ژ وان خۆ ژ كرنا مهنترین گونههێ و بێخێرترین كاری نادهته پاش، و ئهگهر ئێكی جارهكێ بیرا وی ل ڤێ چهندێ ئیناڤه، ئهو دێ بێژت: ما چیه ئهز ژی جارهكێ گونهههكێ بكهم؟ مانێ كهس نینه گونههان نهكهت!
یان دێ بێژت: پشتی كرنا ڤێ گونههێ دێ تۆبهكهم.
و نه دویره ئێك ژ وان د گهل خۆ پاشڤهنهلێدانا ژ گونههێ و بێ ئهمرییا خودێ ژی، و د گهل كو ئهو چو بهایی نادهته ئهخلاقێ ئیسلامێ ژی، ههردهم دبێژت: ئهز مرۆڤهكێ گهلهكێ باشـــم، ڕاسته ئهز گهلهك گونههان دكهم ژی بهلێ پا خودێ هند یێ ب هێجهت نینه!!
و ب ڕاستی ڤێ چهندێ خهطهرهكا مهزن تێدا ههیه.. بۆچی؟ چــونــكـی گـــونـــههـ د چاڤێن ڤی مرۆڤی دا تشتهكێ عهدهتییه، و مادهم ئهو تشتهكێ عهدهتییه دهمێ ئهو پێ ڕادبت ئهو هزر ناكهت ئهو یێ كارهكێ خراب دكهت، لهو هزرا تۆبهكرنێ نائێته سهر دلێ وی، و دویر نینه دویماهیا ڤی مرۆڤی ل سهر خرابییێ بچت، جارهكێ ژ ڤان جارێن ئهو ب ڤێ خرابییێ ڕادبت ئهجهلا وی بێت و بچته هیلاكێ، یان ئهڤ گونههه دلێ وی وهسا ڕهش و تاری بكهن ئێدی ڕۆناهیا باوهریێ تێ نهچت.
و ههر جارهكا گونههكاری هزركر گونهها وی نه تشتهكێ مهزنه، یان گونههكاری ب خــۆ نه تشتهكێ مهزنه، ل نك وی یا مــهزن نابت ئهڤرۆ تـۆبــه بكهت و ســـوبـاهــی ل گونهها خۆ یا بۆری بزڤڕتهڤه، ویاریا بۆ خۆ ب تۆبهكرنێ بكهت.. ژ بهر ڤێ چهندێ زانایێن مه یێن بهرێ دگۆت: بهرێ خۆ نهده بچویكییا گونهها خۆ، بهلێ بهرێ خۆ بده مهزنییا وی یێ ته بێ ئهمرییا وی كری!
•ئاستهنگا شهشێ: تێگههشتنهكا دی یا خهلهت:
و تێگههشتنهكا دی ژی یا خهلهت ههیه هندهك كهس دكهڤنێ دهمێ وهسا خۆ قانع دكهن كو (وهسهطییهت) یان (ناڤنجیاتی) و خۆدویركرنا ژ (شداندا د دینی) دا ئهوه مرۆڤ سستیێ د كرنا گونههێ دا بكهت، یهعنی: هند خۆ (موعهققهد) نهكهت و نهبێژت: فلان تشت گونههه، فلان تشت چێ نابت، فلان تشت بێ ئهخلاقییه!!
نه.. بێنا خهلكی گهلهك تهنگ نهكهن، د ناڤنجی بـــن، دیــنـــی ل بـــهر خهلكی ب ساناهی بێخن، دا خهلك نهبێژت: ئیسلام یا نهخۆشه!!
و ب ڤێ هێجهتا پویچ و پهلاچه دینێ ڤان توخمه كهسان ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ب ساناهی كهفت حهتا وه لێ هاتی وان خۆشییا خۆ یان زهوقێ خۆ یان مهصلحهتا خۆ كره تهرازییا شریعهت پێ دئێتهكێشان، فلان تشت دورسته یان نهدورسته؟ بهرێ خۆ نادهنێ كانێ خودێ و پێغهمبهری گۆتییه یان نه، بهلكێ دێ بهرێ خۆ دهنێ كانێ بۆ وان یێ خۆشه یان نه!
