خۆ پهروهردهكرنا ل سهر هشیارییا ل نهفسێ
پشتى ئهم خۆ ل سهر نیاسینا نهفسێ پهروهرده دكهین، پێتڤییه ئهم خۆ ل دژوارى وخهطهرا نهفسێ ژى هشیار بكهین، وهندى ژ مه بێت ئهم د گهل خۆ نهفسا خۆ كێم بكهین، وخۆ ل سهر (تهواضعێ) پهرورده بكهین، دا نهفسا مه مه ژ ڕێكا ڕاست لا نهدهت وئهم خهلهت د خۆ نهگههین، وبهر ب خرابییێ ڤه نهچین.
ودهمێ ئهم خۆ ل سهر هندێ پهروهرده دكهین كو هشیارى نهفسا خۆ بین، دو مهسهلێن زێده گرنگ ههنه دڤێت ژ بیرا خۆ نهبهین، و ل ڤێرێ ئهم دێ بهحسێ ههردووان كهین:
یا ئێكێ: دڤێت ئهم ژ خهطهرا نهفسێ پشتڕاست وئهمین نهبین:
ئهبووبهكرێ شبلى دبێژت: ((هندى تو ل دنیایێ بى ژ نهفسا خۆ پشتڕاست نهبه، ئهگهر خۆ تو ل سهر ئاڤێ ب ڕێڤه بچى)).
بۆچى؟
چونكى نهفسا مرۆڤى ب هندهك ڕێكێن وهسا دئێته مرۆڤى یێن مرۆڤ چو هزران ژێ نهكهت، ومرۆڤ ئهگهر باش یێ لێ هشیار نهبت دێ ئێته خڕاندن بێى ئهو ب خۆ بحهسییێت، جونهیدێ بهغدادى دبێژت: من گوهـ ل سهرییێ سهقطى بوو دگۆت: ((عهیبهك ل نك من ههبوو سیهـ سالان ئهز پێ نهدحهسیام، ئهو ژى ئهو بوو ئهم چهند كهسهك بووین ههر جار ئهم زوى دچووینه نڤێژا ئهینییێ، وهندهك جهـ مه ههبوون خهلكى ههمییێ دزانى ئهو جهێن مهنه، جارهكێ جیرانهكێ مه ل ڕۆژا ئهینییێ مر، من ڤیا د گهل جهنازێ وى دهركهڤم، لهو ئهز گیرۆبووم، وحهتا ئهز هاتیمه نڤێژێ ونێزیكى مزگهفتێ بوویم، نهفسا من گۆته من: نوكه خهلك دێ ته بینن وزانن كو تو یێ گیرۆبووى.. ڤێجا ئهڤ چهنده بۆ من گهلهك نهخۆش بوو، هنگى من گۆته نهفسا خۆ: ههر وهكى ئهڤه سیهـ ساله تو ریمهتییێ دكهى وئهز نزانم! لهو پشتى هنگى من ئهو جهـ هێلا یێ ئهز ههر جار دهاتمێ، وههر جارێ ئهز چوومه جههكى، دا چو جهـ ب ناڤێ من نهئێنه نیاسین)).
مهعنا: دویـر نـهبینه دهمـێ تــو كـارهكــێ باش ویـێ خێرێ گهلهك بكهى حهتا ئهو كار د ناڤ خهلكى دا ب ناڤێ ته دئێته نیاسین، شهیتان د ڕێكا وى كارى ڕا بێته ته، جارهكێ ئهگهر ئهو كار ژ بهر عوزرهكێ ته نهكر، نهفسا ته بێژته ته: شهرمه بۆ ته ته ئهو كار نهكرى خهلك دێ بێژن: بۆچى وى ئهو كار نهكر..
(خهلك دێ بێژن).. وهى!! ما ژ بهر خهلكى حــهتــا ڤـێ گـاڤێ ته ئهو كار دكر؟ ئهها ل ڤێرێ هشیارى خۆ به.. وبزانه مهعنا وێ چییه دهمێ هندهك زانایێن مه بهحسێ سهلهفان دكر ودگۆت: وان حهز دكر مرۆڤى كارهكێ باش ههبت ژ خودێ پێڤهتر كهس پێ نهحهسیێت.
