دەرگەهێ پێنجێ
ناڤبڕا ئێكێ
فەربوونا ڤیان ومەزنكرنا پێغەمبەری، وپاشڤەبرنا ژ (غلو) وزێدە بلندكرنا وی، وئاشكەراكرنا بهایێ وی سلاڤ لێ بن
1 - فەربوونا ڤیان ومەزنكرنا وی -سلاڤ لێ بن-:
ل سەری یا فەرە ل سەر عەبدی حەز ژ خودێ بكەت، وئەو مەزنترین ڕەنگێن پەرستنێیە، خودێ دبێژت: [ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبّاً لِلَّهِ- وڤیانا خودان باوەران بۆ خودێ پترە ژ یا ڤان كافران بۆ خوداوەندێن وان ] (البقرة: 165).
چونكی خودێیە قەنجی ب هەمی نعمەتێن ئاشكەرا ونەپەنی ل بەنییێن خۆ كری، پاشی پشتی ڤیانا خودێ ڤیانا پێغەمبەری ژی -سلاڤ لێ بن- یا فەرە چونكی ئەوە بۆ خودێ گازی كری وئەو ب خەلكی دایە ناسین، وشریعەتێ وی گەهاندی، وئەحكامێن وی ئاشكەرا كرن، ڤێجا هەچی خێرا دنیایێ وئاخرەتێ گەهشتبتە خودان باوەران ل سەر دەستێ پێغەمبەرییە، وكەس ناچتە بەحەشتێ ئەگەر گوهداری ودویچوونا وی نەكەت، و د حەدیسێ دا هاتییە: [ ثلاث من كن فيه وجد حلاوة الإيمان: أن يكون الله ورسوله أحب إليه مما سواهما، وأن يحب المرء لا يحبه إلا لله، وأن يكره أن يعود في الكفر بعد أن أنقذه الله منه، كما يكره أن يقذف في النار - سێ تشت هەنە هەچییێ ئەو ل نك بن ئەوی شرینییا باوەرێ دیت: كو خودێ پێغەمبەرێ وی ل بەر وی ژ هەر تشتەكێ دی خۆشتڤیتر بن، وحەز ئێكی بكەت بۆ خودێ نە ژ بەر تشتەكێ دی، وكو حەز نەكەت ل كوفرێ بزڤڕت پشتی خودێ ئەو ژێ خلاس كری كانێ چاوا وی نەڤێت ئەو بێتە هاڤێتن د ئاگری دا ] (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن ).
وڤیانا پێغەمبەری ب ڤیانا خودێ ڤە یا گرێدایە و د دویڤ دا دئێت، و د دەر حەقا ڤیانا پێغەمبەری دا -سلاڤ لێ بن- وكو یا فەرە ئەو پێشی ڤیانا هەر خۆشتڤییەكێ دی بت ژبلی خودێ گۆتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- هاتییە: [ لا يؤمن أحدكم حتى أكون أحب إليه من ولده ووالده والناس أجمعين - باوەرییا ئێك ژ هەوە تمام نابت ئەگەر ئــەز ل نك وی یێ خۆشتڤیـتـر نەبـم ژ كوڕێ وی وبابێ وی ومرۆڤان هەمییان ]( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن).
بەلكی حەدیس هاتییە كو فەرە ل سەر موسلمانی پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- ل نك وی ژ نەفسا وی ب خۆ ژی خۆشتڤیتر بت، وەكی وێ حەدیسێ دا هاتی كو عومەرێ كوڕێ خەگگابی - خودێ ژێ ڕازی بت - گۆت: ئەی پێغەمبەرێ خودێ، تو ل نك من ژ هەمی تشتان خۆشڤیتری نەفسا من تێ نەبت، ئینا پێغەمبەری - سلاڤ لێ بن گۆت : [ والذي نفسي بيده حتى أكون أحب إليك من نفسك - ئەز ب وی كەمە یێ نەفسا من د دەستی دا حەتا ئەز ل نك تە ژ نەفسا تە ژی خۆشتڤیتر نەبم ] ئینا عومەری گۆت: پا تو نوكە ل نك من ژ نەفسا من ژی خۆشتڤیتری، پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆت: [ الأن یا عمر - نوكە ئەی عومەر ] (بوخاری ڤەدگوهێزت ).
