فقهێ ڕۆژییێ
د شریعەتێ ئیسلامێ دا
رەمەزان ئەو هەیڤا پیرۆز یا كو خودێ قورئان تێدا ئینایە خوارێ ، ئەو هەیڤە یا كو دەر گەهێن بەحەشتێ تێدا دئێنە ڤەكرن ، ودەرگەهێن جەهنەمێ تێدا دئێنە دائێخستن .. خودایێ مەزن عیبادەتەكێ ب بها دڤێ هەیڤێ دا دانایە و ل سەر موسلمانان واجبكری یە كو پێگیری یێ پێ بكەن ، وئەو عیبادەت ڕۆژییە ، یا كو دئێتە هژمارتن ئێك ژ وان هەر پێنج ستوینێن ئیسلام خۆ ل سەر دگرت ، وقورئانێ وسەننەتێ وزانایێن ( موجتەهد ) خەمە كا خەم ژ دیار كرنا فقهێ ڤی عیبادەتی بۆ موسلمانی خوارییە ، دا دەمێ ئەو ب ڤی عیبادەتی رادبیت نە كـەفـتـە چو خەلەتییان، ومە ژی ل ڤێرێ دڤێت كورتییەكێ ژ فقهێ ڕۆژی یێ د شریعەتێ ئیسلامێ دا بێژین ، بۆ هندێ دا خویشك وبرایێن مە یێن ڕۆژیگر پێ دزانا بن .
ڕۆژی چییە ؟
ڕۆژی ـ یان ( الصیام ) وەكی ب عەرەبی دبێژنێ ـ ئەوە : مرۆڤ خۆ ژ وان تشتان بدەتە پاش یێن ڕۆژییێ دشكێت ، هەر ژ هەلاتنا ئەلندێ وحەتا ئاڤابوونا ڕۆژێ .
حوكمێ ڕۆژییێ :
ڕۆژی ـ وەكی مە گۆتی ـ ئێك ژ پێنج ستوینێن ئیسلامێیە ، ومەعنا ڤێ ئەوە ڕۆژیگۆتن تشتەكێ ( فەرضه ) ، وباوەری ئینانا ب ( فەرضبوونا ) وێ ژی تشتەكێ واجبە ل سەر موسلمانی ، وهەر كەسەكێ باوەرییێ پێ نەئینت دێ كافر بت وحوكمێ ( مورتەددی ) دێ ل سەر واجب بت .
ودەلیل ل سەر واجببوونا ڕۆژییێ د قورئانێ
و حەدیسێ دا هەیە :
ژ قورئانێ : گۆتنا خودێ یە ئەوا تێدا هاتی : [ شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ـ هەیڤا رەمەزانێ یا كو خودێ د شەڤا وێ یا ب بها دا دەست ب ئینانە خوارا قورئانێ كری ، دا بۆ مرۆڤان بیتە ڕێنیشاندەر ، ونێشانێن ئاشكەرا ل سەر هیدایەتا خودێ وژێكجوداكرنا د ناڤبەرا ڕاسـتـییـێ ونە ڕاستییێ دا تێدا هەنە .
ڤێجا هەجییێ ژ هـەوە گـەهشتە ڤێ هەیڤێ ویێ ساخلەم وئاكنجی بت بلا ل ڕۆژێن وێ یێ ب ڕۆژی بت ] ( البقرة : 185 ) .
و ژ حەدیسێ : ( موسلم ) ژ ( عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ) ڤەدگوهێزت ، دبیژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إن الإسلام بني على خمس : شهادة أن لا إله إلا الله وإقام الصلاة وإيتاء الزكاة وصيام رمضان وحج البيت ـ هندی ئیسلامە ل سەر پێنج ستوینان یا ئاڤاكرییە : شاهدەدان ، وكرنا نڤێژان ، ودانا زەكاتێ ، وڕۆژیگرتنا رەمەزانێ ، وحەجا بەیتێ ] .
وئیجماعا ئوممەتا ئیسلامێ ژی ل سەر هندێ چێبوویە كو ڕۆژیگرتنا رەمەزانێ كارەكێ واجبە .
دەسپێكا واجببوونا رەمەزانێ:
بۆ جارا ئێكێ دەمێ ڕۆژیگرتنا هەیڤا رەمەزانێ ل سەر موسلمانان واجب بووی ڕۆژا دوشەنبێ بوو ، دووی هەیڤا شەعبانێ ژ سالا دووێ مشەختی ، پشتی پیغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ گەهشتییە مەدینێ ب سالەك وپێنج هەیڤان ، وبـەری هـنـگـی پـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هەر هەیڤێ سێ ڕۆژان یێ ب ڕۆژی بـوو ، وەكـی ( مـوعاذێ كـوڕێ جەبـەلـی ) دبێژت ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د عەمرێ خۆ دا نەهــ رەمەزان گرتبوون .
دیتنا هەیڤا رەمەزانێ :
مـە گـۆت : ڕۆژییا واجـب د ئـیـسـلامێ دا ڕۆژییا هەیڤا رەمەزانێ یە ، و ژ بەر كو هەیڤێن عەسمانی ـ وەكی ئەم دزانین ـ ب دیتنا هەلاتنا هەیڤێ دگرێداینە ، وبارا پـتـر ژ ئەحكامێن شـەرعـی ب هـەیـڤـێ ڤە دگرێداینە وەكی د ئایەتەكا پیرۆز دا هاتی :
[ يَسْأَلونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ ـ هەڤالێن تە ، ئەی موحەممەد ، پسیارا هەلاتنا هەیڤێ وگوهۆرینا وێ ژ تە دكەن ، تو بێژە وان : خودێ هەیڤ كرییە نیشان بۆ هندێ دا مرۆڤ دەمێ عیبادەتێن خۆ پێ بزانن وەكی ڕۆژییێ وحەجێ ، ومعاملەتێن خۆ ] ( البقرة : 189 ) .
هـەر سال ل سـەرێ هەیڤا رەمەزانێ سوحبەت ل دۆر دیتنا هەیڤێ گەرم دبیت ، وپسیار دئێتەكرن : ئەرێ بۆچی موسلمان هەمی خۆ ناكەنە ئێك وهەمی پێكڤە ناكەنە رەمەزان وپیكڤە رەمەزانێ ب دویماهی نائینن ؟
ئـەرێ ما چاوایـە ئـەگـەر ئەم پال بدەینە سەر حسێبێن فەلەكی ومفای بۆ خۆ ژ پیشكەفتنا علمێ فەلەكێ ببینین د دەسنیشانكرنا بەراهی ودویماهی یا هەیڤێ دا ؟
د بەرسڤێ دا دێ بێژین : د شریعەتی دا هەیڤا رەمەزانێ ب ئێك ژ دو ڕێكان دەست پێ دكەت ، و ب دویماهی دئێت : ب دیتنا هەیڤێ ، یان ب تمامكرنا هەیڤا شەعبانێ ورەمەزانێ كو ببنە سیه ڕۆژ ئەگەر هەیڤ نەهاتە دیتن ، ودەلیل ل سەر ڤێ چەندێ ئەو حەدیسە یا ( موسلم ) ژ ( عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەحسێ رەمەزانێ كر وگۆت : [ لا تصوموا حتى تروا الهلال ولا تفطروا حتى تروه فإن أغمي عليكم فاقدروا له ـ هوین ڕۆژییێ نەگرن حەتا هوین هەیڤێ دبینن ، ونەخۆن ژی حەتا هوین هەیڤێ نەبینن ، وئەگەر هەیڤ ل بەر هەوە بەرزە بوو هوین حسێبا هەیڤێ بكەنە سیه ] .