وههر ئێك ژ مه دڤێت بزانت كو ئهگهر نهفسا وى دهست ب كرنا طاعهتى وكارێن باش كر، حهتا ئهو كار ل بهر وى گهلهك ب ساناهى بكهڤن وبۆ ببنه عهدهت، مهعنا وێ ئهو نینه نهفسا ته حهز ژ وێ چهندێ دكهت، نه.. ئهو هێز وعهزیمهتا خودێ دایهته، وئهو ترسا ته ههى ژ ئاخرهتێ نهفسا ته یا مهجبوور كرى وى كارى بكهت، وههر جارهكا نهفسا ته سستییهك ژ ته دیت دێ ل بێ ئهمرییا بهرێ زڤڕتهڤه، وخۆ د سهر طاعهتێ خودایێ خۆ ڕا بینت.. ڤێجا ڤێ بزانه وهشیارى خۆ به.
موحهممهدێ كوڕێ مونكهدرى دبێژت: ((چل سالان من جهاد د گهل نهفسا خۆ كر حهتا وێ خۆ ڕاستكرى)).
ئهگهر ته دوژمنهك ههبت ل بهر ته دانابت، بهرێ وى لێ بت چى گاڤا تو غافل بووى هێڕشێ بكهته سهر ته، تو دێ چ كهى؟ ههمى گاڤا دێ یێ هشیار بى، وما مرۆڤى دوژمنهكێ خرابتر ژ نهفسێ ههیه؟ یهحیایێ كوڕێ موعاذى دگۆت: ((باوهرییا خۆ ب نهفسا خۆ نهئینه ئهگهر خۆ ئهو بهرێ ته بدهته كارێن باش ژى)).. بهلێ، كارێ باش ل بهر چاڤ تو دێ كهى، بــهس ئهگهر نهفسا ته ئهو كارێ باش ب شههوهتهكا ڤهشارتى شێلى كر، حالێ ته دێ چ بت؟
ئهبوو مالكى ڕۆژهكێ گۆته ئهبوو ئهییووبى: هشیارى خۆ به ژ نهفسا خۆ، ئهز دبینم خهمێن خودان باوهرى ل دنیایێ ب دویماهى نائێن، و ب خودێ ئهگهر ئاخرهت كهیفخۆشییێ بۆ وى نهئینت، ئهو دوجاركى دێ خوسارهت بت: خهما دنیایێ وبهختڕهشییا ئاخرهتێ دێ گههته وى. ئهبوو ئهییووبى گۆت: من گۆتێ: وما بۆچى ئاخرهت كهیفخۆشییێ بۆ وى نائینت، ووى د دنیایێ دا خۆ بۆ خودایێ خۆ وهستاندییه وزهحمهت دیتییه؟ وى گۆت: چهند مرۆڤ وێ ڕۆژێ دێ ئێن وگهلهك كارهكێ باشێ كرى، كارێ وان دێ ئێته كۆمكرن ودێ ل ناڤچاڤێن وان دهن!
وحهتا ئێك ژ ههوه نهبێژت: تو یێ مه بێ هیڤى دكهى، دێ بێژم: نه خێر.. ئهڤه گازییهكه ژ جیلێ نموونهیى یێ ڤێ ئوممهتێ ژ صهحابى وتابعییان بۆ مه كو ئهم ههردهم دهشیار بین، تمام دهشیار بین ودهرگههێ دلێن خۆ بۆ غهفلهتێ ڤهنهكهین، ئهم ب خهطهرا نهفسا خۆ ئاگههدار بین، و ب چهپ وچویرێن وێ زانا ببین، وبزانین كو موصیبهتا مهزن ئهوه جارهكێ ئـهم دنقرۆسك بچین وبێى مه هاى ژ خـۆ هـهبـت نهفس هێڕشێ بكهته مه ومه د كهندالێ غهفلهتێ دا بهاڤێت..