ژ ڤێ دئێتە زانین كو ڤیانا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- یا فەرە وبەری ڤیانا هەر تشتەكێ دی ژبلی ڤیانا خودێ دئێت، چونكی ئەو د دویڤ وێ دا دئێت و ب وێ ڤە یا گرێدایە، چونكی ئەو ژ بەر ڤیانا خودێیە، ئەگەر ڤیانا خودێ د دلێ خودان باوەری دا زێدە بوو ئەو ژی زێدە دبت، وئەگەر كێم بوو ئەو ژی كێم دبت، وهەچییێ خودێ بڤێت ئەو بۆ خودێ دێ حەز ژ خەلكی ژی كەت.
وڤیانا مرۆڤی بۆ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- هندێ دخوازت ئەو د چاڤێن مرۆڤی دا یێ مەزن و ب بها بت، ومرۆڤ دویكەفتنا وی بكەت، وگۆتنا وی ب پێش گۆتنا هەر كەسەكێ دی بێخت، وسوننەتا وی ژی مەزن ببینت.
(ابن القیم) ێ زانا - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((وڤیان ومەزنكرنا هەر مرۆڤەكێ هەبت هنگی دێ یا دورست بت ئەگەر ب ڤیان ومەزنكرنا خودێ ڤە یا گرێدای بت، وەكی ڤیان ومەزنكرنا پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن-، چونكی ئەو ژ تمامییا ڤیان ومەزنكرنا وییە یێ ئەو هنارتی وئوممەتا وی ژ بەر ڤیانا خودێ بۆ وی ئەو دڤێت، و ژ بەر مەزنكرنا خودێ بۆ وی ئەو وی مەزن دكەن، وئەو ڤیانەكا بۆ خودێیە و ژ پێتڤییێن ڤیانا خودێیە. ومەخسەد: هندی پێغەمبەرە -سلاڤ لێ بن- خودێ ڤیان وهەیبەت دابوویێ، لەو مرۆڤەك ل بەر مرۆڤەكی هند یێ خۆشتڤی و ب هەیبەت نەبوو هندی پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- یێ خۆشتڤی و ب هەیبەت بوو ل نك صەحابییێن وی، عەمرێ كوڕێ عاصی پشتی موسلمان بووی دبێژت: نەڤیانا من بۆ كەسێ هندی نەڤیانا وی نەبوو، ودەمێ ئەز موسلمان بوویم ڤیانا من بۆ كەسێ هندی ڤیانا من بۆ وی نەبوو، وكەس د چاڤێن من دا هندی وی یێ ب هەیبەت نەبوو، ودبێژت: ئەگەر پسیار ژ من بێتەكرن كو ئەز سالۆخەتێن وی بێژم، ئەز نەشێم وێ چەندێ بكەم، چونكی ژ بەر هەیبەتا وی من تێر بەرێ خۆ نەددایێ. وعوروەیێ كوڕێ مەسعوودی گۆتە قورەیشییان: ئەی مللەتێ من! ئەز ب خودێ كەمە ئەزێ چوویمە نك كیسرا وقەیصەری ومەلكان، ومن مەلكەك نەدیتییە هەڤالێن وی هند وی مەزن بكەن، وەكی هەڤالێن موحەممەدی موحەممەدی مەزن دكەن، ب خودێ هندی ئەو وی مەزن دكەن ئەو باش بەرێ خۆ نادەنێ، وئەو جارەكێ تف ناكەت ئەگەر نەكەفتە د دەستێ ئێك ژ وان دا، ڤێجا ئەو د سنگ ودێمێ خۆ نەدەت، ودەمێ ئەو دەسنڤێژا خۆ دشۆت نێزیكە ئەو سەرا وێ ئاڤێ لێك بكەڤن))(جلاء الأفهام، بپ 120-121).
2 - پاشڤەلێدانا ژ (غلو) وزێدەگاڤییا
د مەدحكرنا وی دا:
(غلو) پێلێدانا توخویبانە، دئێتە گۆتن: فلان كەسی (غلو) كر، ئەگەر وی د قەدرگرتنێ دا پێ ل توخویبان دانا، خودێ دبێژت: [ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُم] (النساء: 171) یەعنی: د دینێ خۆ دا پێ ل توخویبان نەدانن.
