ناڤبڕا شهشێ
تۆبه وشهرتێن وێ
تۆبا مرۆڤى ب سێ شهرتان دئێته قهبولكرن: پهشێمانى ل سهر كرنا گونههێ، وهێلانا وێ گونههێ د گاڤێ دا، وبكهته دلێ كو ئهو لێ نهزڤرته ڤه، (ویا چارێ: حهقێ خهلكى بۆ بزڤڕینته ڤه ئهگهر وان حهقهك ل نك وى ههبت)، وپێتڤیه تۆبه هنگى بێتهكرن هێشتا دهمێ وێ نهچووى.
ئیمام ئبن قهییم بیژت: (پهشێمانی ئهوه ئهو ل سهر كرنا خۆ یا بۆرى بۆ گونههێ پهشێمان ببت، وههر د وێ گاڤى دا خۆ ژ وێ گونههێ بدهته پاش، وبكهته دلێ خۆ كو ل پاشهڕۆژێ نهزڤڕته وێ گونههێ)(الزهد للإمام أحمد، 2/242).
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( كل ابن آدم خطاء، وخیر الخطائین التوابون )(صحیح الجامع الصغیر 4391، ئیمام ئهحمهد وترمذى ڤهدگوهێزن) ههمى مرۆڤ گونههان دكهن، وباشترینێ گونههكاران ئهون یێن تۆبه دكهن.
لهو یا فهره مرۆڤ ههر زوى لهزێ ل تۆێ بكهت، ئیمامێ غهزالى دبێژت: (تو بزانه ئهگهر یا فهر بت ل سهر وى كهسێ ژههر ڤهخوارى ئهگهر پهشێمان بوو كو ههر د گاڤێ دا وبێ خۆ گیرۆكرن دلێ خۆ ڕاكهت، یا فهرتر ل سهر وى كهسێ ژههرا دینى (كو گونههن) ب كار دئینت ئهوه ههر زوى ل كارێ خۆ لێڤه ببت).(إحیاء علوم الدین للغزالي 4/155).
وحهسهنێ بهصرى دبێژت: (خهمخوارنا مرۆڤى ژ گونهها وى دێ بهرێ وى دهته هێلانا وێ گونههێ، وپهشێمانییا وى ل سهر وێ گونههێ كلیلا تۆبهكرنێیه، ومرۆڤێ بمینت قههرێ ژ گونهها خۆ بخۆت ئهڤه دێ بۆ وى ب مفاتر بت ژ هندهك باشیێن وى كرین).(ذم الهوى لابن الجوزي پ 103).
وبهكرێ كوڕێ عهبدللاهێ موزهنى دبێژت: (كارێن مرۆڤان دئێنه بلندكرن، ڤێجا ئهگهر بهرپهڕهكێ ئستغفار د گهل دا بت بێته بلندكرن دێ یێ سپى بت، وئهگهر بهرپهڕهك بێ ئستغفار هاته بلندكرن دێ بهرپهڕهكێ ڕهش بت).(ذم الهوى لابن الجوزي پ 174).
وكێشانا ئستغفاران ژ سالۆخهتێ خودان باوهرینه، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( مثل المؤمن مثل السنبلة، تستقیم مرة، وتخر مرة، ومثل الكافر مثل الأرزة لا تزال مستقیمة حتى تخر ولا تشعر )(صحیح الجامع الصغیر 5/200) مهتهلا خودان باوهرى وهكى مهتهلا گولیا گهنمییه، جار ڕاست دبت وجار خوار دبت، ومهتهلا كافرى مهتهلا كاژێیه یا ڕاسته حهتا جارهكێ دكهڤت بێى هاى ژ خۆ ههبت.
وپێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( یا أیها الناس، توبوا إلى الله واستغفروه، فإنی أتوب إلى الله فی الیوم مائة مرة )(موسلم ڤهدگوهێزت 2702) گهلى مرۆڤان ل خودێ بزڤڕن وداخوازا ژێبرنا گونههان بۆ خۆ ژ وى بكهن، هندى ئهزم ڕۆژێ سهد جاران ئهز تۆبه دكهم. ڤێجا ئهگهر موحهممهد -سلاڤ لێ بن- ئهوێ خودێ ههمى گونههێن وى بۆ وى ژێبرین ڕۆژێ سهد جاران تۆبه بكهت، پا دڤێت ئهم ئهوێن د ناڤ گونههان دا نقۆ بووین چهند جاران تۆبه بكهین؟
وبهرێ خۆ بدێ چهند خودێ كهیف ب تۆبا عهبدێ خۆ دئێت ههرچهنده ئهو نه چو مفایى دگههینتێ ونه چو زیانێ، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( لله أشد فرحاً بتوبة عبده حین یتوب إلیه من أحدكم كان على راحلته بأرض فلاة، فانفلتت منه، وعلیها طعامه وشرابه، فأیس منها، فأتى شجره، فاضطجع فی ظلها، وقد أیس من راحلته، فینما هو كذلك إذ هو بها قائمه عنده، فأذ بخطامها، ثم قال من شدة الفرح: اللهم أنت عبدي وأنا ربك، أخطأ من شدة الفرح )(موسلم ڤهدگوهێزت 2747) كـهیــفــا خودێ ب تۆبا عهبدێ وى دهمێ ئهو لێ زڤڕت ژ كـهیـفـا ئـێـك ژ ههوه پتره ئهگهر ل دهوارا خۆ بت ل چۆلهكى، ڤێجا دهوارا وى ڤهڕست وبچت، وخوارن وڤهخوارنا وى ل سهر بت، ڤێجا ژێ بێ هیڤى بت، وبێته بن دارهكێ و ل بهر سیبهرا وێ پال بدهت، وئهو یێ بێ هیڤ ژ دهوارا خۆ، و ل وى دهمێ ئهو یێ وهسا هند ببینت دهوارا وى ل هنداڤ سهرێ وى یا ڕاوهستایه، ڤێجا ڕابت ههڤسارێ وێ بگرت، پاشى ژ كهیفان دا بێژت: یا رهببى تو عهبدێ منى وئهز خودایێ تهمه، ژ كهیفاندا خهلهت ببت.
ڤێجا یا پێتڤییه لهز د تۆبهكرنێ دا بێتهكرن، چونكى گیرۆكرنا تۆبێ ب خۆ كارهكێ بێتى تۆبهكرنێیه، ئبن قهییم دبێژت: (وئهڤه تشتهكه كێم جاران دئێته سهر هــزرا تــۆبـهكهرى، ل نك وى ئهوه ههر جارهكا وى تۆبه ژ گونهههكێ كر، ئێدى چو ل سهر نامینت، ودبت ل سهر وى بمینت ئهو تۆبه بكهت ژ هندێ كو و تۆبه گیرۆكرى).(تهذیب مدارج السالكین لابن القیم، هذبه عبد المنعم العزي، پ:157)
شیخ الاسلام ئبن تهیمیه دبێژت: (هندهك جاران مهسهلهك یان تشتهك ل بهر من ئاسێ دبت، ئهز هزار جاران یان پتر یان كێمتر ئستغفاران دكێشم حهتا دلێ من فرههـ دبت، وئهو تشتێ ل هر من ئاسێ بووى ب ساناهى دكهڤت، ودت هنگى ئهز ل بازارێ بم یان ل مزگهفتێ یان ل مهدرهسێ، وئهڤ چهنده من ژ زكرى وئستغفارێ پاشڤه نابهت حهتا ئهز دگههمه مرادا خۆ).(ابن تیمیة بطل الإصلاح الدیني، لمحمود مهدي الاستانبولي، پ: 12)
وتشتێ ژ ههمیان ب ترستر ل سهر مرۆڤى ئهوه ئهو دویچوونا ههوایێ نهفسا خۆ بكهت، چونكى ئهو خودانى دبهته هیلاكێ بێى ئهو ب خۆ بحهسیێت. د گۆتنهكێ دا هاتیه، كو ئبلیس دبێژت: (من مرۆڤ بگونههان برنه هیلاكێ، ووان ئهز ب ئیستغفارێ و ب ”لا إله إلا الله” ێ ئهز كوشتم، ڤێجا دهمێ من ئهڤ چهنده دیتى من ههوایێ نهفسێ ل بهر وان شرینكر لهوا ئهو گونههان دكهن وتۆبه ناكهن، چونكى ئهو هزر دكهن ئهو كارێ ئهو دكهن یێ باشه).(حهدیسهكا دورسته، بڕێنه: النوافخ العطرة للصفدي، پ: 86)
