مرۆڤێن خودێ
دگهل مهزنێن دنيايێ
(مرۆڤێن خودێ) و(مهزنێن دنيايێ) ههر وهكى تو بێژى: عهسمان وعهرد.. بلندى ونزمى.. ڕۆناهى وئاخ!! سوحبهتهكا عنتيكهيه، وپهيوهندییهكا غهريبه، كهرهم كهن دا ژ نێزيك بهرێ خۆ بدهينێ..
ديتنا مرۆڤێن خودێ بۆ مهزنێن دنيايێ -بێ گومان- دێ يا گرێدایى ديتنا وان بت بۆ دنيايێ ب خۆ، لهو يا د جهێ خۆ دايه بيـرا ههوه ل ديتنا وان بۆ دنيايێ بينينهڤه: بينه بهر چاڤێن خۆ.. شهڤهكێ، دهمێ تو يێ نڤستى، ته هند ديت تو يێ ل جههكى دچى، چهند گاڤهگان تو چووى وخزينهيهكا مــهزن كــهفـتـه بهر سنگێ ته، وتو يێ ب تنێیى، نهكهس ههيه ژ ته بستينت، ونه كهس ههيه شريكاتییا ته تێدا بكهت، هێشتا ته تێر كهيف ب خـزيـنـهيا خۆ نههاتى ته هند ديت جرفهك ب ته كهفت وتو ژ خهو ڕابووى.. دلهكێ تژى كول، دو دهستێن ڤالا، وچو ددى نه!
بهرێ خۆ ژ ڤى ديمهنى وهرگێڕه، سهحكه دنيايێ.. (فلان كهس) تو دا بێژى قاروونه، مليوونهك ل نك وى فلسهك بوو، دوهى مر، ومرۆڤێن وى ئهو بر د ئاخێ ڕا كر وزڤڕين، چو باليفك نهدانانه بن سهرى، خۆ ئهو فۆتا تێ ئالاندى ژى زڤڕاند وبۆ وى نههێلا ل وێرێ، جرفهك ڤێ كهفت وى هند ديت هشيار بوو، حهتا ڤێ گاڤێ د خهونهكێ دا بوو نوكه ژێ ڕابووڤه، بهلێ پا چ؟ دلهكێ كۆڤاندار، ودو دهستێن ڤالا! ئهڤهيه ئهو دنيايا خهلك دينێ خۆ بۆ دفرۆشت..
ئيمام (محهمهد ئهلباقر) دبێژت: ((دنيا وهكى وى مالییه يێ تـو بــۆ خـــۆ د خـهونێ دا دبينى، گاڤا تو هشيار بووى تو چويێ د گهل خۆ نابينى)).
يان ژى گوهدارییا مرۆڤهكێ دى ژ مرۆڤێن خودێ بكه دێ چاوا دنيايێ نيشا مه دهت:
ڕۆژهكێ (مهسرووقێ كوڕێ عهبدررهحمانى) دهستێ برازايهكێ خۆ گرت وبره هنداڤ لاتهكێ خهلكى گلێشێ خۆ دبر دهاڤێتێ، مهسرووقى دهستێ خۆ ب نك گلێشى ڤه درێژكر وگۆته برازايێ خۆ: ((بهرێ خۆ بده دنيايا وان.. ئهها ئهڤهيه ل بن پییێن مه، وان خوار وپويچ كر، كره بهر خۆ ودڕاند، لێ سويار بوون وهێلا، وبۆ خاترا ڤێ ئهوان خوينا ئێك ودو ڕێت)).
چهند تشتهكێ غهريبه سهرا گلێشهكى مرۆڤ خۆ تێ ببهت! چهند ههڤڕكییهكا بێ خێره سهرا كنجڕهكى مرۆڤ شهڕێ ههڤالێ خۆ بكهت! دنيا بويكهكا ب خهمله، گهلهك يا جوانه، بــهلێ بــهرێ خــۆ بــدێ جــهــهكـێ پاقژ لێ مايه كهسێ بهرى ته دهست نهكربتێ؟ ڤێجا ئهڤه چ عشقهكا ڤاژییه؟!