وزێدە گاڤییا د مەدحكرنێ دا ئەوە مرۆڤ د مەدحكرنێ دا پێ ل توخویبان بدانت، ودرەوێ تێدا بكەت، ومەخسەد ب (غلو) ێ د دەر حەقا پێغەمبەری دا -سلاڤ لێ بن- ئەوە مرۆڤ د قەدرگرتنا وی دا پێ ل توخویبان بدانت، كو وی ژ دەرەجا عەبدینی وپێغەمبەرینییێ بلندتر لێ بكەت، وهندەك سالۆخەتێن خوداینییێ بدەتێ، وەكی كو دوعایێ ژێ بكەت وهەوارێن خۆ بگەهینتێ وسویندێ پێ بخۆت.
ومەخسەد ب زێدەگاڤییا د مەدحكرنا وی دا ئەوە زێدەتر ژ حەددێ دورست مەدحێن وی بێنەكرن، وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەم ژ وێ چەندێ پاشڤەلێداینە دەمێ گۆتی: [ لا تُطروني كما أطرت النصارى ابن مريم، إنما أنا عبد، فقولوا: عبد الله ورسوله - زێدەگاڤییێ د مەدحكرنا من دا نەكەن، هەما ئەز عەبدەكم، ڤێجا بێژن: عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وی ] (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن )، یەعنی: ب نەحەقییێ مەدحێن من نەكەن، و د مەدحكرنا من دا پێ ل توخویبان نەدانن، وەكی كو فەلان د دەر حەقا عیسایی دا -سلاڤ لێ بن- كری ڤێجا خوداینی دایێ، بەلكی هوین وەسا سالۆخەتێن من بدەن وەكی خودایێ من سالۆخەتێن من داین، وبێژن: عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وی، ودەمێ هندەك صەحابییێن وی گۆتییێ: تو سەییدێ مەیی، وی گۆت: [ السید الله تبارك وتعالی - یێ سەیید خودایێ پاك وبلندە ]، ودەمێ وان گۆتییێ: باشترێ مە ویێ شیانا وی مەزنتر، ئینا وی گۆت: [ قولوا بقولكم أو بعض قولكم، ولا يستجرينكم الشيطان - ب گۆتنا خۆ یان هندەك گۆتنا خۆ بێژن، وبلا شەیتان هەوە ب لایێ خۆ ڤە نەكێشت ] ( ئەبوو داود ب سەنەدەکا باش ڤەدگوهێزت).
وهندەك مرۆڤان گۆتێ: ئەی پێغەمبەرێ خودێ، باشترێ مە وكوڕێ باشترێ مە، وسەییدێ مە وكوڕێ سەییدێ مە، ئینا وی گۆت: [ يا أيها الناس، قولوا بقولكم، ولا يستهوينكم الشيطان، أنا محمد عبد الله ورسوله، ما أحب أن ترفعوني فوق منزلتي التي أنزلني الله عز وجل - گەلی مرۆڤان، ب گۆتنا خۆ بێژن، وبلا شەیتان هەوە د سەر دا نەبەت، ئەز موحەممەدم عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وی، من نەڤێت هوین من ژ مەرتەبا من یا خودێ ئەز لێ دانایم بلندتر لێ بكەن ] (ئەحمەد و نەسائی ڤەدگوهێزن ).
پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- پێ نەخۆش بوو مەدحێن وی ب ڤان پەیڤان بێتەكرن: تو سەییدێ مەیی، تو باشترێ مەیی، تو چێترێ مەیی، تو مەزنترێ مەیی، هەر چەندە ئەو باشتر وشریفترێ هەمی چێكرییانە، بەلێ وی ئەو ژ وێ چەندێ پاشڤەلێدان دا وان ژ (غلووێ) وزێدە بلندكرنا د دەر حەقا وی دا دویر بكەت، ودا تەوحیدێ بپارێزت، وبەرێ وان دا هندێ كو ئەو وی ب دو سالۆخەتان سالۆخ بدەن، ئەو هەردو بلندترین دەرەجەیێن عەبدینە، وچو (غلو) تێدا نینە، وچو ترس ژی ل سەر عەقیدێ نینە، وئەو هەردو ئەڤەنە: عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وی، ووی نەڤیا ئەو وی ژ وێ دەرەجەیێ بلندتر لێ بكەن یا خودێ ئەو لێ دانای وبۆ وی ڤیای، وگەلەك مرۆڤ هەنە پێگێری ب گۆتنا وی نەكرییە ودوعایان بۆ خۆ ژێ دكەن، وهەوار دكەنێ، وسویندێ پێ دخۆن، ووێ ژ وی دخوازن یا كو بەس ژ خودێ دئێتە خواستن، وەكی كو ل مەولوودان دئێتەكرن و د سرۆدان دا دئێتە گۆتن، وحەقێ خودێ وحەقێ پێغەمبەری ژێك نا ڤاڤێرن.