رهبیعێ كوڕێ صهبیحى دبێژت: جارهكێ ئهم ل نك حهسهنێ بهصرى بووین، وى وهعزهك ل مه كر، ژ بهر تهئسیرا وهعزێ وى قێڕیهك ژ زهلامهكى بلندبوو وبهردا گرییێ.. حهسهنى گۆتێ: ((ئهز ب خودێ كهمه ڕۆژا قیامهتێ خودێ دێ پسیارا ڤى كارى ژ ته كهت كانێ ئارمانجا ته ژێ چ بوو)).
خۆ د حالهتهكێ هۆسا ژى دا، حهسهنى ڤیا ڤى مرۆڤى وئهوێن ئاماده ژى ل تشتهكێ گهلهكێ گرنگ هشیار بكهت: نهبێژه كارهكێ باش من كر، پسیارا دلێ خۆ بكه كانێ بۆچى ته ئهو كارێ باش كر.. چونكى ئهگهر تو ئهڤرۆ وێ پسیارێ ژ خۆ نهكهى ژى، سوباهى ئهو دێ ژ ته ئێتهكرن، ڕۆژا نهێنییێن دلان ل بهر چاڤان ئاشكهرا دبن:
يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَىٰ مِنْكُمْ خَافِيَةٌ(الحاقة18)
وتشتێ ژ ههمییێ خرابتر یێ نهفس مرۆڤى پێ دسهردا دبهت، وغوروورێ بۆ چێ دكهت، ئهوه دهمێ مرۆڤ گونههان دكهت ودبینت دنیا پتر یا ب دهستڤه دئێت، وحالێ وى خۆشتر وباشتر یێ لێ دئێت.. مرۆڤ ب خۆ، یان كهسهكێ دی! هنگى نهفس خودانى دخاپینت، دبێژتێ: بهرێ خۆ بدێ، تو یێ خرابییێ دكهى د گهل هندێ ژى حالێ ته خۆشترێ لێ دئێت! مهعنا: نهترسه، خودێ ژى تو ب ڤى ڕهنگى دڤێى!!
ونهفس گاڤا گههشته ڤێ دهرهجێ، ومرۆڤى خۆ لێ هشیار نهكر، ئهو مرۆڤ چوو.. ئهبوو حازم دبێژت: ((ئهگهر ته دیت خودێ یێ نعمهتان ل ته زێده دكهت وتو یێ بێ ئهمرییا وى دكهى، هشیار به!)).
بهلێ هشیار به، خۆشییهكا ب لهز ژ دنیایهكا بهروهخت، بلا جزایێ دژوار ل ڕۆژهكا بێ دویماهى ژ بیرا ته نهبهت، وئهگهر دانا دنیایێ ژ لایێ خودێ ڤه بۆ مرۆڤهكى نیشانا هندێ با كو خودێ حهز ژ وى مرۆڤى دكهت، دڤێت كهسێ هندى پێغهمبهران دنیا نهگههشتبایێ، بهلێ هوین دزانن حالێ ئێك ژ وان د گهل دنیایێ چ بوو.
وتشتێ دى یێ نهفس خودانى پێ دخاپینت ئهوه ئهو خودانێ خۆ قانع بكهت كو دهمێ ئهو خێرهكێ دكهت ئهو وێ بۆ خودێ دكهت، ودهمێ خۆ ژ خرابییهكێ ددهته پاش ئهو وێ بۆ خودێ دكهت، وئهو ب خۆ وهسا نهبت، وى ئارمانجهكا دى یا ڤهشارتى پێ ههبت، ووههیبێ كوڕێ وهردی ههردهم شیرهت ل شاگردێن خۆ دكرن ودگۆتێ: ((هشیار به!
نهوهبت تو ب سهر ڤه لهعنهتان ل ئبلیسى ببارینى، و ب ڤـهشــارتـى تو ههڤالێ وى بى)) گهلهك كهس ههنه وهسا د خــۆ دگـــههــن كــو ئـــهو دوژمنێن ئبلیسینه، پـاشى (موفاجهئه) بۆ وان چێ دبت دهمێ ئهو د ههلویستهكى دا خــۆ دبینن یێ بهڕهڤانییێ ژ ئبلیسى ودهستهكا وى دكــهن، یان دهمێ ئهو ل نك خهلكى نهیارهتییا ئبلیسى دكهن وگاڤا مانه ب تنێ ل سهر ڕێكا وى دچن.