ژ بەر ڤێ چەندنێ زانایێن ئیسلامێ دبێژن : دیتنا هەیڤێ شەرتەكە بۆ دەسـپـێـكـرن و ب دویـماهی هاتنا رەمەزانێ ، وچێ نابت مرۆڤ خۆ بهێلتە ب هیڤییا حیساباتێن فەلەكی ڤە، بلا مرۆڤ مفای بۆ خۆ ژ ڤان حیساباتان ببینت بەلـێ نە ب ڕەنگەكێ وەسا كو ئەو خۆ بهێلتە ب هیڤییێ ڤە وئێكجار بەرێ خۆ نەدەتە هەیڤێ ب هێجەتا هندێ كو مانێ حیسابات دبێژن : ئەڤرۆ هەیڤ نادەركەڤت !
وحوكمێ بەرێخۆدانا هەیڤێ وەكی فقهزان دبێژن : ( فرض كفایه ) یە ، ئەگەر چو موسلمان بەرێ خۆ نەدەنە هەیڤێ هەمی پێكڤە دێ گونەهكار بن ، وئەگەر هندەكان بەرێ خۆ دایێ گونەه دێ ژ سەر هەمی یان ڕابت ، وحەتا گـرتـنـا مـرۆڤـی بـۆ هـەیڤا رەمەزانێ یا دورست بت دڤێت ل مەغرەبییا ڕۆژا ( 29 ) ی شەعبانێ بەرێ خۆ بدەتێ كانێ هەیڤ پەیدا بوویە یان نە ، ئەگەر هەیڤ هاتە دیتن ئەو ڕۆژا د دویڤ دا دێ بتە ئێكی رەمەزانێ وئەگەر نەهاتە دیـتـن ڕۆژا د دویـڤ دا دێ بـتـە (30) ی شەعبانێ ، وئەو ڕۆژ دێ بتە ڕۆژا ( شكێ ) و د حەدیسێن دورست دا هاتی یە كو چی نابت ڕۆژا هۆسا مرۆڤ یێ ب ڕۆژی بت .
وبۆ دیتنا هەیڤێ ل سەرێ رەمەزانێ دیتنا مرۆڤەكێ ب تنێ ژی بەسە چ ژن بت چ مێر بت ، بـەلـێ ب شــەرتـەكـی ئـەو مرۆڤ یێ موسلمان بت ، ویێ ( مــوكـەللەف ) بــت ، ویێ باوەرێ بت ، چونكی یا هاتییە ڤەگوهاسـتـن ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كو وی دیتنا مرۆڤەكێ ب تنێ وەرگرتبوو وفەرمان ل موسلمانان كربوو كو ئەو ڕۆژی یێ بگرن ، وەكی ( ئەبوو داوود ) ڤەدگوهێزت .
بەلـێ بۆ دیتنا هەیڤێ ل دویماهی یا رەمەزانێ فقهزان دبێژن : دڤێت دو كەس ببینن ، چەند زانایەكێن كێم تێ نەبن ، ئەو دبێژن : فەرقا بەراهییا هەیڤێ ودویـماهـییا هـەیـڤێ نینە ، وئەگەر مرۆڤەكێ ب تنێ ژی هەیڤێ ببیننت ڕۆژا د دویڤ دا دێ بتە جەژن .
ومەسەلا دی یا پەیوەندی ب دیتنا هەیڤێ ڤە هەی ودبتە ئەگەرا ژێك جودابوونا خەلكی ئەڤەیە : ئەرێ دیتنا هەیڤێ ل جهەكی بۆ خەلكێ جهەكێ دی حسێب دبت یان نە ؟
یەعنی : ئەگەر ل وەلاتەكێ موسلمانان هەیڤ ب ڕەنگەكێ شەرعی هاتە دیتن ، وئەڤ دیتنە هاتە ( ئعلانكرن ) ، وەلاتێن دی یێن موسلمانان چ بكەن ؟ پال بـدەنە سەر دیتنا وان یان جودا بۆ خۆ بەرێ خۆ بدەنە هەیڤی وئەگەر وان ب خۆ هەیڤ نەدیت نەكەن رەمەزان ؟
بەری ئەم بەرسڤێ ل سەر ڤێ پسیارێ بدەین دێ بێژین : بەری نوكە دەزگەهێن راگەهاندنێ ب زەحمەت بوون ، وحەتا خەبەرەك ژ باژێرەكێ دچوو باژێڕەكێ دی دەمەكێ درێژ پێڤە دچوو ، وجهێن ژێك دویر ئێكجار های ژ ئێك ودو نەبوو ، ژ بەر ڤێ چەندێ ئەڤ مەسەلا هە یا ب ناڤێ ( اختلاف المطالع ) دئـێـتـە ناڤكرن ، د ناڤبەرا فقهزانان دا پەیدا بوو .. و د مەسەلا ( اختلاف المطالع ) ێ دا فقهزانان دو بۆچوون هەنە :
⚪یا ئێكێ : ئەگەر هەیڤ ل جهەكی هاتە دیتن دڤێت موسلمان ل هەمی جهان ڕۆژییێ بگرن ، چـونـكـی دەمـێ پـێـغـەمـبـەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دبێژت : [ صوموا لرؤیته ] ، گـۆتـن یا عامـە بـۆ هەمی موسلمانان .. وئەڤە بۆچوونا ( حەنەفی وحەنبەلییانە ) ، ویا دورست ئەڤەیە ، چونكی ئەڤە ژ لایەكێ دی ڤە ئێكبوونێ د ناڤ موسلمانان دا پەیدا دكەت ، ویا ئاشكەرایە كو پێشكەفتنا دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ ئـەڤـرۆ مەسەلا ئاگەهداركرنا موسلمانان ب ئێك ودو ب ساناهی لـێ كرییە .
⚪یا دووێ : بـۆچـوونا ( مالكی وشافـعـییانـە ) ئـەو دبێژن : ئەگەر هەیڤ ل وەلاتەكی هاتە دیتن دیتنا وان بۆ وان وەلاتێن نێزیك ژی حسێب دبت ، چونكی هەر دو یێن ل سەر ئێك خەتێ ، ودیتنا وان ئێكە .
شەرتێن واجبوونا ڕۆژییێ :
هندەك شەرت بۆ وی مرۆڤی ڕۆژی یا رەمەزانێ ل سەر واجب دبت هەنە ، هەر جارەكا ئەڤ شەرتە پەیدا نەبن گرتنا ڕۆژی یێ ل سەر وی واجب نابت ، ژوان شەرتان :
1- ئیسلام : ومرۆڤێ باوەری ب ئیسلامێ نەبت ، ڕۆژی ل سەر واجب نینە وئەگەر خۆ ئەو ڕۆژی یێ بگرت ژی ڕۆژی یا وی یا دروست نابت ، وژێ نائێتە قەبویلكرن ، وئەو كەسێ ژ نوی موسلمان ببت داخواز ژێ نائێتەكرن كو ڕۆژییێن بەری هنگی بگرت .
2- بالغبوون : وكەسێ بالغ نەبووی كچ بت كوڕ بت ڕۆژی ل سەر واجب نینە ، ئەگەر خۆ ب عاقل ژی بن ، ویا باش ئەوە دایباب عەیالـێ خۆ یێ ژ حەفت سالـییێ پێهەل فێری ڕۆژیگرتنێ بكەن ، وئەگەر ئەو گەهشتنە دەه سالـییێ دڤێت بتـرسینن دا ڕۆژییان بگرن ، وهەر چەندە ڕۆژی ل سەر مرۆڤی نەبالغ واجب نینە ژی بەلـێ ئەگەر هات ووی ڕۆژی گرتن ئەو ڕۆژی بۆ وی حسێب دبن وخێرا وان دگەهتێ .
3- عەقل : چـونكی مرۆڤێ عـەقل نـەبـت ( یێ دین ) تەكلیف لـێ نائێتەكرن ، وژێ نائێتە خواستن ئەو ڕۆژییان بگرت .