و ئێك ژ وان شاخێن عهجێبیێ ب سهرێ خۆ ڤه دئینت دهمێ تو دبێژییێ: ڕێكا دورست ئهوه مرۆڤ وهسا د ئیسلامێ بگههت و ب كار بینت وهكی پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- و صهحابیێن وی تێگههشتین و ب كارئینای.. و دبێژت: مهعنا ته دڤێت مه پاشڤه ببهی!
ههر وهكی دین ژی ل نك وان وهكی وی جلكییه یێ مرۆڤ دكهته بهر خۆ ههر ڕۆژ دڤێت ب فهصالهكا نوی بێته كههركرن، ئهگهر نه دێ كهڤن بت و مۆدێلا وی چت.
ئهڤ تێگههشتنا خهلهت بۆ دینی ئێك ژ وان ئاستهنگێن سهرهكییه یێن دكــهڤــنـه د ناڤبهرا مرۆڤی و ئستقامێ دا، بۆچی؟ چونكی ئهو هزر دكهت سستییا د دینی دا مرۆڤی ژ وان كهسان ڤهدهر دكهت ئهوێن (تهطهرروفێ) د دینی دا دكهن، ڤێجا حهتا ئهم ب توندییێ نهئێینه گونههباركرن دڤێت ئهم بهر ب سستی وخهمسارییێ ڤه بچین!
و موصیبهتا مهزن ئهڤهیه (ئلتزاما ب دینی) د هزرا مه دا ببته ڕویهك ژ ڕویێن (ئرهاب و تهطهرروفێ)، و سستیا د دینی دا ببته نیشانا پێشكهفتنێ و ناڤنجیاتییێ و ب ڕاستی ئهڤ دهرگههه بوویه گهلهك (ئیسلامخوازێن مۆدێلا نوی!) تێ بۆرین و بهر ب بێ دینییێ ڤه چووین ل وی دهمێ وان هزركری ئهو یێ مهزنترین خزمهتێ پێشكێشی ئیسلامێ دكهن.
•ئاستهنگا حهفتێ: پێڤهنویسیانا ب خۆشی و شههوهتێ ڤه:
و ئهڤه ئێك ژ وان ئاستهنگانه یێن جحێل ب خۆ ئاشكهرا ئعترافێ دكهن كو دكهفته د ناڤبهرا وان و خۆڕاگرییا ل سهر باشییێ دا.. یهعنی: دهمێ ئهو ئهگهرێن كرنا خۆ بۆ خرابییێ دهژمێرن، و كانێ بۆچی ئهو ئستقامێ ل سهر ڕێكا ڕاست ناكهن، دبێژن: چونكی خۆشی و شههوهت مه ب نك خرابییێ ڤه دبهن.
و ب ڕاستی ئهگهر مرۆڤ هزرا خۆ د وی حالی دا بكهت یێ جحێلێ مه نوكه تێ دبۆرت، وی ماددێ ب ڕێكا دهزگههێن ڕاگههاندنێ بۆ دئێته پێشكێشكرن دێ زانت كانێ حهتا چ حهد ئهڤ دهزگههه ماددێ خراب یێ خۆشی و شههوهت پێ دئێنه ئازراندن بۆ وان بهرچاڤ دكهن، و دێ زانت كانێ ئهو ل ژێر پێبهستهكا چهندا مهزن و دژوارن.
ڤێجا حهتا توخویب بۆ ڤێ چهندێ بێنهدانان دڤێت لایێ تهربیهتێ بێته خورتكرن، و تشتهكێ ب مفا بۆ جحێلی بێته بهرههڤكرن دا ئهو پێڤه موژیل ببت نه كو ب شهڤ و ڕۆژ موژیلێ كارێ بێخێر و دویچوونا دهزگههێن خرابكار بت، دڤێت د لایێ پهروهردهكرنێ دا گرنگی ب خهطهرییا پێڤه نویسیانا ب شههوهتێ ڤه بێتهدان، و دویماهیا خـــراب یا ڤــــێ چهندێ ژی بۆ جحێلی بێته دهسنیشانكرن، و لایێ باوهرییێ ل نك وی ب هێزكرن، دا بهلكی ئهو بشێت ڤێ ئاستهنگێ ژ ڕێكا خۆ لادهت.