ژ بهر ڤێ چهندێ جیلێ پێشییێ یێ ڤێ ئوممهتێ ئێك ژ وان دهمێ دوعایهك بۆ ههڤالهكێ خۆ دكر دگۆت: خودێ ته بپارێزت ژ خرابییا نهفسا ته.. بهلێ چونكى وان باش دزانى ئهو كهسێ بكهفته داڤێن نهفسێ، ئێدى ئهو قهت ئیفلهحێ نابینت.
یا دووێ: دڤێت ئهم نهفسا خۆ كێم بكهین:
ئێك ژ ڕێكێن پهروهردهكرنێ ل نك جیلێ پێشییێ ژ ڤێ ئوممهتێ ژ صهحابى وتابعییان ئهوه مرۆڤ نهفسا خۆ مهزن نهبینت وگهلهك زێده د خۆ نهگههت، وخۆمهزنكرن تبیعهتهكه ژ تبیعهێن نهفسا مرۆڤى، ههر جارهكا مرۆڤ ژێ غافل بوو ئهو دێ ژ حهددێ خۆ دهركهڤت، ودێ خۆ بینت گهلهك، وبهلكى ئهڤ سالۆخهتێ كرێت پتر ل نك مرۆڤێن داعیه وزاهد وعیبادهتكهران ههبت، چونكى هندهك جاران شهیتان نهفسێن وان ل سهر زال دكهت حهتا ئێك ژ وان وهسا د خۆ بگههت كو ئهوه (قوطبێ زهمانى)، یێ دنیا ل سهر ملى ڕاوهستاى، وئهگهر ئهو نهبت نه دین ب ڕێڤه دچت، ونه دنیا چێ دبت، ههما بهس ئهوه یێ باش، یێ كو خهلك دینێ خۆ ب ڕێكا وى دزانن، وخهلك ههمى د بن وى دانه، دنهزانن، ودهـهوجــهیــى ویـنــه، وئـهگـهر ئهو نهبت چو تام د ژینێ نابت..
وهزر نهكهن ئهو ڤان تشتان ب دهڤێ خۆ دبێژت، یان ب قهلهمێ خۆ دنڤیست، نه.. شهرت نینه ئهو ڤێ هزرێ ب دهڤێ خۆ بهلاڤ بكهت، ههما تێرا وى خرابى ههیه ئهو ب دلێ خۆ ڤێ هزرێ بكهت، حوسهینێ كوڕێ زیادى دبێژت: جارهكێ ئهز چوومه نك فوضهیلێ كورێ عیاضى ل حهرهما مهكههێ، ئینا وى گۆته من: ((نه كو تو هزر بكهى ئێكێ ژ ته خرابتر ل ڤێ مزگهفتێ یێ ههى؟ ئهگهر تو هزر بكهى ئێكێ ژ ته خرابتر ل ڤێ مزگهفتێ یێ ههى، ئهو تو یێ د بهلایهكا مهزن دا دژى)).
و ژ شێخ عهبدلقادرێ گهیلانى دئێته ڤهگوهاستن دبێژت: ((ههچییێ سهنگهكێ بۆ خۆ بدانت ئهوى چو سهنگ نینه)).
بۆچى؟
چونكى چى گاڤا مرۆڤى نهفسا خۆ كێم نهدیت، وهزركر ئهو گهلهكه، دهردێ ڤهشارتى دێ گههته دلێ وى.. وبهلكى هوین نوكه د گهل خۆ پسیار دكهن: (دهردێ ڤهشارتى) چییه؟ دهردێ ڤهشارتى ئهوه مرۆڤ ب خۆ (موعجب) ببت، هزر بكهت ئهو سهیدایه وخهلك ههمى فهقینه، ئهو زاهدێ ئێكانهیه وخهلك ههمى دگونههكارن، ئهو یێ ب عاقله وخهلك ههمى دبێ فامن!