4- پاقژی بۆ ژنێ : ئەڤە ژی شەرتە ، وئەو ژنكا ئەڤ شەرتە ل نك نەبت ، ڕۆژییا وێ خـۆ ئـەگـەر بـگـرت ژی قەبویل نابت ، وئاشكەرایە كو جوداهی د ناڤبەرا ڤی شەرتی وشەرتێن دی دا ئەڤەیە : ئەڤ ژنكە ڤان ڕۆژییان قەزا دكەت ، ویێ كافر وبچویك ودین وان ڕۆژییان قەزا ناكەت .
بۆ كێ دورستە ڕۆژییێ بخۆت ؟
حوكمێ ڕۆژیگـرتنا هەیڤا رەمەزانێ ـ وەكی بەری نوكە بۆ مە دیار بووی ـ ( فرض عین )ە ل سەر هەر موسلمانە كێ شەرتێن واجببوونێ ل نك هەین ، بەلـێ د گەل هندێ ژی هندەك ئەگەر هەنە بۆ مرۆڤی دورست دكەن كو مرۆڤ ڕۆژییێ نەگرت ، ڤێجا چ پشتی هنگی وێ ڕۆژییێ قەزا بكەت ، یان ( فدیێ ) پێشڤە بدەت ، وئەڤ چەندا هە سڤككرنەكە خودێ دایە بەنییێن خۆ دا ئەو نەكەڤنە تەنگاڤییێ ، وئەو كەسێن بۆ وان دورست بت ڕۆژییێ نەگرن ئەڤەنە :
⚪1- مرۆڤێ پـیـر :
ئەو پیرەمێر یان پیرەژنا ب ناڤ سال ڤەچووی ب رەنگەكێ وەسا كو ئێدی پێڤە نەئێت ڕۆژییێ بگرت ، چونكی گرتنا ڕۆژییـێ زەحمەتەكا مەزن دگـەهـیـنـتـێ ، دورسـتـە ڕۆژییـێ بـخۆت وپێشڤە كفارەتێ بدەت ، وەكی د ئایەتەكا پیرۆز دا هاتی : [ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ـ وئەوێن زەحمەتێ ب ڕۆژییێ ڤە دبەن ونەشێن بگرن وەكی پیرەمێرێ ب ناڤ سال ڤە چووی ، ئـەو ل شـویـنا هەر ڕۆژەكێ بلا خوارنا هەژارەكی بدەن فدیە ] ( البقرة : 184 ) .
⚪2- مرۆڤێ نساخ :
ونساخی دوو نساخینە : نساخییەك یا وەسایە چو جاران ژ خودانی ناچت ، وهەر جارەكا وی ڕۆژی گرت زەحمەتەكا مەزن دێ بینت ونساخی دێ ل سەر دژوار بت ، ئەڤە وەكی پیرەمێری ڕۆژییێ ناگرت ، وپێش هەر ڕۆژەكێ ڤە دێ كفارەتێ دەت .
ونساخییەكا دی یا وەختییە ، دەمەكی دمینت پاشی ژ خودانی دچت ، ئەگەر ئەڤ نساخییە یا وەسا بت ڕۆژی كاری تێ بكەت نساخییێ زێدە بـكـەت یان ساخـلەمـییـێ گـیـرۆ بـكـەت ، یان نەهێلت خودان دەرمانان ب رەنگەكێ دورست ب كار بینت ، بـۆ ڤـی دورسـتـە ڕۆژییا خۆ بـخـۆت ب وی شەرتی كو پشتی هنگی وێ ڕۆژییێ قەزا بكەت ، ودەلیل ل سەر ڤێ چەندێ ئەڤ ئایەتەیە : [ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ـ وهەچییێ ژ هەوە یێ نەخۆش بت وڕۆژی بۆ وی یا ب زەحمەت بت ، یان رێڤنگ بت بۆ وی هەیە ڕۆژییێ نەگرت ، وهندەك ڕۆژێن دی ، هندی وان یێن وی خوارین ، بلا پێشڤە بگرت ] ( البقرة : 184 ) .
⚪3- مرۆڤێ رێڤنگ :
ئەوێ ژ مالا خۆ دەركەڤت وقەستا سەفەرەكێ بكەت ، وسەفەرا وی ئەو بـت یا نڤێژ تێدا دئێتە كورتكرن ، دورستە بۆ وی ئەو ڕۆژییا خـۆ بـخـۆت ، چ ڕۆژیگرتن بۆ وی یا ب زەحمەت بت یان نە ، ودرێژییا وێ سەفەرا دورست بت نڤێژ تێدا بێتە كورتكرن د چو حەدیسێن دورست دا نەهاتییە تەحدیدكرن ، لەو گەلەك زانا دبێژن : ئەو سەفەرا د عورفـێ دا سەفەر بت دورست مرۆڤ ڕۆژییێ تێدا بـخۆت یا كورت بت یان یا درێژ بت ، ودەلیل ل سەر دورستییا خوارنا ڕۆژییێ بۆ مرۆڤێ رێڤنگ ئەو ئایەتا بۆری بوو یا مە ڤەگێرای .
⚪4- ئەو مرۆڤێ زەحمەتەكا زێدە ب ڕۆژییێ ڤە ببینت :
وئەڤە دكەفتە د بن عموومێ وێ ئایەتێ ڤە ئەوا دبێژت : [ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ـ وئـەوێن زەحمەتێ ب ڕۆژییێ ڤە دبەن ونەشێن ڕۆژییێ بگرن ، ئەو ل شوینا هەر ڕۆژەكێ بلا خوارنا هەژارەكی بدەن فدیە ] ( البقرة : 184 ) .
وەكی وی یێ ژ تێهن وبرسان دا بكەفتە بەر مرنێ ، وبتـرست ڕۆژی وی تێ ببەت ئەو دێ ڕۆژییێ خۆت ، ئەگەر خۆ یێ نساخ نەبت ژی ، چونكی خۆتێبرن ژ ڕۆژی خوارنێ مەزنتـرە ، یان ئەو مرۆڤی كارێ ب زەحمەت بكەت ونەشێت كارێ خۆ بهێلت ، چونكی زەرەر دێ ڤێ كەڤت وئەگەر وی ڕۆژی گرت ڕۆژی دێ وی ئێخت ، ووەكی وی مرۆڤێ سجنی یێ حوكم ب ( كارێن زەحمەت ـ أشغال شاقة ) ل سەر وی هاتییە دان ، ئەڤان ڕۆژی ل سەر نینە ، ئەگەر شیا پشتی هنگی دێ قەزا كەت ، ئەگەر نە دێ فدیێ دەت .
⚪5- ژنكا ب حەملە یان یا بچویك شیر :
ژنكێ ئەگەر یا ب حەملە بت یان بچویكێ وێ ب شیر بت ، و ژ سەربۆرا خۆ یان ژ بەر گۆتنا دختۆرەكێ باوەرێ بزانت كو ڕۆژی دێ زەرەرێ گەهینتە وێ یان بچویكێ وێ ، بۆ وێ هەیە ڕۆژییێ نەگرت ، وزانا دبێژن : ئەگەر ئەو ژ خـۆ تـرسیا دێ ڕۆژییـێ خـۆت وپشتی هـنـگـی دێ قەزا كەت ، وئەگەر ژ بچویكێ خۆ ترسیا دێ ڕۆژییێ خۆت وپشتی هنگی دێ قەزا كەت ودێ فدیێ ژی دەت .
فدیە چییە وچەندە ؟
وەكی بۆ مە دیار بووی هندەك كەس هەنە شریعەتی بۆ دورستكرییە كو ڕۆژییا خۆ بـخـۆن ب وی شەرتی كو فدیێ پێشڤە بدەن ، وئـەڤ چـەنـدا هە د ئایەتا قورئانێ ب خۆ دا هاتییە ، خودایێ مەزن دبێژت : [وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ـ وئـەوێن زەحمەتێ ب ڕۆژییێ ڤە دبەن ونەشێن بگرن ، ئەو ل شـوینا هەر ڕۆژەكێ بلا خوارنا هەژارەكی بدەن فدیە ] ( البقرة : 184 ) ، و ژ ئایەتێ ئاشكەرا دبت كو فدیە ئەوە پێش هەر ڕۆژەكێ ڤە مرۆڤ خوارنێ بدەنە كەسەكێ پێتڤی ، ژ وێ خوارنێ یا خەلكێ دەڤەرێ ژێ دخۆن ، وهندێ كەسەك پێ تێر ببت .