وكو مه زانى ئهڤهيه ديتنا مرۆڤێن خودێ بۆ دنيايێ، تو بێژى ديتنا وان بۆ مهزنێن دنيايێ دێ يا چاوا بت؟
مهزن -ب ديتنا وان- دوو مهزنن: يان ئهوه يێ دلێ خۆ ل دويڤ گۆتنا خودێ وپێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دبهت، دينێ خودێ دپارێزت وشريعهتێ وى ب كار دئينت، وئهو هنگى ژ كۆما مرۆڤێن خودێ دئێته هژمارتن، يان ئهوه يێ دينێ خودێ -ههمى يان هندهك- لاداى وڕێكهكا دى بۆ خهلكى داناى دا ل دويڤ بچن، وئهڤه ژى ئێك ژ دووانه: يان وى باوهرى ب دينێ خودێ نينه، وهزر دكهت شريعهت ب كێر هندێ نائێت بۆ خهلكى ببته مهنههج.. وئهڤه نه ژ حسێبا موسلمانانه، يان ژى وى بـاوهرى ب شـــريــعــهتــێ خـودێ ههيه و د هندهك مهسهلان دا ب كار دئينت ژى بهلێ ب دورستى پێگيـرییێ ب شريعهتى ناكهت وزۆردارییێ ل خهلكى دكهت.. وئهڤهيه يێ مه ناڤێ وان كرییه: (مهزنێن دنيايێ)، وئهم پسيار دكهين ئهرێ ههلويستێ مرۆڤێن خودێ ژ وان چییه؟
ل دهسپێكێ دێ بێژين: مرۆڤێن خودێ نهخاسمه يێن زانا ژ وان، ههردهم ژ حاكم وسولتان وميران دبێ منهتن، وههلويستێ وان ژ وان ژ ڤێرێ دهست پێ دكهت.. ئهو كهسێن دويڤهلانكییێ بۆ مهزنێن دنيايێ دكهن ئێك ژ دو ئارمانجان دخوازن: يان (مهنصبێن بلند) ب دهست خۆ ڤه بينن، يان بهريكێن خۆ ژ قڕێژا دنيايێ تژى بكهن.. ومرۆڤێن خودێ ژ ڤان ههردو ئارمانجان ددويرن. نه وان (مهنصب) دڤێن نه (مالێ دنيايێ). وههچییێ باوهر نهكهت بلا ڤێ سهرهاتییا كورت بخوينت:
ڕۆژهكێ خهليفێ ئهمهوى (سولهيمانێ كوڕێ عهبدلمهلكى) هاته مهدينێ، وقهستا مزگهفتا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- كر، ل كوژییهكێ مزگهفتێ بهرێ وى ب زهلامهكى كهفت نيشانێن تهقوايێ لێ دديار بوون، خهليفهى پسيار كر: ئهوێ هه كییه؟ هندهكان گـۆتێ: (صهفوانێ كوڕێ سهليمییه) ئێك ژ زانايێن مهدينێ يێن مهزنه.. ئينا خهليفهى كيسكهكێ تژى پێنج سهد دينار كره د دهستێ زهلامهكێ خۆ دا وگـۆتێ: ڤان ديناران بۆ وێ هه ببه. وى كيسك ژێ وهرگـرت و ب نك صهفوانى ڤه چوو، ل هنداڤ سهرى ڕاوهستا وگـۆتـێ: (أمير المؤمنين)ى ئهڤ ديناره يێن بۆ ته هنارتين، صهفوان ما وژێلهل بهرێ خۆ دايێ، گـۆتێ: كوڕێ من! دياره تــو يـێ خهلهت بووى وى بهحسێ من نينه. زهلامى گـۆت: نه نه، ما تو نه صهفوانى؟ صهفوانى گـۆت: بهلێ.. بهس سهحكێ بهلكى تو يێ خهلهت بووى. زهلام دودل بوو، زڤڕى نك خهليفهى دا مهسهلێ مسۆگهر بكهت، ودهمێ ئهو ب ڤێ چهندێ ڤه دموژيل صهفوانى هێدى خۆ ژ مزگهفتێ ڤهدزى و ل مهدينێ ههمییێ نهما، وحهتا خهليفه ژ مهدينێ دهرنهكهفتى كهسێ صهفوان ل مهدينێ نهديت.