دهمێ ئیمامێ عومهر كهفتییه بهر مرنێ، وعهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى چووى سهرا داى، گۆتێ: مزگینییا من ل ته بت ب بهحهشتێ، ته ههڤالینییهكا درێژ د گهل پێغهمبهرێ خــودێ كـربــوو، وتو بوویه ئهمیرێ موسلمانان وتو یێ ب هێز بووى، وته ئێمانهت ب تمامى ژ سهر خۆ ڕاكر. عومهرى گۆتێ: هندى مزگینییا تهیه بۆ من ب بهحهشتێ، ئهز ب وى خودایى كهمه یێ ژ وى پێڤهتر چو خودایێن ب حهق نهههین، ئهگهر دنیا ب ههر تشتهكى ڤه یێ لێ ههى یا من با ئهز دا دهم بهس كو ئهز خلاس ببم ژ ترسا وى تشتى دا یێ ل بهرا من ههى، ومهسهلا ئهمیرییا موسلمانان ب خودێ هیڤییا من ئهوه بهس ئهز سهر ب سهر ژێ دهركهڤم، نه بۆ من ونه ل سهر من، بهلێ ههڤالینییا من بۆ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ئهوێ بهلكى..
ئهڤه عومهر بوو.. ئهگهر دنیا ههمى یا وى با ئهو دا دهت نه كو دا بچته بهحهشتێ، بهلكى دا ژ ئاگرى خلاس ببا!
صلهیێ كوڕێ ئهشیهمى ئهوێ ل سهر دهستێ عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسى هاتییه پهروهردهكرن، دهمێ دوعا دكر دگۆت: ((یا رهببى تو من ژ ئاگرى بپارێزه، وما ئێكێ وهكى من بسته دكهت پسیارا بهحهشتێ ژ ته بكهت)) ویوونسێ كوڕێ عوبهیدى دگۆت: ((ئهز سهد خهسلهتێن خێرێ دزانم، خۆ ئێك ژ وان ل نك من نینه)) ویێ گوهـ ل ڤێ گۆتنا یوونسى بت ووى نهنیاست، باوهر ناكهت كو ئهو گۆتنا ئێك ژ ئیمامێن مهزنێن تابعییانه، یێن ل سهر دهستێ صهحابییان فێرى زوهدێ وتهقوایێ وخێرێ بووین.
وموحهممهدێ كوڕێ واسعى ئێك ژ وان مرۆڤان بوو یێن چو جاران دعایا وى نهدهاته زڤڕاندن، د گهل قوتهیبهیێ باهلى دهردكهفته جیهادێ، گاڤا شهڕ دژوار دبوو قوتهیبه دا گازى كهت: كانێ موحهممهدێ كوڕێ واسعى؟ موحهممهدى مهخسهدا وى دزانى، هنگى ئهو دا تبلا خۆ بهر ب عهسمانى ڤه درێژ كهت، ودهمهكێ درێژ پێڤه نهدچوو ههوار ژ لایێ خودێ ڤه دگههشت، ولهشكهرێ ئیسلامێ ب سهر دكهفت، لهو قوتهیبهى دگۆت: تبلا موحهممهدێ كوڕێ واسـعى ل نك من ژ سهد هزار لهشكهران چێتره..
هوین دزانن ئهڤ موحهممهده چ دبێژت؟
دبێژت: ((ئهگهر بێهن ژ گونههان هاتبا، كهسهك ژ ههوه نهدشیا خۆ نێزیكى من بكهت ژ بهر بێهنا من یا گهنى))!
هۆسا وان خۆ ددیت.. وڕۆژا مرۆڤهكێ خهراسانى هاتییه بهغدا، وئیمام ئهحمهد دیتى، كهیفا وى گهلهك هات، لهو گۆته ئیمامى: حهمد بۆ خودێ بت كو هێشتا ئهزێ ساخ من تو دیتى، ئیمام ئهحمهدى گۆتێ: ڕوینه خوارێ، ئهڤه چ گۆتنه؟ ئهز چمه حهتا تو وه بێژى؟
ئهو جیلهك بوون ل وێ باوهرێ بوون كو ماكا ههر خرابییهكێ ئهوه مرۆڤ یێ ژ نهفسا خۆ رازى بت، وئێك ژ وان دگۆت: ئهگهر تو ههڤالینییا نهزانهكى بكهى یێ ژ خۆ رازى نهبت چێتره ژ هندێ كو تو ههڤالینییا زانایهكى بكهى یێ ژ خۆ رازى بت..