•ئاستهنگا ههشتێ: گرانییا تهكلیفێ:
یان ژی بلا بێژین: ل بهر خۆ گرانكرنا تهتكلیفێ.. و مهعنا ڤێ ئهوه: د ناڤ جحێلان دا گهلهك كهس ههنه دهمێ دلێ خۆ دبهنه ئلتزامێ و حهزكرنا تۆبهكرنێ ل نك وان پهیدا دبت، هزر دكهن ئهگهر وان ژینا گونههكارییێ هێلا و قهستا دیندارییێ كر دێ ئێنهگرێدان، و بارێ وان ژی دێ زێده گران بت!
ئێك ژ وان د گهل خۆ دبێژت: ئهڤرۆ ئهزێ بهردایمه، تشتێ دلێ من دخوازت ئهز دكهم، ئهگهر من تۆبه كر، دێ ئێمه گرێدان، فلان تشت حهرامه، فلان تشت گونههه، فلان تشت شهرمه!! ئهڤه تشتهكێ نه یێ ب ساناهییه، ما ئهز چ مهجبوورم ههر ژ نوكه خۆ قهید و زنجیر بكهم. ڤێجا دا ئهو خۆ قهید و زنجیر نهكهت هزر دكهت مانا ل سهر گونههكارییێ چارهیه!
و بۆ ڤان ڕهنگه مرۆڤان ئهم دبێژین: بهلێ ڕاسته دینداری قهیدكرنهكه بۆ نهفسا مرۆڤی یا سهربهردای ئهوا ئهگهر شهنبۆز بوو بهری ههر تشتهكی دێ پێ ل خودانێ خۆ دانت، بهلێ ئهڤ قهیدكرنه باجا پێگیری و ب دهستڤه ئینانا خۆشییا دنیایێ و ئاخرهتێیه، خودایێ مهزن د ئایهتهكا پیرۆز دا دبێژت: (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ ۖ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ)(البقرة: 214) یهعنى: هـــهوه گهلی خودان باوهران هزركریه هوین دێ چنه بهحهشتێ، و هێشتا ئهو ب سهرێ ههوه نههاتی یا ب سهرێ خودان باوهرێن بــــهری هــهوه هاتی: ژ فهقیری و نهخۆشی و ترس و سههمێ، و ئــــــهو ب گهلهك تهنگاڤییان هاتبوونه هژاندن، حهتا پێغهمبهرێ وان و ئـــــهو خـــودان باوهرێن د گهل دا ژ لهزێن خواستنا سهركهفتنا خودێ دا گۆتی: سهركهفتنا خودێ كهنگییه؟ نێ هندی سهركهفتنا خودێیه یا نێزیكی خودان باوهرانه.
و جحێل ژی وهكی ههر خودان باوهرهكێ دی بهلكی پتر ژ ههر خودان باوهرهكێ دی یێ داخوازكرییه ڤێ باجێ بدهت، و چـــونكی ئهڤ كاره و ب تایبهتی ل دهسپێكێ یێ ب ساناهی نینه، خێرا وی ل ئاخرهتێ یا كێم نینه، د حهدیسهكا خۆ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا دكهت كو ئێك ژ وان ههر حهفت توخمان یێن خودێ ل ئاخرهتێ سیبهرا خۆ لێ دكهت دهمێ چو سیبهر نهههین ژ سیبهرا وی پێڤهتر ئهو جحێله یێ ل ژێر سیبهرا عیبادهتی مهزن بوو، یهعنی: ل دهمێ گهرمیا جحێلینینا خۆ ئهو یێ (مـــولــتـــهزم) و ب ڤی ڕهنگی مای حهتا ئهڤ دهمه ب سلامهتی بۆراندی.
وپشتی هنگی دڤێت ژ بیر نهكهین كو زهحمهتا مرۆڤی بۆ ب دهستڤه ئینانا ئارمانجهكێ چهند یا پتر بت ههستكرنا ب خۆشیا گههشتنا وێ ئارمانجێ دێ یا پتر بت.