وئەگەر پسیار بێتەكرن : ئەرێ چێ دبت مرۆڤ ل شوینا خوارنێ پارەی بدەت یان نە ؟ دێ بێژین : ئایەت یا ئاشكەرایە كو فدیە خوارنە ، ویا دورست ئەوە مرۆڤ پێگیرییێ ب دەقا ئایەتێ بكەت ، وبەحسێ دانا پارەی پێش خوارنێ ڤە بۆ فدیێ دچو حەدیسان دا نە هاتییە ، هەر وەسا صاحابییان ژی بەحس ژێ نە كرییە ، ونەهاتییە ریوایەتكرن كو ئێك ژ وان قیمەتێ خوارنێ دابت .
ئەركانێن ڕۆژییێ :
حەتا ڕۆژییا مرۆڤی یا دروست بت ، دڤێت ئەو ئەركان تێدا هەبن یێن شریعەتی بۆ دەسنیشان كرین ، وئەو ژی ئەڤەنە :
1- ئنیەت :
هەر كارەكێ مرۆڤ بكەت دڤێت ئنیەتێ ل سەر بینت ، وئنیەت كاكلكا هەر كارەكییە ، ب ئنیەت كار دورست دبت وخراب دبت ، لەو چو ڕۆژی بێ ئنیەت نابن ، ( حەفصایا كچا عومەری ) دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ من لم یجمع الصیام قبل الفجر فلا صیام له ـ هەچییێ بەری سپـێـدە ببت نەكـەتـە دلـێ خۆ كو دێ یێ ب ڕۆژی بت چو ڕۆژی بۆ وی نینن ] ئەبوو داوود وترمذی ونەسائی وئبن ماجە ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزن .
وزانا دبێژن : ئنیەت ئینانا بەری سپێدێ بۆ ڕۆژییا رەمەزانێ ویا نەزرێیە ، وئـەگـەر ڕۆژییا سوننەت بت دورستە پشتی سپێدی ژی مرۆڤ ئنیەتا خۆ بـیـنـت ، ئیمامێ مـوسلم ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزت كو هندەك جاران پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ دهاتە مال ودگۆتە وێ : ئەگەر هەوە چو خوارن نەبن ئەز دێ یێ ب ڕۆژی بم .
ویا دورست ئەوە بۆ هەر ڕۆژییـەكێ مرۆڤ ئنیەتەكا تایبەت بینت ، نەكو ل سەرێ رەمەزانێ ئنیەتا گرتنا هەمی هەیڤێ بینت ، وجهێ ئنیەتێ دلە ، وچو مەعنا بۆ هندێ نینە مرۆڤ ئنیەتێ ب دەڤی بینت ، بەلكی گەلەك زانا دبێژن : هەما بیدعەیە مرۆڤ ب دەڤی ئینیەتێ بینت .
2- خۆ پاشڤەلێدانا ژ وان تشتێن ڕۆژی یێ دشكێت :
وهەما ڕۆژی هەر ئەڤەیە ، وئەگەر مرۆڤ خۆ ژ ڤان تشتان نەدەتە پاش مرۆڤ یێ ب ڕۆژی نابت .
3- دەمێ ڤێ خۆ پاشڤەلێدانێ :
دەمێ ڤێ خۆ پاشڤەلێدانێ ڕۆژین هەیڤا رەمەزانێیە ، ژ دەمێ سپێدە دبت وحەتا ڕۆژ ئاڤا دبت ، وپشتی ئاڤابوونا ڕۆژێ وحەتا هەلاتنا سپێدێ حەلالە بۆ مرۆڤی خۆ ژ وان تشتێن حەلال نەدەتە پاش یێن ڕۆژی وان ل سەر مروڤی حەرام دكەت .
ئەو تشتێن بۆ ڕۆژیگری نە دورست :
وئەڤە ل سەر دو پشكان دئێنە لێڤە كرن : ئەو تشتێن نە دورست چونكی ڕۆژی پێ دكەڤت ، وئەو تشتێن نە دورست چونكی خێرا ڕۆژییێ یێ كێم دبت . ول سەری دێ بەحسا پشكا ئێكێ كەین .
پشكا ئێكێ : تشتێن ڕۆژی پێ دشكێت :
1- خوارن وڤەخوارن : ئەگەر ژ قەستا بت ، ژ خۆ ئەگەر ژ بیر بكەت ، یان خەلەت ببت ڕۆژییا وی یا دورستە .
2- دل رابوون : ئەگەر ئەو ب دەستێ خۆ ڤێ چەندێ بكەت ، ژخو ئەگەر نە ب دەستێ وی بت ڕۆژییا وی یا دورستە ئەگەر چو نەچتە خواری ڤە .
3- حەیض ونیفاس: یەعنی ژن خوینا عادەی یان یا چلكان ببینت ، ئەڤێ ژی ڕۆژییا وێ پێ دكەڤت ، وقەزاكرن ل سەر واجب دبت .
4- چوونا نڤینێ : ڕۆژی پێ دكەڤت وقەزا وكفارەت واجب دبت .
5- ( ئستمناء) : ومەخسەد پێ ئەوە زەلام یان ژن ئاڤا خۆ ب دەستی ، یان ب ماچیكرنێ بینتە خوارێ ، وئەگەر نڤست و ب جنابەت كەفت ڕۆژییا وی نەیا دورستە .
6- كافربوون : ئەگەر ڕۆژیگر كافر ببت ڕۆژییا وی دكەڤت ، یەعنی : ئەگەر كەسەكێ ب ڕۆژی كافر ببت پاشی موسلمان ببتەڤە بەری ڕۆژییا خۆ بێخت ، ئەو ڕۆژی بۆ وی حسێب نابت .
7- گوهۆرینا ئنیەتێ : ئەگەر ڕۆژیگر بكەتە دلـێ كو ڕۆژییا خۆ بێخت ، یەعنی : ئنیەتا شكاندنا ڕۆژییێ بینت ، ڕۆژییا وێ دێ كەڤت خۆ ئەگەر ڕۆژییا خۆ نەشكێنت ژی ، چونكی ئنیەت روكنەكێ ڕۆژییێ یە ، وچی گاڤا روكن نەما عەمەل ژی نامینت .
پشكا دووێ : تشتێن خێرا ڕۆژییێ پێ كێم دبت :
وئەڤە ئەون یێن ڕۆژی پێ نەكەڤت بەلـێ خێرا ڕۆژییێ پێ كێم دبت ، لەو پێتڤییە ڕۆژیگر خۆ ژێ بدەتە پاش ، ژ وان تشتان : كرنا گونەهێ و ب تایبەتی ئەو گونەهێن ب دەڤی وچاڤان دئێنەكرن ، وهندی ئەڤ گونەهە خێرا ڕۆژییێ كێم دكەن نـێـزیـكـە چو خێرێ تێ نەهێلن ، وەكی د حەدیسەكێ دا هاتی : [ رب صائم حظه من صيامه الجوع والعطش ـ بەلكی ڕۆژیگرەك هەبت بارا وی ژ ڕۆژییا وی برس وتێن بت ] وەكی ئەحمەد وئبن ماجە ژ ئەبوو هورەیرەی ڤەدگوهێزن .
یەعنی : نێزیكە چو خێر ژێ نەگەهنێ ، وهەما ئەوە واجب ژ سەر رادبت ، وئەڤە ئەوە یێ خۆ ژ كرن وگۆتنا گونەهێ وخرابییێ نەدەتە پاش .
