صەبركێشانا ل سەر موصیبەتا مرنێ
مرن موصیبەتەكە د دنیایێ دا ب سەر مرۆڤی دا دئێت ، بەلكی مەزنـتـرین موصیبەتە دگەهتە مرۆڤی .. وما تشتەك ژ رحا مـرۆڤی عەزیزتر هەیە ل بەر مرۆڤی ؟ ئەگەر دنیا هەمی یا تە بت و ژ تە بێتە خواسـتـن تو وێ دنیایێ بدەی یان دێ رحا تە ژ تە ئێتە ستاندن بێ دودلـی تو دێ دنیایێ هەمییێ دەی دا رحا خۆ پێ بكڕی ، ومرن ئەو موصیبەتا یا رحا تە ژ تە دستینت بێی كو بەرانبەرەكی ژ تە قەبویل بكەت ، وئەگەر صەبركێشان ل سەر تشتەكێ ژ رحێ كێمـتـر ل سەر مرۆڤی یا فەر بت ، پا ئەو ل سەر موصیبەتا ستاندنا رحێ دێ چەند یا فەر بت ؟
مەزنـتـرین مزگینی بۆ خودانێن صەبرێ هاتییە دان ئەوە یا خودێ ب خۆ د قورئانێ دا دایێ دەمێ ئەمر كری : [ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنْ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنْ الأَمْوَالِ وَالأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرْ الصَّابِرِينَ . الّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ . أُوْلَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُوْلَئِكَ هُمْ الْمُهْتَدُونَ ـ و ب هندەكێ ژ ترسا ژ دوژمنی , وبرسێ , وكێمكرنا مالـی كو هوین ب زەحمەت ب دەست خـۆ ڤە بینن , یان هەما هەمییـێ ببەین , وهەوە ب مرنێ یان كوشتنا د ڕێكا خودێ دا , و ب كێمكرنا بەرهەمێ دارقەسپ ومێو ودان ودكاكان ، یان خرابكرنا وان , ئەم دێ هەوە جەربینین . وتو ( ئەی موحەممەد ) مزگینییێ ب كەیف وخـۆشییا دویماهییێ ل دنیایێ وئاخرەتێ بدە وان یـێـن بـێـهــن فــرەهـییـێ ل سەر ڤێ چەندێ دكەن . ژ سالـۆخەتێن ڤان بێهن فرەهانە ئەگەر نەخـۆشییەك گەهشتە وان ئــەو دبـێـژن : ئەم بەنییێن خودێینە وملكێ وینە , ئەو مە ب ڕێــڤـە دبەت , ویا وی بڤێت ئەو د گەل مە دكەت , وئەم ب مرنێ پاشی ڕابوونا بـۆ جزادانێ دێ زڤڕینە نك وی . ئەو بێهن فرەهێن هـە مـەدح ودلـۆڤانییەكا مەزن ژ خودێ بـۆ وان هەیە ، وئەو ئەون یێن ل سەر ڕێكا ڕاست ] ( البقرة : 155-157 ) .
ژ سونـنــەتا خــودێیـە د مەخلووقێن وی دا كو ئەو وان ب گەلەك خۆشی ونەخۆشییان بـجـەڕبینت ، دا ل بەر چاڤ ئاشكەرا بكەت كانێ كییە دێ خۆ ل بـەر ڤـێ جەڕبانـدنێ گرت شوكرا خودێ كەت و ژ ڕێكا وی دەرناكەڤت ، وكانێ كی دێ د سەر دا چت وپێ ل ئەمرێ وی دانت وكوفرێ ب قەنجییا وی كەت ؟
ژ ڤێ دئێتە زانین كو دانا موصیبەتان بۆ هندێیە دا مرۆڤ پێ بێنە ناسـیـن ، چونكی ل حالەتێ طەبیعی هەمی كەس دشێن خۆ ب صەبرێ وشوكرێ بیننە دەر ، بەلـێ ئەوێ خۆ ل بەر جەڕباندنێ بگرت و د سەر دا نەچت ئەوە مرۆڤێ بژارە وسەرپشك .
ودەمــێ بـەحـسێ موصیبەتێ دئێتە كرن دڤێت ئەم بـیـرا خۆ ل چەند ڕاستییەكا بینینەڤە :
1- دانا موصیبەتێ ـ وەكی مە گۆتی ـ بۆ هندێیە خودێ دڤێت مرۆڤی پێ بـجـەڕبـیـنـت ، ڤێجا یێ خودێ خێرا وی ڤیا بت دێ خۆ ل بەر گرت .