ئهگهر مرادا هندهكان ئهو بت خهليفه وان ب خولامينى د گهل خۆ قهبويل كهت؛ دا پارییهكێ زێده بگههتێ، يان بهوستهكێ ژ خهلكى بلندتر لێ بێت، صهفوان ويێن وهكى صهفوانى قهبويل ناكهن خهليفه د بهر وان ڕا بچت!
ئهگهر باوهرییا ب خودێ وهيڤییا ڕهحـمـا وى سهرمالێ مرۆڤى بت، نه دنيا ونه مـهزنـێـن دنيايێ نهشێن مرۆڤى ل دويڤ خۆ ڕاخڕينن، (سهلهمهيێ دينارى) ئهوێ دبێژنێ: (ئهبوو حازم) ئێك ژ زانايێن تابعییانه، د گـۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ((من هندهك زانا ديتبوون زانينا وان ئهو ژ خهلكێ دنيايێ ههمییێ بــێ مــنــهت كربوون، وخهلكێ دنيايێ نهشيابوون ب دنيايا خۆ، خۆ ژ وان بێ منهت بكهن، وان ب زانينا خۆ قهستا خهلكێ دنيايێ كر لهو خهلكێ دنيايێ نهشيان وان ب دنيايا خۆ دسهردا ببهن)).. مهعنا ئهو زانايێ ب دورستى مرۆڤێ خودێ بت، زانينا وى دێ وى ژ مهزنێن دنيايێ ودهولهمهندان بێ منهت كهت.. ڕۆژهكێ دهولهمهندهكى هنارته ب دويڤ (ئهبوو حازمى) ڕا وگـۆتێ: هندهك پسيارێن دينى مه يێن ههين وهره نك مه دا بۆ خۆ ژ ته بكهين، ودا بۆ خۆ باخڤين ژى، (ئهبوو حازمى) بهرسڤا وى دا وگۆتێ: ((ئهز گههشتبوومه هندهك زانايان -ومهخسهدا وى زانايێن صهحابییان بوون- وان دينێ خۆ هل نهدگرت، ونهدبره نك مرۆڤێن دنـيـايێ، ومن نهڤێت ئهز ئێكهمين كهس بم ڤى تشتى بكهم، ئهگهر ته كارهك ب مه ههيه تو وهره)).
وچونكى مرۆڤێن خودێ خۆ ژ مهزنێن دنيايێ بێ منهت دكهن سهرفهراز دژين.. ڕۆژهكێ دهمێ (سولهيمانێ كوڕێ عهبدلمهلكى) هاتییه مهدينێ چوو سهرا هژمارهكا زانايان دا، ووان ژى سهرا وى دا، وبهرى ئهو بزڤڕته شامێ پسياركر: ئهرێ زانايهك مايه ل مهدينى هندهك صهحابى ديتبن ومه ئهو نهديتبت؟ هندهكان گـۆتێ: بهلێ، (ئهبوو حازم) يێ ماى ته نهديتییه، خهليفهى گـۆته زهلامهكى: ههڕه بێژێ بلا بێته نك مه، مه دڤێت وى ببينين، گاڤا قاصد هاتییه نك ئهبوو حازمى وداخوازا خهليفهى گههاندییێ، ئهبوو حازمى گـۆتێ: من چو شۆل ب (أمير المؤمنين)ى نينن، ئهگهر وى شۆلهك ب من ههيه بلا ئهو بێت.
خهليفهى گـۆت: ئهبوو حازم ڕاست دبێژت، ئهم دێ چينه نك وى، وخهليفه هاته نك ل مزگهفتێ، وهكى ههر فهقییهكێ وى، خهليفه ل بهرانبهر وى ڕوينشت، و ب گازندهڤه گـۆته ئهبوو حازمى: ئهڤه چ زڤراتییه تو د گهل مه ب كار دئينى؟
ئهبوو حازمى گـۆتێ: ما ته چ زڤراتى ژ مه ديتییه؟
خهليفهى گـۆتێ: خهلكێ مهدينێ ههمى هاتن سهرا مه بدهن وتو نههاتى.
ئهبوو حازمى گـۆتێ: حهتا ئهڤرۆ من وته ئێك ودو نهناسییه.
خهليفهى گـۆتێ: تو ڕاست دبێژى.
