چهقێ یازدێ
ترسا ژ خودێ
خودایێ مهزن دبێژت: ( فَلَا تخافوهم وخافون إِن كُنْتُم مُؤمنين ) (آل عمران: 175) یهعنى: هوین ژ وان نهترسن و ژ من بترسن ئهگهر هوین دخودان باوهرن.
وئهڤ ئایهته هندێ دگههینت كو ئهو كهسێ ژ خودێ نهترست، باوهرییا وى یا دورست نینه.
وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ( لَو تعلمُونَ مَا أعلم لضحكتم قَلِيلا ولبكيتم كثيرا ) ئهگهر هوین وێ بزانن یا ئهز دزانم، هوین كێم دا كهنه كهنى وگهلهك دا كهنه گرى.
چهقێ دوازدێ
هیڤییا ژ خودێ
خودایێ مهزن دبێژت: ( قل يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم لَا تقنطوا مـن رَحْمَة الله ان الله يغْفر الذُّنُوب جميها انه هُوَ الغفور الرَّحِيم ) (الزمر: 65) یهعنى: تو -ئهى موحهممهد- بێژه وان بهنییێن من یێن زێده ب ناڤ گونههێ ڤه چووین، هوین ژ رهحما خودێ بێ هیڤى نهبن، هندى خودێیه گونههان ههمییان ژێ دبهت، هندى خودێیه گهلهك یێ گونههـ ژێبر ودلۆڤانه.
وبوخارى وموسلم ژ ئهبوو هورهیرهى ڤهدگوهێزن، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( لَو يعلم المُؤمن مَا عِنْد الله من الْعقُوبَة مَا طمع بجنته أحد، وَلَو يعلم الْكَافِر مَا عِنْد الله من الرَّحْمَة مَا قنط من جنته أحد )یهعنى: ئهگهر خودان باوهر بزانت چهند عقووبه ل نك خوێ ههیه كهسێ هیڤییا بهحهشتێ نهدكر، وئهگهر كافر بزانت رهحما خودێ چهنده كهس ژ بهحهشتێ بێ هیڤى نهدبوو.
چهقێ سێزدێ
مرۆڤ خۆ بهێلته ب هیڤییا خودێ ڤه
خودایێ مهزن دبێژت: ( وعَلى الله فَليَتَوَكَّل المُؤْمِنُونَ ) (التغابن: 13) یهعنى: خودان باوهر بلا خۆ بهێلنه ب هیڤییا خودێ ڤه.
و د ئایهتهكا دى دا دبــێــژت: ( وعَلى الله فتوكلوا إِن كُنْتُم مُؤمنين ) (المائدة: 23) یهعنى: هوین خۆ ب هێلنه ب هیڤییا خودێ ڤه ئهگهر هوین خودان باوهر بن.
و د حهدیسا بوخارى وموسلمى دا ئهوا عهبدللاهێ كوڕێ عهبباس ڤهدگوهاستى هاتییه دهمێ پێغهمبهرى سلاڤ لێ بن بهحسێ حهفتێ هزار كهسان كـرى كو دچنه بهحهشتێ بێ حسێب، هندهكان پسیار كر: ئهو كینه؟ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گــــۆت: ( .. وعَلى رَبهم يَتَوَكَّلُونَ ) وئـهو ئهون یێن خۆ دهێلنه ب هیڤییا خودێ ڤه.
چهقێ چاردێ
ڤیانا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-
ژ بهر حهدیسا ئهنهسى ئهوا بوخارى وموسلم ژێ ڤهدگوهێزن، وتێدا هاتییه: ( لَا يُؤمن احدكم حَتَّى أكون احب اليه من وَالِده وَولده وَالنَّاس اجمعين ) یهعنى: ئێك ژ ههوه باوهرییێ نائینت حهتا ئهز ل نك وى خۆشتڤیتر بم ژ بابێ وى وكوڕێ وى ومرۆڤان ههمییان.