وچونكی ڕۆژیگر دڤێت خۆ ژ گۆتنا ئاخفتنێن خراب وجرە كێشییێ بدەتە پاش خۆ ئەگەر مرۆڤەكێ نەزان مولتەقای وی بوو وئاخفتنێن نە د رێ دا گوتنێ ژی دڤێت ئەو بەرسڤا وی نەدەت و ل دویڤ درێژ نەكەت ، دا خێرا ڕۆژییا خۆ پویچ نە كەت .
قەزاكرنا رەمەزانێ :
مە گۆت : هندەك كەس هەنە بۆ وان دورستە ل رەمەزانێ ڕۆژییا خۆ بخۆن ب وی شەرتی كو پشتی هنگی وان ڕۆژییان قەزا بكەت ، ودەلیل سەر دورستییا قەزاكرنێ ئەڤ ئایەتەیە : [ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ـ وهەچییێ ژ هەوە یێ نەخۆش بت وڕۆژی بۆ وی یا ب زەحمەت بت ، یان رێڤنگ بت بۆ وی هەیە ڕۆژییێ نەگرت ، وهندەك ڕۆژێن دی ، هندی وان یێن وی خوارین ، بلا پێشڤە بگرت ] ( البقرة : 184 ) .
مەعنا : كانێ مرۆڤێ خودان عوزر چەند ڕۆژی خوارینە هندی وان دێ گرت ، ودەمێ گرتنا وان ڕۆژییان یێ بەرفرەهە ، ژ پشتی رەمەزانێ دەست پێ د كـەت ، وچـی گاڤا وی ڤیا هنگی دێ گرت ، وشەرت نینە ئەو وان ڕۆژان ل دویڤ ئێك بگرت.
بارا پـتـر ژ زانا دبێژن : دەمێ قەزاكرنێ هەر ژ پشتی رەمەزانێ دەست پێ دكەت وحەتا رەمەزانا سالا دی چی گاڤا وی ڤیا هنگی دێ گرت ، وئەگەر رەمـەزانا دی هات وهـێـشـتا وی ڕۆژییێن خۆ نە گرتین ، وئەڤ نەگرتنا وی ژ سستییێ بت نەكو عوزرەك هەبت ، دڤێت پشتی رەمەزانا سالا دی ئەو ڕۆژییێن خۆ قەزا كەت وپێش هەر ڕۆژەكێ ڤە فدیێ خوارنا مرۆڤەكی بدەت . وهندەك زانایێن دی دبێژن : چو فدیە ل سەر وی نابت ب تنێ ئەو دێ ڕۆژییێن خۆ قەزا كەت .
ئەوێ بمرت وهندەك ڕۆژی ل سەر :
ئەڤە ژی ژ وان مەسەلانە یێن گەلەك جاران پسیار ل سەر دئێنەكرن : ئەرێ ئەگەر مرۆڤەك مر وهندەك ڕۆژی ل سەر بن ، چێ دبت مرۆڤەكێ وی وان ڕۆژییان پێشڤە بگرت یان نە ؟
وحەتا بەرسڤا مە پتـر یا ئاشكەرا بت ئەم دێ گۆتنا خۆ ل سەر سێ پشكان لێگڤەكەین :
1- ئەوێ هندەك ڕۆژییان ب عوزر بـخۆت ، پاشی بمرت بەری كو ئەو عوزر ل نك وی نەمینت ، ئەڤی چو ل سەر نینە ، نە كەس ڕۆژییێ پێشڤە دگرت ، ونە كەس فدیێ پێشڤە ددەت ، وەكی ـ بۆ نموونە ـ وی مرۆڤی یێ بچتە سەفەرەكێ ، و ژ بەر سەفەرێ ڕۆژییان نەگرت ، وهێشتا سەفەرا وی خلاس نەبووی بمرت ، یان ئەو ژنكا چلكدار یا ڕۆژی خوارین وبەری چلكێن وێ خلاس ببن بمرت .
2- ئەوێ ڕۆژییان ب عوزر بـخۆت ، پاشی ئەو عوزر ل نك وی نەمینت ووی مەجال هەبت وان ڕۆژییان قەزا بكەت ، بەلـێ قـەزا نەكەت حەتا دمرت ، وەكی وی مرۆڤی نساخ یێ هندەك ڕۆژی خوارین ، وپشتی رەمەزانێ ئەو نساخییا وی نەمای ، ووی ڕۆژییێن خۆ قەزا نەكرین حەتا مری ، زانا دبێژن : دێ بەرێ خۆ دەینێ كانێ ئەو ڕۆژییێن وی یێن چ بون ، ئەگەر یێن نەزرێ بن ، هەمی دبێژن : وەلیێ وی پێشڤە دێ گرت ، ژ بەر وێ حەدیسێ یا ( بوخاری ) ژ ( عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : ژنكەكێ گـۆتـە پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەیكا من یا مری وهندەك ڕۆژییێن نەزر ل سەر بوون ، ئەرێ ئەز پێش وێ ڤە بگرم ؟ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ ئەگەر دەینەك ل سەر دەیكا تە هەبا تو دا پێشڤە دەی یان نە ؟ ] وێ گۆت : بەلـێ . پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ پا وان ڕۆژییان پێش دەیكا خۆ ڤە بگرە ] .
وئەگەر ئەو ڕۆژی یێن نەزرێ نەبن ، یێن رەمەزانێ بن ، گەلەك زانا دبێژن : وەلییێ وی حەقێ هەی وان ڕۆژییان پێش مرییێ خۆ ڤە بگرت ، وئەگەر بڤێت دشێت فدیێ پێشڤە بدەت . وهندەك زانا دبێژن : نە كەس پێش وی ڤە ڕۆژییێن وی دگرت ونە كەس فدیێ ددەت ، وچو ل سەر وی نینە ، چونكی دەمێ قەزاكرنێ ـ وەكی مە گۆتی ـ یێ بەرفرەهە ، وئەو یێ مری هێشتا ئەڤ دەمە خلاس نەبووی ، وئەگەر نەمربا دا وان ڕۆژییان قەزا كەت .
3- ئەوێ ڕۆژییان بێ عوزر بـخۆت ، ئەڤە یێ گونەهكارە وگونەها وی یا مەزنە ، دڤێت بۆ خۆ تۆبە بكەت تۆبەیەكا دورست وگەلەك ڕۆژییێن سوننەت بگرت ، وقەزا ل سەر وی نینە ، وئەگەر ئەو مر ژی كەس وان ڕۆژییان پێش وی ڤە ناگرت وفدیە ژی پێشڤە نائێتە دان ، دێ مینت كانێ وی بەری مرنێ تۆبە كربوو یان نە ، وحسێبا وی ل سەر خودێیە .
ئادابێن ڕۆژییێ :
هـنـدەك سوننەت وئاداب هەنە پێتڤییە مرۆڤێ ڕۆژیگر یێ لـێ هشیار بت ، و ژ دەست خۆ نەكەت دا خێرا وی یا مەزنـتـر بت ، و ل ڤێرێ ئەم دێ ئیشارەتێ دەینە هندەك ژ وان ئادابان :
1- خوارنا پاشیڤێ :
( بوخاری وموسلم ) ژ ( ئەنەسێ كورێ مالكی ) ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن – گۆت : [ تسحروا فإن في السحور بركة ـ پاشیڤێ بـخۆن هندی خوارنا پاشیڤێیە بەرەكەت تێدا هەیە ] ، وبەرەكەتا پاشیڤێ وەكی ئاشكەرا ئەوە ئەو هێزێ ددەتە مرۆڤێ ڕۆژیگر كو بشێت خۆ بگرت ، ودەمێ پاشیڤێ دەمەكێ ب خێرە ئەگەر مرۆڤ ل وی دەمی راببت وبۆ خۆ دوعایان بكەت وزكرێ خودێ بكەت وقورئانێ بخوینت خێرەكا مەزن دێ گەهتێ .
ئیمام ئەحمەد ژ ئەبوو سەعیدێ خودری ڤەدگوهێزت ، دبێژت : (( پاشیڤ بەرەكەتە ، هوین خوارنا پاشیڤێ نەهێلن ئەگەر خۆ هەوە فرەكا ئاڤێ ڤەخواربت چونكی خودێ ملیاكەتێن وی صلاوەتان ددەنە سەر وان یێن پاشیڤێ دخۆن )) .