2- ئەگەر خودێ موصیبەتەك دا ئێكی مەعنا وێ ئەو نینە خودێ ئەو نەڤێت ودڤێت وی بشكێنت ، بەلكی بەروڤاژییا وێ چەندێیە خودێ موصیبەتێ ددەتە خۆشتڤییێن خۆ .
3- ئەگەر حەژێكرنا مرۆڤی بۆ خودێ یا ڕاست ودورست بت دڤێت مرۆڤ ب وێ موصیبەتێ ڕازی ببت یا خودێ دئینتە سەری ، چونكی هەر تشتەكێ ژ خۆشتڤییەكی بگەهتە مرۆڤی یێ خۆشتڤییە .
4- ئەوێ صەبرێ ل سەر موصیبەتێ بكێشت خودێ مزگینییێ ب سێ تشتان ددەتێ : كو ئەو مەدحێن وی بكەت ووی ژ گونەهان پاقژ بكەت ، ورەحـمێ پێ ببەت ، وشاهدەیییێ ب هیدایەتێ بۆ بدەت .. وما وی زێدەتر چ دڤێت ؟
5- گازندەكرن وخۆنەڕازیكرنا ژ قەدەرا خودێ نیشانا كێم باوەرییا مرۆڤییە .
پشتی ڤێ دڤێت مرۆڤ بزانت كو تشتێ د ڤێ دنیایێ دا دئێتە سەرێ مرۆڤی ئێك ژ دووانە : یان ئەوە یێ بۆ مرۆڤی خۆش ، وەكــی : ساخی وسلامەتییـێ ، ومـالدارییـێ ، وعەیالـی ، وهتد .. یان ژی ئەوە یێ بۆ مرۆڤی نەخۆش ، وەكی : پێگیـرییا ب ( ئەمر ونەهی ) یێن خودێ ، وخۆدویركرنا ژ خۆشی ودلچونێن نەدورست ، و ب سەر دا هاتنا موصیبەت وگرفتارییان .. و د ڤان هەر دو حالەتان دا مرۆڤ یێ هەوجەیی صـەبــرێیـە ، بەلكی گەلەك جاران صەبرا ل سەر خۆشییان ب زەحـمـەتـتـرە ژ صەبرا ل سەر نەخۆشییان ، چونكی ل دەمێ خۆشی وبەرفرەهییێ مرۆڤ پـتـر خۆ ژ بـیـر دكەت ، وقورئان كانێ چاوا نەخۆشییێ بۆ خودانی ژ بەلا وجەڕباندنێ دهژمێرت ، وەسا خۆشی وبەرفرەهییێ ژی ژ بەلایان دهژمێرت ، وەكی دبێژت : [ فَأَمَّا الإِنسَانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ . وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَن ـ ڤێجا هندی مرۆڤە ئەگەر خودایێ وی ئەو ب خۆشییێ جەرباند ، وڕزقێ وی بەرفرەه كر ، وحالـێ وی خۆش كر ، ئەو دێ هــزركــەت ئــەڤـە ژ بەر هندێیە چونكی ئەو ل نك خودێ یێ ب قەدرە ، ڤێجا ئەو دێ بێژت : خودایێ من قەدرێ من گرت . وئـەگـەر وی ئەو جەرباند ، وڕزقێ وی لـێ بەرتەنگ كر ، ئەو دێ هزركەت ئەڤە ژ بەر هندێیە چونكی ئەو ل نك خودێ یێ بێ بهایە ، لەو دێ بێژت : خودایێ من ئەز ڕەزیل كرم ] ( الفجر : 15-16 ) .
وچـونـكـی پـەیـڤا مە ل دۆر مرنێیە ل ڤێرێ ئەم ب تنێ دێ ل دۆر صەبرا ل سەر وان موصیبەتان ئاخڤین یێن كو خودێ ددەتە مرۆڤی بێی كو مرۆڤی دەستەك د هاتنا وان دا هەبت .