پاشى خهلیفهى (سولهيمانێ كوڕێ عهبدلمهلكى) گۆته ئهبوو حازمى: ئهرێ بۆچى ئهم حهز ژ مرنێ ناكهين؟
ئهبوو حازمى گـۆتێ: چون
كى ههوه دنيايا خۆ يا ئاڤاكرى وئاخرهتا خۆ يا خراب كرى، وكهسێ نهڤێت ژ ئاڤاهى بچته خرابهى.
خهليفهى گـۆت: خوزى من زانيبا كانێ حالێ مه سوباهى ل نك خودێ دێ چ بت؟
ئهبوو حازمى گـۆتێ: بهرێ خۆ بده قورئانێ دێ زانى، خودێ دبێژت: (إِنَّ الْأَبْرَارَ لَفِي نَعِيمٍ (13) وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ)(14)خهليفهى گـۆت: وڕهحـمـا خودێ ل كيڤهيه؟
ئهبوو حازمى گـۆت: يا نێزيكى قهنجيكارانه.
خهليفهى گـۆتێ: باشه زڤڕينا مه بۆ نك خودێ دێ يا چاوا بت؟
ئهبوو حازمى گـۆت: هندى مرۆڤێ باشه، وهكى وى كهسى دێ زڤڕت يێ ب وهغهرهكێ دهركهفتى، و ژ مرۆڤێن خۆ خهريب بووى، ويــێ خـــراب وهكـــى وى عـــهبـــدى دێ زڤــڕت يێ ژ خودانێ خۆ ڕهڤى ڤێجا هندهكان گرتى و ل خودانى زڤڕاندى.
گاڤا ئهبوو حازمى وه گـۆتى، سولهيمانى هند كره گرى حهتا دهنگێ گرییا وى ب سهر كهفتى، وپشتى سوحبهتهكا درێژ خهليفهى گـۆت: ئهرێ تو بۆ مه چ دبێژى؟
ئهبوو حازمى گـۆتێ: دێ من عهفى كهى ژ ڤێ پسيارێ؟
خهليفهى گـۆتێ: نه، شيرهتهكه ئهز حهز دكهم تو ل من بكهى.
ئهبوو حازمى بێ ترس ودودلى گـۆتێ: باب وباپيرێن ته ب كوتهكى خۆ كربوو مهزنێن خهلكى، ب شيرى هاتنه سهر حوكمى بێى ڕازيبوونا خهلكى، ووان كوشتنهكا مهزن ئێخسته ناڤ خهلكى پاشى چوون وباركرن، ڤێجا ئهگهر تو بزانى وان چ گـۆت، و چ بۆ وان هاته گۆتن!
ل ڤـێـرێ ئێك ژ وان مرۆڤێن ب چنییێن خولامينییێ مهزن بووين و ل سهر سفرا (تهمهللوقێ) قهلهو بوين، ڤيا خۆ ل بهر خهليفهى شرين كهت، لهو ل ئهبوو حازمى حهيتاند وگــۆتــێ: ئهڤه نه چو گـۆتنه ته گـۆتى.. ئهبوو حازمى گـۆتێ: تو درهوان دكهى خودێ پهيمان ژ زانايان وهرگرتییه كو حهقییێ ئاشكهراكهن ونهڤهشێرن.
خهليفهى گـۆته ئهبوو حازمى: دوعايهكێ بۆ من ژ خودێ بكه.. ئهبوو حازمى دهستێن خۆ سهر ئهڤرازكرن وگـۆت: يا ڕهببى ئهگهر سولهيمان ئێك ژ چاكێن ته بت تو خێرا دين ودنيايێ بدێ، وئهگهر ئهو ئێك ژ نهيارێن ته بت تو بهرێ وى بده وێ ڕێكێ يا ته بڤێت.. وخــۆ بــێ دهنـگ كــر، ئينا خهليفهى گـۆتێ: ههما هنده؟! ئهبوو حازمى گۆتێ: ئهگهر تو يێ ژ ههژى بى هنده ژى بهسه.. وبهرى ديوان ڤهڕهڤت خهليفهى گـۆتێ: ئهگهر ته پێتڤییهك هـهبـت بـێـژه دا بـۆ تـه ب جـهـ بـيـنـيـن، ئهبوو حازمى گـۆتێ: بــلا.. مــن ببه بهحهشتێ ومن ژ جههنهمێ دوير بێخه! خهليفهى گـۆت: ئهڤه ب من ڤه نائێت، وى گـۆت: پا ژ ڤێ پێڤهتر من چو ددى نهڤێت..