(ابن القیم) ێ زانا د (نوونی) یا خۆ دا دبێژت:
لله حـق لا يـكـون لـغـيـره
ولعبـده حـق هما حقان
لا تجعلوا الحقين حقاً واحـداً
مـن غير تمييز ولا فرقان
(خودێ حەقەك هەیە، وعەبدێ وی حەقەك هەیە، ئەو دو حەقن، هوین هەردو حەقان نەكەنە ئێك وبێ جوداكرن وڤاڤارتن تێكەلی ئێك نەكەن).
3 - ئاشكەراكرنا مەرتەبا وی -سلاڤ لێ بن-:
قەیدی ناكەت مەرتەبا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ب مەدحكرنا وی بێتە ئاشكەراكرن ب وێ یا خودێ مەدحێن وی پێ كری، وبەحسێ وێ دەرەجەیێ بێتەكرن یا خودێ قەدرێ وی پێ گرتی، وباوەری پێ بێتە ئینان، چونكی ئەو عەبدێ خودێ وپێغەمبەرێ وییە، ویێ باشتر د ناڤ چێكرییێن وی دا ئەوە، وئەو چێترێ هەمی چێكرییانە، وئەو پێغەمبەرێ خودێیە بۆ هەمی مرۆڤان، وبۆ ئەجنان ژی، وئەوێ باشتر پێغەمبەرانە، ودویماهییێ وانە، پشتی وی چو پێغەمبەر نینن، خودێ سنگێ وی بۆ وی بەرفرەهكر، وناڤ ودەنگێن وی بلندكرن، وشكەستن وشەرمزاری ب سەر وی دا ئینا یێ بێ ئەمرییا وی بكەت، وئەو خودانێ وی جهێ ڕاوەستانێیە یێ مەدحێن وی لێ دئێنەكرن، یێ خودێ د دەر حەقێ دا گۆتی: [ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً مَحْمُوداً - بەلكی خودایێ تە تە ل جهەكی ڕاوەستینت مرۆڤێن بەراهییێ ودویماهییێ مەدحێن تە ژ بەر بكەن ] (الإسراء: 79).
وئەڤ جهێ ئەو لێ ڕادوەستت ئەوە یێ خودێ وی لێ ددانت دا ئەو مەهدەرێ بۆ خەلكی بكەت ل ڕۆژا قیامەتێ، دا خودایێ وان وان ژ دژوارییا مەحشەرێ تەنا بكەت، وئەو جه یێ تایبەتە بۆ وی وئەو بۆ چو پێغەمبەرێن دی نینە.
وئەو ژ هەمی كەسان پتر ژ خودێ دترست، و ژ هەمییان ب تەقواترە، وخودێ نەهێلایە كەس ل دیوانا وی دەنگێ خۆ بلند بكەت، ومەدحێن وان كرییە یێن دەنگێ خۆ ل نك وی نزم دكەن، خودێ دبێژت: [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ. إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ. إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُوا حَتَّى تَخْرُجَ إِلَيْهِمْ لَكَانَ خَيْراً لَهُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ - ئەی ئەوێن باوەری ب خودێ ئینای، دەمێ هوین د گەل پێغەمبەری دئاخڤن هوین دەنگێ خۆ ب سەر دەنگێ وی نەئێخن، وهوین ب دەنگەكێ بلند گازی وی نەكەن وەكی هوین گازی ئێك ودو دكەن، وهوین دەمێ وی دئاخێڤن وی وەكی خەلكێ دی حسێب نەكەن، كا چاوا ئەو ب پێغەمبەرینییا خۆ وەكی خەلكێ دی نینە، وڤیان ودویكەفتنا وی كارەكێ فەرە، هوین ڤێ چەندێ بكەن، دا كریارێن هەوە پویچ نەبن بێی هوین پێ بحەسن. هندی ئەون یێن دەنگێ خۆ ل نك پێغەمبەرێ خودێ نزم دكەن ئەو ئەون یێن خودێ دلێن وان بۆ تەقوایێ جەرباندین، لێبۆرینا ژ گونەهان وخێرەكا مەزن، كو بەحەشتە بۆ وان ل نك خودێ هەیە. هندی ئەون یێن ل پشت مەزەلكێن تە ب دەنگەكێ بلند گازی تە دكەن ئەی موحەممەد، پترییا وان تێ ناگەهن كانێ د گەل پێغەمبەری دڤێت ئەو ب چ تۆرە بن، وئەگەر وان بێهنا خۆ فرەه كربا حەتا تو دەردكەفتییە نك وان ئەو ل نك خودێ بۆ وان دا چێتر بت، چونكی خودێ فەرمان ل وان كرییە ئەو قەدرێ تە بگرن، وخودێ باش گونەه ژێبرە بۆ وی تشتێ وان ژ نەزانین كری ویێ دلۆڤانكارە ب وان لەز د عەزابدانا وان دا نەكرییە ] (الحجرات: 2-5).