هندەك جاران خودێ بۆ بەنییەكی وەسا حەز دكەت كو موصیبەتەك بگەهتێ ، ڤێجا چ مرنا خۆشتڤییەكی بت ، یان چوونا تشتەكی ژ مالـێ دنیایێ بت ، یان ب سەر دا هاتنا نەخۆشییەكێ بت ، یان هەر ڕەنگەكێ موصیبەتێ بت ، و ژ ئەخلاقێ ئیسلامێ فـەرمان پــێ ل مــوسلمانی كری دەمێ ئێك ژ ڤان موصیبەتان ب سەری دئێت : صەبرە .
د قورئانێ دا نێزیكی نۆت جاران بەحسێ صەبرێ هاتییە ، وگەلەك خێرێن مەزن ودەرەجەیێن بلند خودێ ب صەبرێ ڤە گرێداینە ، بۆ نـمـوونە :
قورئان د ئایەتەكێ دا دبێژت : [ وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ ] ( السجدة : 24 ) مـەعـنـا : صـەبـر ئێكا هند ژ مرۆڤی چێ دكەت كو ئەو د ناڤ خەلكی دا ببتە ئیمام وپێشەوا .
و د ئایەتەكا دی دا دبێژت : [ وَلَنَجْزِيَنَّ الّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ] ( النحل : 96 ) یان : [ إِنَّمَا يُوَفّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَاب ] ( الزمر : 10 ) مەعنا : خێرا وی مرۆڤێ صەبرێ دكێشت گەلەك ژ كارێ وی پـتـرە ، وهـەما هەر د گەل نائێتە قیاسكرن ، و ( صلاة ) و ( رحمة ) و ( هدایة ) ئەوا خودێ بۆ صەبركێشان د ئایەتەكێ دا كۆمكری دەمـێ گـۆتـی : [ أُوْلَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُوْلَئِكَ هُمْ الْمُهْتَدُون ] ( البقرة : 157 ) ئەڤە بۆ كەسێ دی د چو ئایەتان دا كۆم نەكرییە .
و د حــەدیسـەكا قودسی دا ـ یا بوخاری ڤەگوهاستی ـ هاتییە : ئەبوو هورەیرە دبێژت : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : ( خودێ دبێژت : عەبدێ من یێ خودان باوەر ئەوێ ئەز خۆشتڤییەكێ وی ژ خەلكێ دنیایێ دمرینم وئەو صەبرێ دكێشت وبۆ خۆ ب خێر حسێب دكەت ، ژ بەحەشتێ پێڤەتر وی جزایەك ل نك من نینە) .
وكانێ چاوا صەبرا ل سەر موصیبەتێ خێرێن مرۆڤی زێدە دكــەت ، وەسا گــونـەهێن مرۆڤی ژی ژێ دبەت ، ( ترمذی ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : ( خودێ بـەلایــێ ددەتە مێرێ خودان باوەر وژنا خودان د نەفسا وی دا ، و د مال وعەیالـێ وی دا ، حەتا ئەو دمرت وئەو ژ گونەهێ یێ شویشتی ).
مەعنا : گاڤا موصیبەتێن نەفس ومال وعەیالـی دئێنە سەرێ مرۆڤەكێ خودان باوەر وئەو صەبرێ ل سەر دكێشت وشوكرا خودێ دكەت ، خودێ هندەك گونەهێن وی بۆ وی ژێ دبەت ، ڤێجا چەند موصیبەتێن وی پـتـر بن ئەو گونەهێن بۆ وی دئێنە ژێـبـرن ژی پـتـر لـێ دئێن حەتا دەمێ ئەو دمرت دچتە نك خودێ یێ بێ گونەهــ .
وئیسلامێ هــنـدەك ئەدەب وتۆرە بۆ صەبرێ داناینە ، پێتڤییە ل سەر مە ئەم پێ دئاگەهدار بین ، ژ وان ئادابان :
1- صەبر ئەوە یا ل ( صەدمەیا ئێكێ ) مرۆڤ دكەت ، ومرۆڤێ صەبركێش هنگی دئێتە ناسین دەمێ موصیبەت دگەهتێ ، ( بوخاری وموسلم ) ژ ( ئەنەسی ) ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ د بەر ژنكەكێ ڕا بۆری ل سەر قەبرەكی دكرە گری ـ و د ریوایەتا موسلمی دا هاتییە : ل سەر قـەبـرێ كوڕەكێ خۆ دكرە گری ـ ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : (تەقوا خودێ بكە وصەبرێ بكێشە) ئینا ژنكێ بێی وی بنیاست گـۆتـێ : بـەلا خـۆ ژ مـن ڤـەكـە ئەو موصیبەتا ب سەرێ من هاتی ب سـەرێ تـە نـەهاتـییـە ، ئـیـنـا هندەكان گۆتێ : ئەو پێغەمبەر بوو ، ژنك ب دویڤ پێغەمبەری دا ـ سلاڤ لـێ بن ـ چوو ، وێ چو دەرگەهڤان ل بەر دەرگـەهـێ وی نەدیـتـن ، گۆتێ : من تو نەنیاسی ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گــۆت : ( إنـما الصبر عند الصدمة الأولی ـ هەما صەبر ئەوە یا ل دەمێ صەدمەیا ئێكێ بت ).