وتشتێ ئهو ژ تۆبهكرنێ داینه پاش، وهكى یهحیایێ كوڕێ موعاذی دبێژت ئهوه: (ئهو مرنێ دویر دبینن، و ژ نیشانێن تۆبهكهرى ئهوه: ئهو ڕۆندكان بڕێژت، وحهز بكهت یێ ب تنێ بت، وههر جارهكا دلێ وى چوو خرابیهكێ ئهو حسێبێ د گهل نهفسا خۆ بكهت).(ذم الهوى لابن الجوزي، پ: 174)
وئهگهر ئهو نیشان نههاتنه دیتن مهعنا وێ ئهوه بــهنـدك بۆ وى یێ هاتیه درێژكرنێ، دا پتر د سهر دا بچت، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( إذا رأیت الله تعالى یعطي العبد من الدنیا ما یحب وهو مقیم على معاصیه فإنما ژلك منه استدراج )(صحیح الجامع الصغیر 1/575) ئهگهر ته دیت خودێ هند دنیایێ بدهته عهبدى هندى وى بڤێت وئهو یێ گونههكار، ههما ئهو ل دویڤ بهردانهكه بۆ وى دا پتر د سهر دا بچت.
وئهبوو مووسا دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ( إن الله یملی للظالم فإذا أخذه لم یفلته، ثم قرأ: (وَكَذَٰلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَىٰ وَهِيَ ظَالِمَةٌ ۚ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ)(الزهد للإمام أحمد پ:30) خودێ ل دویڤ زالمى بهرددهت وئهگهر وى ئهو گرت ئهو ژێ خلاس نابت، پاشى ئهو ئایهت خواند ئهوا خودایێ مهزن تێدا دبێژت: وهۆسا گرتنا خودایێ تهیه بۆ باژێران دهمێ ئهو دزۆردار، هندى گرتنا خودایێ تهیه یا ب ئێش ودژواره.
لهو تۆبا ژ دل بۆ ههمى ئهندامێن لهشى یا فهره، موحاسبی دبێژت: (تۆبا چاڤى ئهوه مرۆڤ پێ بهرێ خۆ نهدهته حهرامیێ، وتۆبا گوهى ئهوه ئهو گوهداریا حهرامى نهكهت، وتۆبا دهستى ئهوه خۆ ژ حهرامى بدهته پاش، وتۆبا پییان ئهوه ب نك حهرامى ڤه نهچن، وتۆبا نامویسێ ئهوه خۆ ژ فاحشێ بدهته پاش. وهۆسا ههمى ئهندامان حهتا عهقلى ژى تۆبا خۆ ههیه، وتۆبا عهقلى ئهوه هزرێ د تشتێ حهرام دا نهكهت، وئهزمان تۆبێ دكهت، وتۆبا وى ئهوه خرابیێ نهبێژت).(التوبة للمحاسبي، پ:52)
وگونههـ خودانى ژ طاعهتى ددهته پاش، وهكى حهسهنێ بهصرى دبێژت: (ئهگهر تو نهشیاى ب شهڤ ڕابى عیبادهتى بكهى، یان ب ڕۆژ یێ ب ڕۆژى بى تو بزانه كو تو یێ مهحروومى، خرابى وگونههان تو یێ گرێداى).(بڕێنه: النوافخ العطرة للصفدي، پ:86)
وعهبدللاهێ كوڕێ موبارهكى دبێژت: (ئهوێ سستیێ د ئهدهبى دا بكهت جزایێ وى دێ ئهو بت ئهو ژ كرنا سوننهتان دێ مهحرووم بت، وههچیێ سستیێ د سوننهتان دا بكهت جزایێ وى دێ ئهو بت ئهو ژ كرنا فهرضان دێ مهحرووم بت، وههچیێ سستیێ د كرنا فهرضان دا بكهت جزایێ وى دێ ئهو بت ئهو ژ علم ومهعریفهتێ دێ مهحرووم بت).(تذكرة السامع والمتكلم، للكناني، پ:68)
وئهگهر تو ئهو بى یێ طاعهتى بكهى ژى گونههـ دێ ئێكا هند ژ ته چێكهن تو تامێ ژ وى طاعهتى نهبینى، پسیار ژ وهههبێ كوڕێ مونهببهى هاتهكرن: ئهرێ ئهو كهسێ گونههێ بكهت تاما طاعهتى سهح دكهت؟ وى گۆت: (نه، وخۆ ئهوێ هزرێ ژى تێدا بكهت!) ( صید الخاطر لابن الجوزي، پ:51 ) یهعنى: د گونههێ دا.