•ئاستهنگا نههێ: خۆ پاشڤههێلان و نهدانا بڕیارێ:
ئـــهڤــــه ژی ئێك ژ وان ئاستهنگانه یێن كــــو گهلهك جحێلێن مــه ژ كوڕ وكچان ژ كاروانێ تۆبهكرنێ و خێرخوازیێ ددهنه پاش، دهمێ ئێك ژ وان هزرێ د كارێ خۆ یێ خراب دا دكهت دزانت ئهو یێ نهحهقه، و د دل دا حهزا دكهت كو لێڤه ببت و ب نك باشییێ ڤه بچت، پا بۆچی ئهو ڤێ چهندێ ناكهت؟
چونكی وی هند هێز نینه بڕیارهكا د وهخت دا ب ڤێ چهندێ بدهت، و ئیرادا وی یا لاواز هاری وی ناكهت ئهو پشت بدهته بۆریێ خۆ یێ شهرمزار و قهستا ژینهكا نوی بكهت، لهو ههر جار ئهو ڤێ بڕیارێ پاش دئێخت، جارێ ئهڤرۆ نه سوباهی، بلا سالهكا دی بت، حهتا ئهز فلان كاری دكهم پاشی.. و هۆسا حهتا ئهو هند دبینت وهخت نهما!
گهلهك كهس مه یێن دیتین دلێ وان دچوویێ تۆبه بكهن، و وان پێ نهخۆش بوو ئهو دویری خودێ بژین، بهلێ چ دگۆتن؟
دگۆتن: هێشتا زوییه ئهم ڤێ بڕیارێ بدهین، بلا فلان وهخت بێت پاشی، و ههر چهنده ئهڤ ئنیهته ب خۆ تشتهكێ باشه و نیشانا خێرێیه، بهلێ ما كی دبێژت: ئهو وهخت دێ ئێت یێ ئهو دبێژت؟ یان كی دبێژت: دهمێ ئهو وهخت دئێت ئهو دێ ههبت!
ما وی كهفالهتهك ستاندییه كو مرن دێ خۆ لێ گرت حهتا ئهو تشتێ وی دڤێت ئهو بۆ خۆ بكهت؟ مانێ یا ئهم دزانین ئهڤه ڕۆژا خودێ مرن دای مرنێ خۆ ل كهسێ نهگرتییه، و دلێ خۆ ب كهسێ نهسۆتییه، ڤێجا ئهڤه چ خاپاندنه ئهو د گهل خۆ دكهت؟!
مرۆڤێ عهقلدار ئهوه یێ ئیرادهیهكا وهسا ب هێز ههبت گاڤا دلێ خۆ بره تشتهكی بكهت و نهبێژت پاشی، چونكی (پاشی) ملكێ كهس ژ مه نینه.
•ئاستهنگا دههێ: هێجهتگرتنا ب قهدهرێ:
هندهك كهس ههنه دهمێ گازنده ژێ دئێنهكرن كو ئهو خۆ ل سهر ڕێكا ڕاست ڕاناگرن ئێكسهر هێجهتێ ب قهدهرێ دگرن و كو ئهڤه تشتهكێ خودێ بۆ وان یێ حهزكری و چو ب دهستێ وان نینه، ئێك ژ وان دبێژت: ئهز حهز دكهم فلان باشییێ بكهم بهلێ خودێ هێشتا بۆ من حهز نهكرییه ئهز وه بكهم!
یهعنی: ههر وهكی وی پێ خۆشه باشییێ بكهت، بهلێ پا خودێ دهستێن وی یێن گرێداین و ب كوتهكی بهرێ وی یێ دایه خرابییێ ڤێجا ما ئهو چ بكهت؟!
ب ڕاستی ئهڤ هێجهتا ژ قهستا ههر ئهوه یا قورئانێ بۆ مه ژ زاردهڤێ كافر و موشركان ڤهگوهاستی دهمێ وان ئهو ل سهر بێ باوهریا خۆ ئینا، ئایهتهكا قورئانێ دبێژت: (سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ ۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّىٰ ذَاقُوا بَأْسَنَا ۗ قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا ۖ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ)(الأنعام: 148) ئهوێن بوتپهرێسی كــــری دێ بــێـــژن: ئهگهر خودێ ڤیابا ئهم و بابێن مه بوتپهرێسییێ نهكهین و تشتهكی بێی وی حهرام نهكهین مه وه نهدكر، خودێ بهرسڤا وان ددهت كو ئهڤه مهسهلهكه كافرێن بهری وان ژی هل دئێخست، و گازییا پێغهمبهرێن خۆ پێ درهو دهردئێخست، و ئهو ل سهر ڤێ چهندێ دبهردهوام بوون، حهتا عهزابا خودێ ب سهر وان دا هاتی. تو ئهی موحهممهد بێژه وان: ئهرێ تشتهك ژ زانینا دورست ل نك ههوه ههیه ل دۆر گۆتنا ههوه كو خودێ كوفر بۆ ههوه یا ڤیای و یێ پێ ژ ههوه ڕازی بووی دا هوین وێ بۆ مه ئاشكهرا بكهن؟ هندی هوینن ههما ب تنێ هوین دویكهفتنا هزر و تهخمینان دكهن و ههما هوین درهوان دكهن.