وئـهگـهر كـهســهك بـێــژت: ئـهرێ ئهڤ ئسلووبه د پهروهردهكرنا نهفسێ دا ما ئێكا هند ژ مرۆڤى چێ ناكهت كو مرۆڤى باوهرى ب خۆ نهبت؟ دێ بێژین: نهخێر، مهسهله یا ب وى ڕهنـگـى نـیـنـه، ژ بــهر كــو تـشـتـهكێ مهعلوومه د مهسهلا پهروهردهیێ دا ههر جارهكا مرۆڤ ژ نهفسا خۆ رازى بوو، وهزركر ئهو یێ بێ كێماسییه، ئهو كارى بۆ هندێ ناكهت كو حالێ خۆ بهر ب باشترییێ ڤه ببهت، وئهگهر هات وجارهكێ ئهو ب سهر خهلهتى یان كێماسییهكا خۆ هلبوو ژى وى هند زیرهكى نابت ئعترافێ ب كێماسییا خۆ بكهت، یان ل خهلهتییا خۆ لێڤه ببت، (ئبن ئهنبارى) زانا وزاهدهكێ مهزن بوو، ئیمامێ دارهقوطنى بهحسێ خۆ دكهت دبێژت: دهمێ ئهزێ جحێل جارهكێ ئهز ل دهرسهكا وى ل مزگهفتێ ئاماده بووم، وى ناڤهك خهلهت گۆت، وبۆ من نهخۆش بوو ناڤهك ب خهلهتى ژ وى بێته ڤهگوهاتن، و ژ بهر هیبهتا وى من د خۆ ڕا نهدیت بێژمێ: تو یێ خهلهت بووى..
پشتى دهرسێ ئهز چوومه نك فهقییێ وى ئهوێ دهرس دنڤیسى ومن گۆتێ: فلان ناڤ یێ خهلهته دورست بكه، ئهینییا دى دهمێ ئــهز ل دهرســـا شـێـخــى ئـامــاده بـوویـم، وى د دهرسا خۆ دا گۆت: ئهینییا چووى فلان ناڤ ب خهلهتى مه گۆتبوو یا دورست هۆسایه، ووى جحێلێ هه ئهم ل ڤێ ڕاستییێ هشیار كرین.
ڤێجا بهرێ خۆ بدهنه ڤى تۆرهیێ ئیسلامى، یێ كو مخابن ئهڤرۆ ل نك مه نهماى، زانایهكێ مهزن د ناڤ خهلكى دا خۆ ژ هندێ مهزنتر نهدیت ئعترافێ ب خهلهتییا خۆ بكهت، وئاگههدارییا شاگردێن خۆ بكهت كو ئهوێ ئهو ل ڤێ خهلهتییێ هشیار كرى جحێلهكه كهس نانیاست وناڤ ودهنگێن وى ژى ب زانینێ د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ نهبووینه..
و ژ لایهكێ دى ڤه ڤى جحێلى ئهڤ خهلهتییا شێخى بۆ خۆ ب دهلیڤه نهزانى كو د ناڤ خهلكى دا ڕابتهڤه وبێژتێ: ل فلان جهى تو یێ خهلهتى. دا خهلك وى ژى بنیاسن، وبزانن كو ئهو ئهوه یێ خهلهتییێن سهیداى دورست دكهت!
ئهڤه ئهدهبهكێ ئیسلامییه مه ئهڤرۆ گهلهك ههوجهیى پێ ههیه، ل ڤى دهمێ نه زانایێن مه وهكى ئبن ئهنبارى د موتهواضع، ونه جحێل وشاگردهیێن مه وهكى دارهقوطنى ئهدهب وئهخلاقێ علمى ل نك ماى.
ڤێجا فهره ههر ئێك ژ مه ل نهفسا خۆ یێ هشیار بت، دا نهفسا وى وى نهخاپینت، چونكى ههر ئێكێ نهفسا خۆ ب بهاتر ببینت ژ وى قیمهتێ وێ ههى، خودێ دێ وى زڤڕینته بهایێ وى یێ دورست.. وهكى ئیمامێ شافعى دبێژت.