گاڤا موصیبەتەك ب سەر مرۆڤی دا هات ، و د گاڤا ئێكێ دا وی صەبر كـێـشـا وچـو گـۆتـن وكریارێن خەلەت ونەشەرعی نەكرن ، ئەو مرۆڤ دێ ژ خودان صەبران ئێتە هژمارتن .
2- یا سوننەت ئەوە دەمێ موصیبەتەك ب سەر مرۆڤی دا دئێت مرۆڤ بـێـژت : ( إنـا لله وإنـا إلـیـە راجـعـون ) وەكـی دئایـەتا صەبرێ دا هاتی ، و د حەدیسا موسلمی دا ئەوا ژ ( أم سلمە ) یێ ڤەدگوهێزت هاتییە : پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : (چی عەبدێ موصیبەتەك ب سەری بێت وئەو بێژت : ( إنـا لله وإنـا إلـیـە راجـعـون اللهم أجرني في مصیبتي واخلف لـي خیراً منها ) خودێ خێرێ دێ دەتێ ، وتشتەكێ باشـتـر دێ دەتێ ) .
و ( ئەحمەد ) ژ ( ئەبوو مووسایی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پـێـغـەمـبـەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : (خودێ دبێژتە ملیاكەتێ مرنێ : تە رحا كوڕێ عەبدێ من ستاند ؟ تە ڕۆناهییا چاڤێ وی وفێقییێ دلـێ وی ستاند ؟ ئەو دێ بێژت : بەلـێ ، خودێ دبێژتێ : وی چ گۆت ؟ ملیاكەتێ مرنێ دێ بێژت : وی حەمدا تە كر وگۆت : ( إنا لله وإنا إلیە راجعون ) خودێ دێ بێژت : خانـییـەكی بـۆ وی د بەحەشتێ دا چێ كەن وناڤێ وی بكەنە خانییێ حەمدێ) .
3- ژ ئادابێن صەبرێیە خودانێ موصیبەتێ كارەكێ وەسا نەكەت نەڕازیبوونا وی ل سەر ئەمرێ خودێ ژێ بێتە زانین ، وەكی كو سەرێ خۆ ڤەچڕت ، یان جلكێن خۆ بدڕینت ، یان بكەتە قێڕی وهاوار ، یان هندەك گۆتنێن خەلەت و ب گونەه بێژت ، وەكـی هـنـدەك دبـێـژن : خودێ ما من چ ل تە كربوو ؟ یان : ئـەڤـە چ بوو تە ئینایە سەرێ من ؟ یان : بـۆچـی تە هۆ كـر ؟ وگەلەك ئاخفتنێن دی یێن تاما خۆنەڕازیكرنێ ژێ دئێتە زانین .. گری ب رحەتی وبێی بلندكرنا دەنگی دورستە .
ونە ژ ئادابێن صەبرێیە مرۆڤ نیشانێن هاتنا موصیبەتێ ل سەر خۆ ئاشكەرا بكەت ، وەكی خۆ قڕێژی بكەت ، وسەرێ خۆ نــەشـۆت ، یان سەر وڕیهێن خۆ قژاڤژ بكەت ، وخۆ ڕەش بكەت .. یان هەر نیشانەكا دی یا كۆڤانداری ژێ بێتە زانین وەكی دانانا مەجلسێن تازییێ ، وهلاویستنا پاتێن ڕەش .