و تشتێ غهریب ل نك ڤان ڕهنگه مرۆڤان ئهوه دهمێ مهسهله دبته مهسهلهكا دنیایێ ڤێ هێجهتێ بۆ خۆ ناگرن، یهعنی بۆ نموونه: ئێك ژ وان ئهگهر ئمتحانهك ههبت، دێ خۆ گهلهك وهستینت ب خواندنێ ڤه بۆ هندێ دا دهرهجێن وی دباش بن، و ئهو نابێژت: ئهز ناخوینم ههما بلا ب هیڤییا خودێ ڤه بت كانێ وی چ بۆ من حهزكرییه دێ ئهو بت!
دینی دهێلته ب هیڤیا خودێ ڤه بهلێ دنیا ب هیڤییا وی ڤهیه!!
نڤێژێ ناكهت چونكی خودێ هێشتا بۆ حهز نهكرییه، بهلێ ههر ژ سپێدێ حهتا ئێڤاری پالێ دنیایێیه، ئهگهر تو بێژیێ: ههما ل مالا خۆ ڕوینه، ئهو رزقێ خودێ بۆ ته نڤیسی ههر دێ ئێت.. دێ بێژته ته: مانێ لازم مرۆڤ حهرهكهكێ بكهت دا خودێ رزقی بدهت..
و ئــهڤ گۆتنه یا ڕاسته، بهلێ خوزی ل وێرا دی ژی هاتبا گۆتن، نـــه ب تـــنــــێ ل ڤێرێ!
ڤێجا ئهم دبێژین: یا دورست ئهوه مرۆڤی باوهری ب قهدهرا خودێ ههبت، بهلێ چێ نابت مرۆڤ ڤێ قهدهرێ بۆ خۆ بكهته هێجهت دا خۆ ژ باشییێ بدهته پاش، مانێ خودێ قهدهرا خۆ ل بهر مه یا ڤهشارتی دا ئهم كاری بكهین و خۆ نههێلینه ب هیڤیا ئهنجامێ پێش وهخت ڤه.
•ئاستهنگا یازدێ: چاڤهڕێییا گرفتاریان:
گرفتاری یان موصیبهت، و ب تایبهتی موصیبهتا مرنێ، ئێك ژ وان ئهگهرانه یێن دلێ مرۆڤی دهژینت، و هندهك جاران ل وێ ڕاستییێ هشیار دكهت یا ئهو گهلهك جاران ژ بیرا خۆ دبهت و خۆ ژێ بێ ئاگههـ دكهت.. و گهلهك مرۆڤ مه دیتینه دهمێ مرۆڤهكێ وان یێ نێزیك دمرت، یان ژی گرفتارییهكا مهزن ب سهر دا دئێت ل خۆ دزڤڕن و قهستا ڕێكا تۆبێ دكهن.
و ل ڤێرێ پسیارهك خۆ فهر دكهت: ئــێــك ژ ڤان ئهگهر ئهڤ ڕهنگێ گرفتارییێ ب سهر دا نههاتبا، و ڕوی ب ڕوی نهكهفتبا بهرانبه ڤێ موصیبهتێ، ئهرێ حالێ وی دا چ بت؟ یان ژی ئهگهر گرفتاریا مهزنتر -كو مرنه- بهری وێ گرفتارییا مهزن گههشتبایێ دویماهییا وی دا ل سهر چ ڕاوهستت؟
پیچهكێ بلا مرۆڤ هزرا خۆ د بهرسڤا ڤێ پسیارێ دا بكهت، دا وجهكێ بۆ خۆ چێ بگرت، و چاڤهڕێییا گرفتارییێ نهكهته ئاستهنگهك د ناڤبهرا خۆ وئستقامێ دا.