وهندی مرۆڤ پاشیڤێ گیرۆ بكەت ونێزیكی بانگێ سپێدێ بكەت چێـتـرە ، زەیدێ كورێ پابتی دبێژت : مە پاشیڤ د گەل پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ خوار پاشی ئەو ڕابوو نڤێژێ ، و د ناڤبەرا نڤێژێ وپاشیڤێ دا هندی خواندنا پێنجی ئایەتان بوو ، وەكی بوخاری وموسلم ژێ ڤەدگوهێزن .
2- لەزكرنا ل فتارێ :
یا سوننەت ئەوە گاڤا ڕۆژ ئاڤابوو ڕۆژیگر فتارێ بكەت ، ولەزكرنا ل فتارێ ئێك ژ وان كارانە یێن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەرێ مە دایێ ، بوخاری وموسلم ژ سەهلێ كوڕێ ساعدی ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ لا یزال الناس بخیر ما عجلوا الفطر ـ خەلك دێ ب خێر بن هندی ئەو لەزێ ل فتارێ بكەن ] ، وچو مەعنا بۆ هندێ نینە مرۆڤ فتارێ گیرۆ بكەت ب هێجەتا هندێ كو ئەڤە ژ تەقوایێیە ، نە .. ئەڤە موخالەفا سوننەتێیە .
ویا سوننەت ئەوە ڕۆژیگر فتارا خۆ ل قەسپان بكەت وئەو قەسپ كت بن ، وئەگەر قـەسـپ نەبن یا سوننەت ئـەوە فـتـارا خۆ ل ئاڤێ بكەت ، ودوعاكرنا ل دەمـێ فتارێ خـێـرەكا مـەزن تـێـدا هەیە لەو یا باش ئەوە مرۆڤ ڤی دەمی ژ دەست خـۆ نەكەت ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەمێ فتارە دكر دگۆت :[ ذهب الظمأ ، وابتلت العروق ، وثبت الأجر إن شاء الله تعالى ] .
3- خۆ پاشڤەلێدانا ژ وان گونەهێن خێرا ڕۆژییێ كێم دكەن :
وەكی : درەوێ وگوتنێن سەقەت ، وغەیبەتێ ، ووان گونەهێن ب چاڤی ودەستی دئێنەكرن ، دا ئەو ژ وان كەسان نەبت یێن زوحمەتا تێنێ وبرسێ ب تنێ ژ ڕۆژییا وی دگەهتێ وەكی د حەدیسەكێ دا هاتی .
4- زێدە كرنا عیبادەتی :
و ب تایبەتی ل هـەر دەه ڕۆژێن دویـمـاهـییێ ، وساخكرنا شەڤا ب قەدر ب نڤیژكرن وقورئان خواندن وزكركرنێ .
ئەو تشتێن بۆ ڕۆژیگری ددورست :
هــنــدەك تـشـت هەنە دورستە بۆ ڕۆژیگری وان بكەت ، وئەو چو كاری ل سەر خێرا ڕۆژییا وی ناكەن ، ژ وان تشتان :
1- خۆشویشتنا ژ گەرم وتێنا دا بۆ هینكاتییێ .
2- گیرۆكرنا سەر شویشتنا واجب بۆ مرۆڤێ ب جنابەت ، یان بۆ وێ ژنكا ژ بێنڤێژییێ دەردكەڤت حەتا سپێدە دبت .
3- ب كارئینانا سیواكێ سپێدە بت یان ئێڤار بت .
4- ب كارئینانا كلی وبێنێن خۆش .
5- تێوەردانا ئاڤێ د دەڤی ودفنێ ، وشویشتنا ددانان ب فرچە ومەعجوینی ، بەلـێ ب رەنگەكێ وەسا نەبت كو تشتەك د گەروییێ دا بچتە خوارێ .
6- ب كارئینانا شرانقێ بۆ مرۆڤێ نساخ .
7- تامكرنا زادی ب ئەزمانی بۆ وی یێ زادی دلێنت .
8- بەردانا خوینی ، یان دانا خوینێ بۆ كەسەكێ پێتڤی .
روژییا سوننەت:
ڕۆژی ئێك ژ دووانە : ڕۆژییا فەرچ وئەڤە ئەوە یا كو ل هەیڤا رەمەزانێ دئێتە گرتن ، و ژ ڕۆژییا رەمەزانێ پێڤەتر خودێ چو ڕۆژی ل سەر موسلمانی فەرچ نەكرینە ، ئەو ڕۆژی تێ نەبن یێن مرۆڤ ل سەر خۆ فەرچ دكەت كو ڕۆژییێن نەزرێنە ، وپشكا دووێ ژ ڕۆژییێ ڕۆژییا سوننەتە ، وئەڤە ئەو ڕۆژییە یا مرۆڤ ژ نك خۆ دگرت بێی ل سەر خۆ فەرچ بكەت ، و ل هەمی دەمێن سالـێ دورستە ئەڤ ڕۆژییە بێنە گرتن رەمەزان تێ نەبت وئەو ڕۆژێن نەهی ژ گرتنا وان هاتییە كرن ، وەكی دێ پاشی دیار كەین .
و ژ وان ڕۆژییێن سوننەت یێن كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گرتنا وان ل بەر مە شرینكری وبەرێ مە دایێ :
1- ڕۆژییێن شەشكان :
ومەخسەدا مە ب شەشكان شەش ڕۆژێن هەیڤا ( شەووال ) ێ كو هەیڤا دەهێیە ژ هەیڤێن عەسمانی وپشتی رەمەزانێ دئێت ، ودەلیلێ گرتنا ڤان ڕۆژان ئەو حەدیسە یا ( موسلم ) ژ ( ئەبوو ئەییووبێ ئەنصاری ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ من صام رمضان ثم أتبعه ستاً من شوال كان كصيام الدهر ـ هەچییێ رەمەزانێ یێ ب ڕۆژی بت ، پاش شەش ڕۆژێن شەووالـێ ژی د دویڤ دا بگرت هەر وەكی وی سال هەمی گرتی ] . وچونكی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : ( د دویڤ دا ) هندەك فقهزان دبێژن : یا ب خێرتر ئەوە مرۆڤ ژ ڕۆژا دووێ ژ هەیڤا شەووالـێ دەست ب گرتنا شەشكان بكەت ، وهەر شەش ب دویڤ ئێك ڤە بن ، وهندەك زانایێن دی دبێژن : فەرق نینە ب دویڤ ئێك ڤە بن یان نە ، وئێكسەر پشتی ڕۆژا جەژنێ بن یان نە ، یا گرنگ ئەوە هەر شەش ڕۆژ ل هەیڤا شەووالـێ بن .
ویا زانایە كو هەر خێرەك ب دەهانە وئەگەر مرۆڤ سیه ڕۆژێن رەمەزانێ بگرت وشەش ڕۆژێن شەووالـێ ژی ئەڤە خێرا وان هندی خێرا سێ سەد وشێست ڕۆژان لێ هات وئەو هژمارا ڕۆژێن سالێنە .
2- ڕۆژییا عەرەفێ :
ووەكی زانا ڕۆژا عەرەفـێ ڕۆژا نەهییە ژ هەیڤا ( ژو الحجە ) كو هەیڤا دووازدێـیـە ژ هەیڤێن عەسـمانی ، د دەر حەقا ڕۆژییا ڤێ ڕۆژێ دا ( موسلم ) ژ پیغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : [ صيام يوم عرفة أحتسب على الله أن يكفر السنة التي قبله والسنة التي بعده وصيام يوم عاشوراء أحتسب على الله أن يكفر السنة التي قبله ـ ڕۆژییا عەرەفـێ ئەز ژ خودێ دخوازم گونەهێن سالا بەری هنگی وسالا پشتی هنگی ژێ ببەت وڕۆژییا ڕۆژا عاشوورائێ ئەز ژ خودێ دخوازم گونەهێن سالا بەری هنگی ژێ ببەت ] .