وئیمام ئهحمهدى بهحسێ كرنا گونههێ كر ومهتهلا وێ وهكى یا وى مرۆڤى لێكر ئهوێ د ناڤ ههڕیێ ڕا بچت وخۆ بپارێزت، ڤێجا هند ببینت كو پیێ وى چوو خوارێ، وئیمامى گۆته ههڤالێن خۆ: (عهبد ژى یێ وهسایه، ێ مینت خۆ ژ گوههان دهته پاش حهتا دكهفتێ وچى گاڤا كهفتێ دێ تێڕا ئاسێ بت).(الآداب الشرعیة للمقدسي 1/97)
ڤێجا هشیارى گونههێن بچویك بى، غهزالى دبێژت: (گونهههكا مهزن یا بـێـتـهكـرن وبــچــت وچــو یـێـن دى د دویــڤ ڕا نـهئێن خودان پتر یێ ب هیڤییه كو بێته عهفیكرن ژ گـونــههـهكا بچویك یا مرۆڤ بهردهوامیێ ل سهر بكهت، ومهتهلا ڤـێ چـهنـدێ وهكـى مهتهلا چپكێن ئاڤێیه ئهوێن ل دویڤ ئێك ب بهرى دكهڤن حهتا كارى تێ دكهن، بهلێ ئهگهر سهتلهكا ئاڤـێ یـا تـژى ب ئـێـك جار لێ بێتهكرن چو كارى تێ ناكهت)(إحیاء علوم الدین للغزالي 4/195)، وههر ژ بهر ڤێ چهندێیه پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: ( خیر الأعمال أدومها وإن قل )(صحیح البخاري 6465) باشترین كار ئهوه یێ بهردهوامتر بت ئهگهر خۆ یێ كێم ژى بت.
ئبن قهییم دبێژت: (ڕژدییا ل سهر گونههێ گونهههكا دییه، وڕوینشتنا گونههكارى ژ خۆ ڤێڕا گههشتنێ ڕژدییه، ورازیبوونا ب گونههێ وخۆ پشت ڕاستكرنا ب وێ نیشانا تێچوونێیه).(صحیح البخاري 6465)ومهعنا رژدبوونێ ل ڤێرێ وهكى موحاسبى دبێژت ئهوه: (كو شرینیا گونههێ د دلی دا بمینت)(التوبة للمحاسبي، پ:55).
ماوهردى دبێژت: (ئهو كهسێ بكهته كهنى وئعترافێ ب گونهها خۆ بكهت چێتره ژ وى یێ بكهته گرى وكارێ خۆ بكهته منهت ل سهر خودێ، وئهوێ بكهته گرى و ژ گونهها خۆ پهشێمان ببت چێتره ژ وى یێ بكهته كهنى وئعترافێ ب گونهها خۆ بكهت).( أدب الدنیا والدین للماوردي، پ: 105)