ئیمام (ابن كثیر) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((د ڤان ئایەتان دا خودێ بەنییێن خۆ تۆرە دان دا بزانن دێ چاوا سەرەدەرییێ د گەل پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- كەن وڕێز وبهایێ وی پارێزن ووی مەزن كەن.. كو دەنگێ خۆ ب سەر دەنگێ وی نەئێخن)).
وخودێ نەهێلا پێغەمبەر وەكی خەلكێ دی ب ناڤێ وی بێتە گازیكرن، كو بێژنێ: ئەی موحەممەد، بەلكی دڤێت ئەو ب پێغەمبەرینییێ بێتە گازیكرن، وبێژنێ: ئەی پێغەمبەرێ خودێ، خودێ دبێژت: [ لا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضا- دەمێ هوین گازی پێغەمبەری دكەن نەبێژن: ئەی موحەممەد، وەكی هـوین گـازی ئێك ودو دكەن، بەلێ قەدرێ وی بگرن، وبێژن: ئەی پێغەمبەرێ خودێ ] (النور: 63).
وهەر وەسا خودێ دەمێ گازی وی دكەت دبێژتێ: [ ئەی پێغەمبەر ] وخودێ وملیاكەتێن وی صلاوەت دانە سەر، وفەرمان ل بەنییێن خۆ ژی كر كو ئەو صلاوەت وسلاڤان بدەنە سەر، خودێ دبێژت: [ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيما- هندی خودێیە ل نك ملیاكەتێن نێزیك مەدحێن پێغەمبەری سلاڤ لێ بن دكەت، وفریشتەیێن وی ژی مەدحێن پێغەمبەری دكەن ودوعایان بۆ دكەن، ئەیگەلی ئەوێن باوەری ب خودێ وپێغەمبەرێ وی ئینای وكار ب شریعەتێ وی كری، هوین بۆ قەدرگرتن سلاڤان بدەنە سەر پێغەمبەرێ خودێ ودوعایان بۆ وی بكەن ] (الأحزاب: 56).
بەلێ بێ دەلیلێن دورست ژ كیتاب وسوننەتێ چو دەم وكەیفییەت بۆ مەدحكرنا وی -سلاڤ لێ بن- نائێنە تایبەتكرن، وئەوا خودانێن مەولوودان دكەن دەمێ وێ ڕۆژێ یا ئەو دبێژن ڕۆژا بوونا وییە بۆ مەدحكرنا وی تایبەت دكەن، بیدعەیەكا كرێتە.
و ژ مەزنكرنا وییە -سلاڤ لێ بن-: سوننەتا وی بێتە مەزنكرن، وواجببوونا كارێ ب وێ سوننەتێ بێتە باوەركرن، وكو ئەو د فەربوونا مەزنكرن وكارپێكرنێ دا ل مەرتەبا دووێ پشتی قورئانا پیرۆز دئێت، چونكی ئەو وەحییا خودێیە، وەكی خودێ گۆتی: [ وَمَا يَنْطِقُ عَنْ الْهَوَى. إِنْ هُوَ إِلا وَحْيٌ يُوحَى - موحەممەد ژ ڕێكا هیدایەتێ وحەقییێ دەرنەكەفتییە، ودسەردا نەچوویە، بەلكی ئەو یێ سەرڕاست وڕێ دورستە، وئەو ژ نك خۆ نائاخڤت. وقورئان وسوننەت وەحییا خودێیە بۆ پێغەمبەرێ وی موحەممەدی سلاڤ لێ بن ] (النجم: 3-4).