وبوخارى وموسلم ژ ئهنهسى ڤهدگوهێزن، دبێژت: زهلامهكى گۆته پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-: قیامهت كهنگییه؟ وى گۆتێ: ما ته چ بۆ ئاماده كرییه؟ وى گۆت: من گهلهك ڕۆژى وخێر بۆ ئاماده نهكرینه، بهلێ ئهز حهز ژ خودێ وپێغهمبهرێ وى دكهم، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: تو دێ د گهل وان بى یێ تو حهز ژێ دكهى.
مهزنكرن وڕێزگرتنا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ویا سوننهتا وى پشتى وى، ئێك ژ چهقێن باوهرێیه، خودێ مهدحێن وان دكهت یێن باوهرییێ ب پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دئینن، وقـــهدرێ وى دگــرن، وپشتهڤانییا وى دكهن، ودبێژت: ( فَالَّذِينَ آمنُوا بِهِ وعزروه ونصروه ).
ومهزنكرن دهرهجهیهكا بلندتره ژ ڤیانێ، چونكى دبت مرۆڤى ئێك بڤێت بهلێ وى مهزن نهكهت، ومــــهزنـــكـــرنــا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دڤـــێــــت ژ توخویبێن شهرعى دهرباز نهبت، كو ببته تشتهكێ نه یێ دورست.
چهقێ شازدێ
ڕژدییا مرۆڤى ل سهر دینى
حهتا بگههته وێ دهرهجێ ئهو حهز بكهت بێته هاڤێن د ئاگرى دا و ل كوفرێ نهزڤڕت، ژ بهر حهدیسا ئهنهسى ئهوا بوخارى وموسلم ڤهدگوهێزن، وتێدا هاتییه: ( ثَلَاث من كن فِيهِ وجد بِهن حلاوة الايمان، .. وَأَن يكره أَن يعود فِي الْكفْر بعد أَن أنقذه الله مِنْهُ كَمَا يكره أَن توقد لَهُ نَار فيقذف فِيهَا ) یهعنى: سێ تشت ههنه هـهچـــیــیـێ ئهو ل نك وى ههبن ئهو دێ پێ تام كهته شرینییا باوهرێ.. وئێك ژ وان: وى پێ خۆش نهبت ل كوفرێ بزڤڕت كانێ چاوا وى پێ خۆش نینه ئاگرهك بۆ وى بێته هلكرن وئهو بێته هاڤێتن د ناڤ دا.
چهقێ ههڤدێ
داخوازكرنا زانینێ
وزانینا ژ ههمییێ گرنگتر ئهوه یا خودێ ب مرۆڤى ددهته ناسین، ووى تشتێ ژ نك وى هاتى، وئهو پێغهمبهرێ وى هنارتى د گهل دین وشریعهتێ پێ هاتى.
وئهگهر ئهم بهرێ خۆ بدهینه ئایهتێن قورئانێ وحهدیسێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دێ بینین ئهو دتژینه ژ وان دهقێن قهدر وبهایێ زانایان بهرچاڤ دكهن، وهكى بۆ نموونه:
( إِنَّمَا يخْشَى الله من عباده الْعلمَاء ) (فاطر: 28) یهعنى: ههما عهبدێن خودێ یێن زانا ژ وى دترسن.
و ( يرفع الله الَّذين آمنُوا مِنْكُم وَالَّذين أُوتُوا الْعلم دَرَجَات ) (المجادلة: 11) خودێ وان بلند دكهت یێن باوهرى ئیناى، وئهوێن زانین بۆ هاتییه دان ئهو دهرهجێن وان هێشتا بلندتر لێ دكهت.