پاشگۆتن:
پشتی گرنكترین ئاستهنگێن ڕێكا ئستقامێ بۆ مه ئاشكهرا بووین یا د جهێ خۆ دایه ل دویماهییێ ئهم ئیشارهتێ بدهینه هندهك ژ وان (دهورێن) سستی تێدا هاتییهكرن، تشتێ بوویه ئهگهرهكا نه ڕوی ب ڕوی و ئێكسهر بۆ دویركهفتنا گهلهك گهنج و جحێلان ژ ڕێكا ئیستقامێ، بۆ هندێ دا ئهڤ دهوره ژی بێنه ئستغلالكرن پێخهمهت ب جهئینانا ڤێ ئارمانجێ.. و ئهو دهور ژی ئهڤهنه:
1 - خوتبا ڕۆژا ئهینییێ:
هندی خوتبا ڕۆژا ئهینیێیه نه وهكی چو (موحاضهره و بهرنامهیانه) چونكی موسلمان هـــهمـــی لێ ئامـــاده دبـــن و بڤێت نهڤێت گوهدارییا وێ دكهن، و ئهو گۆتنێن د ڤێ خوتبێ دا بۆ خهلكی دئێنه گۆتن ژی پترییا وان ئهون یێن ئـــهڤــرۆ حجێلێ مـــــه ل چ جهێن دی گوهـ لێ نهبت، لهو یا فهره ئهو مامۆستایێ خوتبێ دخوینت گرنگی و پویتهیهكێ مهزن بدهته كارێ خۆ، و حهفتیێ ههمییێ هزرا خۆ د وی بابهتی دا بكهت یێ ئهو دێ بۆ خهلكێ مزگهفتێ پێشكێش كهت، و هندهك جاران ئـــــهو ئاخفتنا خــــۆ ب تایبهتی ئاڕاستهی تهخهیان گهنج و جحێلان بكهت و بێخته قالبهكێ علمی و عهقلی دا تێنكا وان بشكێنت، وح هزا وان تێر بكهت.
بهروڤاژیا وی حــــالــــێ نوكه ل گهلهك مزگهفتان دئێته دیتن، و وان گازنـــدهیێن ژ گهلهك لایان ڤه ژ وان خوتبان دئێنهكرن یێن كو ئهڤرۆ دئێنه پێشكێشكرن بێی كو بشێن پشكهكا كێم ژ وێ ئارمانجێ ب جهـ بینن یا كو فهره پێ بێته ب جهئینان.
2 - دهورێ بابێ:
دهورێ بابێ ژی د مالێ دا بۆ تهوجیهكرن و ئاڕاستهكرنا عهیالی دڤێت نهئێته ژبیركرن، و ئاشكهرایه كو دهورێ بابێ نه ب تنێ ئهوه عهیالی شیرهت بكهت، و بهرێ وان بدهته ڕێكا دورست، بهلكی دڤێت هاریكارێ وان بت ل سهر ئستقاما ل سهر حهقییێ.. ڤێجا ئهگهر پترییا بابان ئهڤرۆ ب كێمترین دهورێ خۆ ڕانهبن كو شیرهتكرنه، پا دێ چاوا ئهو ب دهورێ خۆ یێ تمام ڕابن؟
ڤێجا یا فهره باب -ئهگهر یێ خودان باوهر بت- ب دهورێ خۆ یێ دورست ڕابت، و بزانت عهیالێ وی ئێمانهتهكه خودێ كرییه د ستویێ وی دا و ڕۆژهكێ دێ ئێت پسیارا ڤــــی ئێمانهتی دێ ژێ ئێتهكرن.. و وێ ڕۆژێ فـــایــــدێ وی نـــاكـــهت وی شهڤێن خۆ ب (تهههججودا) ڤــــه بۆراندبن ئهگهر ل وی دهمێ وی تهههججود دكـــــرن كـــــــوڕێ وی ل كۆلانێ بت و ئهو نهزانت كانێ ئهو ل كیڤهیه، یان ڕۆژییێ ئهو برسی كربت ل وی دهمێ ئهو نهزانت كانێ ئهو خوارنا بۆ وی دئێته مالێ یا حهلاله یان نه؟!
ههر ئێك ژ مه بلا دهورێ خۆ یێ دورست بزانت و پێ ڕاببت، دا ل دنیایێ و ئاخرهتێ ڕوی سپی ببت.