خهليفهى گـۆتێ: باشه بۆچى تو نائێى د گهل مه بى، ئهم ژى دێ مفاى ژ ته بينين وتو ژى دێ مفاى ژ مه بينى؟ ئهبوو حازمى گـۆت: (أعوذ بالله!)، خهليفهى گـۆتێ: بۆچى؟ وى گـۆت: ئهگهر ئهز ههڤالينییا ههوه بكهم نهكو خودێ ژ من بستينت ومن عهزاب بدهت.. ودهمێ ئهبوو حازم ڕابووى دا بچت، خهليفهى سهد دينار هاڤێتنه بهر وگـۆتێ: ئهڤان ديناران ل حــالــێ خــۆ خــهرج بكه، وپاشى دێ هندهكێن دى ژى بۆ ته هنێرم، ئهبوو حازمى گـۆتێ: ب خودێ من ئهو بۆ ته نهڤێن ڤێجا چاوا دێ من بۆ خۆ ڤێن، ئهڤ سهد ديناره ئهگهر پێش وان گۆتنان ڤه بن يێن من گۆتينه ته، ب خودێ مرار وخوين وگـۆشـتـێ بهرازى ل دهمێ تهنگاڤییێ ژ وان حهلالترن، ژ خۆ ئهگهر ئهو ژ مالێ موسلمانان بت، من شريك دێ تێدا ههبن لهو بۆ من حهلال نينه ئهز وان وهرگرم، ئسرائيلى هند ل سهر ڕێكا ڕاست بوون هندى مهزنێن وان دهاتنه نك زانايێن وان، پشتى ئهو سهرنخوين بووين و د چاڤێ خودێ دا شكهستين وباوهرى ب طاغووتى ئيناى، زانايێن وان هاتنه ديوانێن مهزنان وپشكدارییا وان د دنيايا وان دا كر، ئينا ههڤالينییا وان د كوشتنێ ژى دا كر.
ڤێ پاقژییێ.. ڤێ بێ منهتییێ.. ڤێ سهربلندییێ، مرۆڤێن خودێ گههاندنه وێ پێكا بلند يا كهسێ دى ژبلى وان نهگههشتییێ.
تهقوادارییا ڤان چاك وپارسان ئێكا هند ژ وان چێكر ئهو بهرێ خۆ ژ وى جهى ژى وهرگێڕن يێ زۆردار قهست دكهنێ.. خـودێ ئهو بۆ جێگرییا پێغهمبهرێ خۆ -سلاڤ لێ بن- يێن داين، وئـهوێ ب جـێـگرییا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- ڕازى ببت چاڤێن خۆ ب ديتنا مهزنێن دنيايێ تێر ناكهت! بلا نهخۆشى بێته سهرێ وان، ترس وبرسێ ببينن، گـۆتنێن زڤر.. گرتن.. لێدان.. نهفيكرن، ئهڤه ههمى ل بهر وان چو نينه، تشتهكێ سڤكه بهرانبهر عهزابا خودێ يا ئهو ژێ دڕهڤن، يا كو دێ گههته وان ئهگهر وان ههڤالينییا زۆرداران كر. جارهكێ (عهبدلمهلكێ كوڕێ مهروانى) داخواز ژ عهلییێ كوڕێ حوسهينێ كوڕێ ئيمام عهلى -ئهوێ ب ناسناڤێ زهينولعابدين دئێته ناسين- كر كو ژ مهدينێ بێته نك وى ل شامێ، وبــمــيـنـتـه ل وێرێ، زهينولعابدين ب ڤێ چهندێ يێ ڕازى نهبوو، ئينا خهليفهى بڕيار دا ب كوتهكى وى بينن، لهشكهرێ خهليفهى هاتنێ دهست وپییێن وى زنجيركرن، وبهرى وى ببهن زانايێ ناڤدار (ئبن شهابێ زوهرى) دهستويرى ژ لهشكهرى خواست كو دهليڤهيهكێ د گهل زهينولعابدينى بمينت، گوهدارییا زوهرى بكهن دا ئهو ڤێ سهرهاتییێ بۆ مه ڤهگێڕت:
زوهرى دبێژت: گاڤا ئهز چوويمه نك زهينولعابدينى ومن دهست وپییێن وى زنجيركرى ديتين ئهز گريم، ومن گۆتێ: خوزى ئهز نوكه ل شوينا ته بام وتو يێ بهرداى باى، وى گۆته من: ئهى زوهرى ما تو هزر دكهى ئهڤ حالێ ئهز تێدا بۆ من يێ نهخۆشه؟ نێ ئهگهر من ڤيابا ئهز يێ گرتى نهدبووم.