دیرۆك ڤەدگوهێزت دبێژت : ( صلەیێ كوڕێ ئوشەیـمـی ) جارەكێ چوو غەزایەكێ كوڕەكێ وی د گەل بوو ، دەمێ شەڕ گەرم بووی ومرن نێزیك بووی ، صلەی گۆتە كوڕێ خۆ : پێش بكەڤە وشـەڕی بكە دا تو بەری من بچی وئەز چوونا تە بۆ خۆ ب خێر حسێب بكەم .. كوڕی ب یا بابێ خۆ كر وهێرش دا كافران وشەڕ كر حەتا هاتییە كوشـتـن ، پاشی باب ژی پێشڤە چوو وشەڕ كر حەتا ئەو ژی هاتییە كوشـتـن .
پشتی شەڕی هندەك ژنك چوونە نك دەیكا وی ( معاذة العدویة ) ئـیـنـا وێ گۆتە وان : ئەگەر هوین هاتبن پیـرۆزباهییێ ل من بكەن هوین ب خێر هاتن ، ژ خۆ ئەگەر هوین بۆ تشتەكێ دی هاتینە بزڤڕنە مالێن خۆ !
و ژ بەر وێ خێرا مەزن یا كو خودێ ژ بەر صەبرا ل سەر موصیبەتێ ددەتە مرۆڤی گەلەك چاك وباشێن ڤێ ئوممەتێ حەز دكرن عەیالێن وان بەری وان بـمـرن دا ئەو صەبرێ بكێشن ومرنا وان بۆ خۆ ب خێر حسێب بكەن .. ڕۆژا كوڕێ عومەرێ كوڕێ عەبدلعەزیزی مری ، وپشتی ئەو داهێلایە د قەبری دا عومەر ل هنداڤی قەبری ڕاوەستیا وگۆت : خودێ رەحمێ ب تە بــبـەت ئـەی كوڕێ من ! تو بۆ بابێ خۆ گەلەكێ باش بووی ، و ب خودێ ئەڤە ڕۆژا خودێ تو دایە من ئەزێ ب تە كەیف خۆش بووم ، بەلـێ ئەز ب خودێ كەمە هنگی ژ ڤێ گاڤێ پـتـر ئەز یێ ب تە كەیفخۆش نەبووم كو تو بەری من مری ، ژ بەر وێ بارا دێ خودێ ژ تە دەتە من .
4- ئەگەر موصیبەت یا وەسا بت مرۆڤ بشێت ڤەشێرت هنگی ڤەشارتنا وێ دبتە ژ وان نعمەتێن مەزن یێن خودێ د گەل عەبدێ خۆ دكەت . ئیمام عەلـی دبێژت : ژ مەزنكرنا خودێ وزانینا حەقێ وییە كو تو گازندێ ژ ئێشا خۆ نەكەی وبەحسێ موصیبەتا خۆ نەكەی .
ژ بەر ڤێ چەندێ گەلەك زانا وزاهدێن ڤێ ئوممەتێ دەمێ نساخ دبوون گازندێن ئێشا خۆ بۆ كەسێ نەدكرن ، چونكی وان حسێب دكر ئەڤ چەندە خۆ نەڕازیكرنە ل سەر ئەمرێ خودێ ، دەمێ ئیام ئەحمەد نساخ بووی مرۆڤەك هات سەرا بدەت ، گۆتێ حالـێ تە چییە ؟ ئیمامی گۆتێ : ئەزێ باشم ، وی گۆت : دوهی تا هاتبوو تە ؟ ئیمامی گۆتێ : مادەم من گۆتە تە ئەزێ باشم خۆ بێ دەنگ بكە ! گۆتنەكا من پێ نەخۆش بت ب من نەدە گۆتن .
ودەمێ ئەم دبــێـژیـن : كەیفا چاك وزاهدێن ئــومـمـەتــێ ب موصیبەتان دئێت مەعنا وێ ئەو نینە ئەو ب وان موصیبەتان نەدئێشان ، نە .. بەلـێ دەمێ وان هزرا خۆ د وێ خێرا مەزن دا دكـر یا كـو خودێ دێ دەتە وان ئەو نەخۆشی ل بەر وان سڤك دبوو ، وەكی وی مرۆڤی یێ دەرمانەكێ نەخۆش ڤەخۆت ، پارێن خۆ ژی پێ ددەت وپێ خۆشە ڤەخۆت ژی ، ژ بەر كو ئەو دزانت ساخبوونا وی ژ ڤێ ئێشێ د ڤەخوارنا وی دەرمانی ڕایە .