وەكی ژ ڤێ حەدیسێ ئاشكەرا دبت ڕۆژییا عەرەفـێ گونەهێن مرۆڤی یێن دو سالان ژێ دبەت.
3- ڕۆژییا عاشوورائێ :
كو ڕۆژا دەهێیە ژ هەیڤا ( موحەررەمێ ) ئەوا دبتە هەیڤا ئێكێ ژ سالا هجری ، ووەكی ژ حەدیسا بۆری ئاشكەرا بووی ئەڤ ڕۆژییە گونەهێن سالەكێ ژێ دبەت ، و د حەدیسەكا دی دا ( موسلم ) ژ عائیشایێ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : (( بەری رەمەزان فەرچ ببت پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ فەرمان ب گرتنا ڤێ ڕۆژێ دكر ، ودەمێ رەمەزان هاتییە فەرچ كرن وی گۆت : یێ بڤێت بلا ڕۆژا عەرەفێ بگرت ویێ بڤێت بلا نەگرت )) ، ودەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ زانـی كـو جوهی ژی ل ڤێ ڕۆژێ ڕۆژییێ دگرن ، چونكی ئەڤ ڕۆژە ئەو بوو یا خـودێ مـووسا ـ سلاڤ لـێ بن ـ تێدا ژ فیرعەونی رزگاركری ، وی فەرمان ل موسلمانان كر كو ئەو ڕۆژا نەهێ ژی بگرن ، دا ڕۆژییا وان ژ یا جوهییان بێتە جودا كرن ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : ئەو ژی سالەكا دی دێ ڕۆژا نەهێ گرم .. بەلـێ ئەو بوو پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ نە گەهشتە سالا دی . ژ بەر ڤێ چەندێ سوننەت ئەوە مرۆڤ ل ڕۆژا نەهێ ودەهێ پێكڤە یێ ب ڕۆژی بت.
4- ڕۆژا دوشەنبێ وپێنج شەنبێ :
ژ هەمی حەفتییان ، ئەڤە ژی سوننەتە ، ( ئیمام ئەحمەد ) ژ ( ئەبوو هورەیرەی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گەلەك ڕۆژییێن دوشەنبێ وپێنج شەنبێ دگرتن ، لەو پسیارا ڤێ چەندێ ژ وی هاتە كرن ، ئینا وی گۆت : [ إن الأعمال تعرض كل اثنين وخميس ، فيغفر الله لكل مسلم ، أو لكل مؤمن ، إلا المتهاجرين ، فيقول أخرهما ـ ل هەمی دوشەنب وپێنج شەنبان كریار دئێنە بەرچاڤكرن ، ڤێجا خودێ گونەهێن هەر موسلمانەكی یان خودان باوەرەكی ژێ دبەت ، ئەو تێ نەبن یێن ژێك سل ، خودێ دبێژت : وان هەر دووان بهێلن ] .
و د ریوایەتەكا دی دا ( موسلم ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پسیارا ڕۆژییا دوشەنبێ ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتەكرن ، وی گۆت : [ ذاك یوم ولدت فیه ، وأنزل علی فیه ـ ئەو ڕۆژەك ئەز یێ تێدا بوویم ، ووەحی تێدا یا بۆ من هاتی ] .
5- گرتنا سێ ڕۆژان ژ هەمی هەیڤان :
( ترمژی ) ژ ( ئـەبـوو هـورەیرەی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : (( پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ پەیمان ب سێ تشتان ژ من وەرگرت بت كو ئەز وان بكەم : كو ئەز نەنڤم حەتا وترێ نەكەم ، وكو ئەز سێ ڕۆژان ژ هەر هەیڤەكێ بگرم ، وكو ئەز نڤێژا تێشتەگەهێ بكەم )) .
و د ریوایەتەكا دی دا یا ( نەسائی ) ژ ( ئەبوو ذەرری ) ڤەدگوهێزت هاتییە ئـەو دبـێـژت : (( پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ فەرمان ل مەكر ئەم سێ ڕۆژان ژ هەیڤێ بگرین ، ڕۆژێن سپی : سێزدێ وچاردێ وپازدێ ، وگۆت : ئەوە وەكی گرتنا سالـێ هەمییێ یە )) .
6. ڕۆژییا داوودی :
و ژ ڕۆژییێن سوننەت ئەڤە ڕۆژییا ژ هەمییان ب خێرترە ، وەكی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتی : [ أحب الصیام إلی الله صیام داود .. كان یصوم یوماً ویفطر یوماً – خۆشتڤیتـرین ڕۆژی ل نك خودێ ڕۆژییا داوودییە ، وی ڕۆژەك دگرت وئێك دخوار ] .
و د ریوایەتەكا دی دا یا ( بوخاری وموسلمی ) ژ ( عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ) ڤەگوهاستی هاتییە پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئاشكەرا دكەت كو ڕۆژی ژ ڤێ ڕۆژییێ باشتـر نینە ، وكو گومان تێدا نینە كو مەبەست پێ ڕۆژییێن سوننەتە .
ئەو ڕۆژێن ڕۆژیگرتن لێ نە دورست :
چەند حەدیسەكێن دورست ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتینە ڤەگوهاستن پێغەمبەر تێدا مە پاشڤە لـێ ددەت كو ئەم ل هندەك ڕۆژێن تایبەت ڕۆژییێن سوننەت بگرین ژ بەر چەند ئەگەرەكان ، ل ڤێرێ ئەم دێ ئیشارەتێ دەینە وان ڕۆژان :
1- ڕۆژا شكێ :
وئەڤ ئەو ڕۆژە یا خەلك نەزانن كانێ سیهی شەعبانێیە یان ئێكی رەمەزانێیە ، چونكی هەیڤ نەهاتییە دیتن ، ڤێجا هندەك كەس ڕۆژییێ بگرن وبێژن : ئەگەر شەعبان بوو ئەڤە سوننەتە وئەگەر رەمەزان بوو دا ڕۆژییا من نەئێتە خوارن .. ئەڤ چەندە یا دورست نینە ، ومادەم نەهاتە راگەهندن كو هەیڤ هاتە دیتن ڕۆژا د دویڤ دا دێ بتە سیهی شەعبانێ وحەرامە مرۆڤ وێ روژێ بگرت ، ودەلیل ل سەر ڤێ چەندێ ئەو حەدیسە یا ژ ( عەممارێ كوڕێ یاسری ) هاتییە ڤەگوهاستن : ڕۆژەكێ ـ كو ڕۆژا شكێ بوو ـ بەرخەلكا قەلاندی ل بەر عەمماری وهەڤالێن وی هاتە دانان ، هندەكان خۆ ڤەكێشا وخوارن نەخوار ، گۆتن : ئەم ب ڕۆژینە ، عەمماری گۆت : (( هەچییێ وێ ڕۆژێ بگرت یا تێدا بكەفتە شكێ ئەو وی بێ ئەمرییا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كر )) وەكی بوخاری ژێ ڤەدگوهێزت .
ژ بەر ڤێ چەندێ ـ وەكی ئبن حەجەر دبێژت ـ ئەڤ حەدیسە دبتە دەلیل كو گرتنا ڕۆژییا وێ ڕۆژا هەیڤ نەهاتییە دیتن وبوویە ڕۆژا شكێ تشتەكێ حەرامە ، و ب تنێ بۆ وی دورستە ڤێ ڕۆژێ بگرت یێ عەدەتێ وی بوو ، وەكی كو مرۆڤەك هەمی دوشەنبان بگرت ووەسا چێ ببت سالەكێ ڕۆژا دوشەنبێ ببتە ڕۆژا شكێ ، بۆ وی دەرستە ئەو یێ ب ڕۆژی بت ، چونكی ئەو ب ئنیەتا سوننەتێ دگرت نە كو ( ئحتیاط ) بوو رەمەزانێ .