بهلێ ڕاسته.. ئهگهر وى ڤيابا دا چت ل ديوانا خهليفهى ڕوينت وتشتهك يێ ژێ كێم نهدبوو، دا يێ ب قهدر وخاتر بت، بهلێ سوباهى دهمێ ئهو ڕابهرى خودێ ڕادوهستيا وپسيار ژێ دهاته كرن: ئهو چ ههڤالينى بوو تو وخهليفێ زۆردار گههاندییه ئێك؟ بۆچى تو ل ديوانا وى دڕوينشتى؟ ئهو دێ چ بێژت؟ نه.. ئهى زوهرى بلا نهخۆشییا ئهڤرۆ بت نه شهرمزارییا سوباهى!
(ئهبوو وائل شهقيقێ كوڕێ سهلهمهى) ئێك ژ زانايێن تابعییان بوو، بيست صهحابى ديتبوون، ڕۆژهكێ ئێكى گۆتێ: مزگينییا من ل ته بت كوڕێ ته (يهحيا) يێ بوويه قازى، وى گۆت: ئهگهر ته گـۆتبا من كوڕێ ته يهحيا مر، من گهلهك پێ خۆشتر بوو ژ ڤێ گۆتنا ته گـۆتـى، پاشى وى گۆته كچهكا خۆ: ژ ئهڤرۆ وێڤه چى تشتێ يهحيا بۆ من بينت ژێ وهرنهگرى!
مـهزنــیـیـا دنيايێ هنده د چاڤێن وان دا يا بێ بها بوو؛ چونكى دنيايێ ب خۆ چو بها ل نك وان نهبوو.. بــهلـێ دڤێت ژ بيـر نهكهين كو مرۆڤێن خودێ ئهگهر هات وجارهكێ ئێك ژ وان ل ديوانا مهزنهكى ئاماده ببا، قهدرگرتنا وى مهزنى بۆ وى ئێكا هند ژ وى چێ نهدكر كو ئهو خـۆ ژ گـۆتـنـا حـهقییێ بدهته پاش، (مالكێ كوڕێ دينارى) ڕۆژهكێ چوو ديوانا والییێ (بهصرا)، والى گـۆتێ: دوعا بۆ مه بكه، وى گـۆتێ: نوكه ل بهر دهرگههێ كوچكا ته چهند مرۆڤ ههنه زۆردارى يا لێ هاتییه كرن.. ئهو ههمى يێ نفرينان ل ته دكهن!
مرۆڤێن خودێ ئهگهر چ ب پشكدارییا مهزنێن دنيايێ د مهزنییا وان دا ڕازى نابن ژى، بهلێ ئهو خۆ ژ هندێ ژى نادهنه پاش كو حهقییێ بگههيننه وان؛ دا وان چو هێجهت نهمينن، ڕۆژهكێ (شيخ الإسلام ئبن تهيميه) چوو ديوانا ميرهكێ زالم؛ دا وى ژ خرابییێ پاشڤه ببهت، بۆ طان وى ميرى گۆت: تو مرۆڤهكێ زاهدى يا باش ئهو بوو ئهز هاتبامه نـك ته! (شيخ الإسلام)ى گۆتێ: مووسا ژ من چێتر بوو وفيرعهون ژ ته خرابتر بوو، د گهل هندێ ژى مووسا ڕۆژێ سێ جاران دچوو بهر دهرێ كۆچكا فيرعهونى؛ دا حهقییێ بۆ بێژت!!