ڤێجا چێ نابت كەس گومانێ بێختە سوننەتێ، یان بهایێ وێ كێم بكەت، یان بێ زانین د دەر حەقا سوننەتێ دا باخڤت حەدیسان دورست بكەت یان دورست نەكەت، یان ل دۆر سەنەدا وان باخڤت، و ل ڤی زەمانی گەلەك نەزان هەنە زێدەگاڤییێ ل سەر سوننەتا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دكەن، ب تایبەتی د ناڤ وان گەنجان دا یێن نەگەهشتی، ئەوێن هێشتا د قویناغێن دەسپێكێ دا ژ خواندنێ، ئەوێن حەدیسان (صەحیح) دكەن و (ضعیف) دكەن وڕەخنەیان ل (راوییان) دگرن، بێ زانینەك وان هەبت ژبلی خواندنا هندەك كتێبان، و د ڤێ دا مەترسییەكا مەزن ل سەر وان و ل سەر ئوممەتێ هەیە، ڤێجا دڤێت ئەو تەقوا خودێ بكەن و ل حەددێ خۆ ڕاوەستن.
ناڤبڕا دووێ
فەربوونا گوهداری وچاڤلێكرنا وی
سلاڤ لێ بن
گوهدارییا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ب كرنا وی تشتێ وی فەرمان پێ كری، وخۆدویركرنا ژ وی تشتێ وی پاشڤەلێدان ژێ كری، كارەكێ واجبە و ژ پێتڤییێن شاهدەدانێیە كو ئەو پێغەمبەرێ خودێیە، و د گەلەك ئایەتان دا خودێ فەرمان ب گوهدارییا وی كرییە، وهندەك جاران گوهدارییا وی ب گوهدارییا خۆ ڤە گرێددەت، وەكی گۆتی: [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُول- ئەی گەلی ئەوێن باوەری ئینای، د بەرسڤا فەرمانێن خودێ وەرن وبێ ئەمرییا وی نەكەن، و د بەرسڤا پێغەمبەری سلاڤ لێ بن وەرن وگوهدارییا وێ حەقییێ بكەن یا ئەو پێ هاتی ] (النساء: 59)، وئایەتێن ب ڤی ڕەنگی، وهندەك جاران فەرمانێ ب گوهدارییا وی ب تنێ دكەت، وەكی گۆتی: [ مَنْ يُطِعْ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّه - هەچییێ گوهدارییا پێغەمبەری سلاڤ لێ بن بكەت، وكاری ب دینێ وی بكەت، ئەو وی گوهدارییا خودێ كر وكار ب فەرمانا وی كر ] (النساء: 80)، [ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُون- وهوین گوهدارییا پێغەمبەری سلاڤ لێ بن بكەن، دا بەلكی خودێ دلۆڤانییێ ب هەوە ببەت ] (النور: 56).
وهندەك جاران خودێ گەفێ ل وی دكەت یێ بێ ئەمرییا پێغەمبەرێ وی -سلاڤ لێ بن- بكەت، وەكی گۆتی: [ فَلْيَحْذَرْ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيم- ڤێجا ئەوێن بێ ئەمرییا پێغەمبەرێ خودێ دكەن بلا ژ هندێ بترسن كو فتنەك ونەخۆشی ب سەر وان دا بێت، یان عەزابەكا ب ئێش ونەخۆش ل ئاخرەتێ بگەهتە وان ] (النور: 63).
یەعنی: فتنەك ژ كوفرێ یان نفاقێ یان بیدعێ ب سەر دلێن وان دا بێت، یان عەزابەكا ب ئێش د دنیایێ دا ب كوشتنێ یان جزادانێ یان گرتنێ، یان هەر جزایەكێ دی یێ ب لەز.
وخودێ گوهداری ودویكەفتنا وی كرە ئەگەرا هندێ عەبد ڤیانا خودێ ب دەست خۆ بێخت وگونەهێن خۆ بدەتە ژێبرن، خودێ دبێژت: [ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمْ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ - تو ئەی موحەممەد بێژە: ئەگەر ڕاستە هەوە خودێ دڤێت هوین دویكەفتنا من بكەن وڤەشارتی وئاشكەرا باوەرییێ ب من بینن، خودێ ژی دێ هوین ڤێن، وگونەهێن هەوە دێ ژێ بەت ] (آل عمران: 31).