2- ژ پازدەی شەعبانێ وێڤەتر :
( ئەبوو داوود ) ژ ( ئەبوو هورەیرەی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إذا انتصف شعبان فلا تصوموا حتى يكون رمضان ـ ئـەگـەر شـەعبان ب نیڤی بـوو هـویـن چو ڕۆژییان نە گرن حەتا دبتە رەمەزان ] .
و ( بوخاری وموسلم ) ژ ( ئەبوو هورەیرەی ) ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ لا تقدموا شهر رمضان بصيام إلا أن يوافق ذلك صوماً كان يصومه أحدكم ـ بەری هەیڤا رەمەزانێ چو ڕۆژییان نەگرن وەسا نەبت عەدەتێ ئێك ژ هەوە بت وان ڕۆژا بگرت ] .
مەعنا نە یا دورستە مرۆڤەك رابت ژ پازدەی شەعبانێ وێڤەتر ڕۆژییان بگرت ، بێژت : چونكی رەمەزان نێزیك بوو ، ژ خۆ ئەگەر عەدەتێ ئێكی بت ڕۆژییان بگرت دورستە پشتی نیڤا شەعبانێ ژی بگرت .
3- ڕۆژا جەژنا رەمەزانێ ویا جەژنا حاجییان :
د ئیسلامێ دا دو جەژن ب تنێ هەنە : جەژنا رەمەزانێ یا ڕۆژا ئێكێ ژ هەیڤا شەووالـێیە ، وجەژنا حاجییان كو ڕۆژا دەهێ ژ ( ذو الحجة) یە ، ( بوخاری وموسلم ) ژ عومەرێ كورێ خەططابی ڤـەدگـوهێزن ، دبێژت : (( پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ پاشڤەلێدان ژ هندێ كر كو ئێك ڕۆژا جەژنا رەمەزانێ وڕۆژا جەژنا قوربانی یێ ب ڕۆژی بت )) .
و ( ئبن خوزەیمە ) ژ ( عەلییێ كورێ ئەبوو طالبی ) ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ بەحسێ ڤان ڕۆژان كر وگۆت : [ إنها لیست أیام صوم إنها أیام أكل وشرب ـ ئەو نە ڕۆژێن ڕۆژییانە ، ئەو ڕۆژێن خوارن وڤەخوارنێنە ] .
ژ بەر ڤێ چەندێ ژی حەرامە مرۆڤ ڤان هەردو ڕۆژان یێ ب ڕۆژی بت ، و ب چی حالـێ هەی چێ نابت مرۆڤ ڤان ڕۆژان یێ ب ڕۆژی بت .
4- هەر سێ ڕۆژێن پشتی جەژنا قوربانی:
كو ڕۆژا یازدێ ودووازدێ وسێزدێنە ژ هەیڤا ( ذو الحجة ) ، سێ ڕۆژان پشتی ڕۆژا جەژنا حاجییان ، وئەڤ ڕۆژە ژی وەكی ڕۆژێن جەژنێنە ب چی حالـێ هەیی چێ نابت مرۆڤ تێدا یێ ب ڕۆژی بت .
( ئەبوو داوود ) ژ ( عەمەرێ كورێ عاصی ) ڤەدگوهێزت ، كو ل ڤان ڕۆژان هندەك كەس هاتنە نك وی ، وی زاد دانا بەر وان ، ئێكی ژ وان گۆت : ئەز یێ ب ڕۆژیمە ، عەمری گۆتێ : (( ڕۆژییا خۆ بخۆ ، ئەڤە ئەو ڕۆژن یێن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ فەرمان ل مە دكر كو ئەم بـخۆین ونەگرین )) .
5- ڕۆژا ئەینییێ ب تنێ :
هندی ڕۆژا ئەینییێ یە جەژنەكا ئیسلامی یا حەفتانەیە ، ل هەر حەفتییەكێ ڕۆژا ئەینییێ بۆ موسلمانی دبتە ڕۆژا خوارن وڤەخوارن وزكری ، ژ بەر ڤێ چەندێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەم یێن پاشڤە لێدان كو ل ڕۆژا ئەینییێ ئـەم ڕۆژییـێ بگرین ، وەسا تێ نەبت كو مرۆڤ پێنج شەنبێ یا شەنبییێ ژی د گەل بگرت.
( بوخاری وموسلم ) ژ ( ئەبوو هورەیرەی ) ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ لا يصوم أحدكم يوم الجمعة إلا يوماً قبله أو بعده ـ كەس ژ هەوە ئەینییێ یێ ب ڕۆژی نەبت ، وەسا نەبت ئەو ڕۆژەكێ بەرێ وی ژی بگرت یان پشتی وێ ] .
6- ڕۆژا شەنبییێ :
( ئەبوو داوود وترمذی وئـبـن ماجە ) ژ ( صەممائا كچا بوسری ) ڤەدگوهێزن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ لا تصوموا السبت إلا فيما افتـرض عليكم ، وإن لم يجد أحدكم إلا لحاء عنبة أو عود شجرة ليمضغه ـ شەنبییێ ب ڕۆژی ئەو ڕۆژ تێ نەبن یێن ل سەر هەوە هاتینە فەرچكرن ، وئێك ژ هەوە ئەگەر ژ قەلپێ تری وداركەكی پێڤەتر چو نەبیت ژی بلا وان بمێژت ] .
ژ ڤـێ حـەدیـسـێ ئاشـكـەرا دبت كو چێ نابت مرۆڤ ڕۆژا شەنبییێ یێ ب ڕۆژێ بت وەسا تێ نەبت كو ڕۆژییەكا فەرچ بت ، یان نەزر وكفارەت وقەزا بت ، وهندەك زانا دبێژن : ژبلی ڤان ڕۆژییێن فەرچ قەت چێ نابت مرۆڤ شەنبییێ یێ ب ڕۆژی بت ئەگەر خۆ ڕۆژییەكا سوننەت ژی ـ وەكی عاشوورائێ یان عەرەفـێ ـ بكەفتێ ، وهندەك دبێژن : ئەكەر ڕۆژییەكا سوننەت كەفتە شەنبییێ دورستە مرۆڤ بگرت ، چونكی مرۆڤ ژ بەر سوننەتێ دگرت نە ژ بەر شەنبییێ ب خۆ .
7- ڕۆژییا ژنكێ یا سوننەت بێی دەستویرییا زولامێ وێ :
ئەڤە ژی یا دورست نینە ، ( بوخاری وموسلم ) ژ ( ئەبوو هورەیرەی ) ڤەدگوهێزن دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ لا تصوم المرأة وبعلها شاهد إلا بإذنه ـ نابت ژن ڕۆژییێ بگرت وزەلامێ وێ یێ خازر بیێ دەستورییا وی ] .
وئاشكەرایە كو مەخسەد ب ڕۆژییێ د ڤێ حەدیسێ دا ڕۆژییا سوننەتە .
وبەری ئەم ڤی بابەتی ب دویماهی بینین مە دڤێت ئیشارەتێ بدەینە بیدعەیەكا كو نوكە د ناڤ عامییان دا بەلاڤ وپەیوەندی ب ڕەنگەكێ ڕۆژییێ ڤە هەیە ، ئەو ژی ئەو ڕۆژییە یا ئەو دبێژنێ : ( ڕۆژییا زەكەرییای ) ، كو دكەفتە ئێك شەنبا ئێكێ ژ هەیڤا رەجەبێ ، ودبێژن : هەچییێ ڤێ ڕۆژییێ بگرت خودێ مرادا وی دێ بۆ ب جـه ئینت ، وشەرتێ ڤێ ڕۆژییێ ئەوە كو مرۆڤێ ڕۆژیگر د گەل كەسێ نەئاخڤت ، ئەڤێ ڕۆژییێ چو بناخە بۆ نینن ، وبیدعەیەكە خەلكی ژ نك خۆ دەرێخستی .