چهقێ ههژدێ
بهلاڤكرنا زانینێ
وكانێ چاوا خواستنا زانینێ چهقهكه ژ چهقێن باوهرییێ، وهسا بهلاڤكرنا زانینێ ژى چهقهكێ باوهرییێیه، وبوخارى وموسلم ههردو ژ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، كــــــو وى ل دهمـــــێ حهجا خاترخواستنێ خـــوتــبـــهیــــهك ل (مینایێ) خواندى گۆت: ( أَلا لِيَبْلَغَنَّ الشَّاهِدُ مِنْكُم الْغَائِبَ، فَلَعَلَّ من يبلُغهُ يكون أوعى لَهُ من بعض من سَمعه ) بلا ئهوێ ئاماده ڤێ گۆتنا من بگههینته وى یــــێ نهئاماده، چونكى بهلكى كهسهكێ ئاخفتن بگههتێ باشتر تێ بگههت ژ وى یێ گوهـ لێ بووى.
و ژ مالكێ كوڕێ دینارى دئێته ڤهگوهاستن، دبێژت: ئهو كهسێ داخوازا زانینێ بكهت دا كارى پێ بكهت، زانینا وى دێ شكاندن و (تهواضعێ) ل نك پهیدا كهت، وئهوێ زانینێ بۆ هندێ نــهخـوازت كو كارى پێ بكهت، ئهو دێ دفن بلندى وخۆمهزنكرنێ ل نك وى پهیدا كهت.
چهقێ نۆزدێ
مهزنكرنا قورئانێ
ومهزنكرنا مرۆڤى بۆ قورئانێ ب هندێ دبت مرۆڤ خۆ فێر بكهته خواندنا وێ، ووێ نیشا خهلكى بدهت، وكارى پێ بكهت، وقهدر وبهایێ مرۆڤێن قورئانێ ژى بزانت.
بــوخـــارى ژ ئیمام عـوثمانێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( خَيركُمْ من تعلم الْقُرْآن وَعلمه ) یهعنى: باشترێ ههوه ئهوه یێ خۆ فێرى قورئانێ بكهت، ووێ نیشا خهلكى ژى بدهت.
وموسلم ژ ئیمامێ عومهر ڤهدگوهێزت، كو پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتییه: ( إِن الله يرفع بِهَذَا الْكتاب أَقْوَامًا وَيَضَع بِهِ آخَرين) یهعنى: هندى خودێیه هندهك كهسان ب ڤێ قورئانێ بلند دكهت، وهندهكێن دى پێ نزم دكهت.
چهقێ بیستێ
خۆپاقژكرن
ژ بهر حهدیسا ئهبوو مالكێ ئهشعهرى ئهوا موسلم ژێ ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( الطّهُور شطر الايمان ) پاقژى، یان خۆپاقژكرن، نیڤا باوهرێیه.
وههر چهنده د فقهێ ئیسلامێ دا دهمێ بهحسێ خۆپاقژكرنێ دئێت، مهخسهد پێ ڕاكرنا بێ نڤیژى وبێ دهسنڤێژیێیه ب ڕێكا خۆشویشتن ودهسنڤێژ گرتنێ، بهلێ خۆپاقژكرن د ڕامانا خۆ دا بهرفرههتره، چونكى خۆ دویركرنا مرۆڤى ژ ههر پیساتیهكا حسى، یان مهعنهوى یا ههبت ڕهنگهكێ خۆپاقژكرنێیه، وزانایێن حهدیسێ ب خیلاف چووینه د شهرحكرنا گۆتنا پێغهمبهرى دا -سلاڤ لێ بن- دهمێ دبێژت: خۆپاقژكرن نیڤا باوهرییێیه، هندهك دبێژن: مهخسهد ب باوهریێ ل ڤێرێ نڤێژه، ونڤێژ بێى خۆپاقژكرن نابت، یهعنی: ههر وهكى خۆشویشتن ودهسنڤێژگرتن نیڤهكا نڤێژێیه.
وهندهك دبێژن: خهسلهتێن باوهریێ دو پشكن: پشكهك دلى پاقژ دكهن، وئهڤه گۆتن وكـریـارن، وپشكهك لهشى پاقژ دكهن، وئهڤه خۆپاقژكرن ودهسنڤێژگرتنه.. و ب ڤێ چهندێ (طوهوور) دبته نیڤا باوهریێ.. وخودێ چێتر دزانت.