ووی گوهدارییا وی كرە هیدایەت، وبێ ئەمرییا وی كرە سەرداچوون، خودێ دبێژت: [ ۆإِنْ تُگِیعُوهُ تَهْتَدُوا - وئەگەر هوین گوهدارییا وی بكەن دێ ب هیدایەت ئێن ] (النور: 54).
ودبێژت: [ فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدى مِنْ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ - ڤێجا ئەگەر وان بەرسڤا تە نەدا، تو بزانە كو هەما ئەو دویكەفتنا دلچوونێن خۆ دكەن، وكەس ژ وی بەرزەتر نینە یێ دویكەفتنا دلچوونێن خۆ بكەت بێی وی هیدایەتەك ژ نك خودێ هەبت. هندی خودێیە بەرێ وی مللەتێ زۆردار نادەتە حەقییێ یێ بێ ئەمرییا خودێ بكەت، وپێ ل توخویبێن وی بدانت ] (القصص: 50).
وخــودێ ئاشكەراكرییە كو ئەو جهێ چاڤلێكرنا باشە بۆ ئوممەتا خۆ، ودبێژت: [ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرا- ب ڕاستی بۆ هەوە گەلی خودان باوەران، د گۆتن وكریار وسەروبەرێ پێغەمبەرێ خودێ دا سلاڤ لێ بن چاڤلێكرنەكا باش هەبوویە هوین چاڤ لێ بكەن، ڤێجا هوین پێگیرییێ ب ڕێبازا وی بكەن، وهەما ئەو پێگیرییێ ب سوننەتا وی دكەت یێ ژ خودێ وڕۆژا دویماهییێ یێ ب هیڤی بت، وگەلەك زكرێ خودێ كربت وداخوازا ژێبرنا گونەهان ژێ كربت، وشوكرا وی ل سەر هەمی حالان كربت ] (الأحزاب: 21).
(ابن كثیر) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((ئەڤ ئایەتا پیرۆز بناخەیەكێ مەزنە د چاڤلێكرنا پێغەمبەری دا -سلاڤ لێ بن- د گۆتن وكریار وسەروبەرێ وی دا، ژ بەر ڤێ چەندێ خودایێ پاك وبلند فەرمان ل مرۆڤان كر كو ئەو ل ڕۆژا ئەحزابێ چاڤ ل پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بكەن د صەبر وبێنفرەهییا وی دا، و د جهاد وخۆڕاگرتنا وی دا، و د چاڤەڕێییا وی دا بۆ بەرفرەهكرنێ ژ نك خودایێ وی، سلاڤێن خودێ لێ بن هەر وهەر حەتا ڕۆژا قیامەتێ)).
وخودێ بەحسێ گوهدارییا پێغەمبەری ودویكەفتنا وی د نێزیكی چل جهان دا ژ قورئانێ كرییە، ونەفس ژ خوارن وڤەخوارنێ پتر د هەوجەیی وێنە یا ئەو پێ هاتی، چونكی ئەگەر خوارن وڤەخوارن ب دەست نەكەفت د دنیایێ دا ئەو دێ مرن، بەلێ گوهداری ودویكەفتنا پێغەمبەری ئەگەر ژ دەست دەركەفت عەزاب وبەختڕەشییا هەر وهەر دێ گەهتێ، وپێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- فەرمان كرییە كو د كرنا عیبادەتان دا چاڤ ل وی بێتەكرن، و ئەو ب وی ڕەنگی بێنەكرن یێ وی كری، خودێ دبێژت: [ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَة - ب ڕاستی چاڤلێكرنەكا باش بۆ هەوە د پێغەمبەری دا هەبوویە ] (الأحزاب: 21)، وپێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ صلوا كما رأيتموني أصلي- وەسا نڤێژێ بكەن وەكی هەوە ئەز دیتیم دكەم ] (بوخاری ڤەدگوهێزت )، ودبێژت: [ خذوا عني مناسككم - سەروبەرێ كرنا حەجا خۆ بۆ خۆ ژ من بگرن ] ( موسلم ڤەدگوهێزت)، ودبێژت: [ من عمل عملاً لیس علیه أمرنا فهو رد - هەچییێ كارەكــی بكەت ودینێ مە پێ نەهات بت ئەو ل وی یێ زڤڕاندییە ] ( موسلم ڤەدگوهێزت)، ودبێژت: [ من رغب عن سنتي فلیس مني - هەچییێ دلێ خۆ ژ سوننەتا من سار كەت ئەو نە ژ منە ] ( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن) وحەدیسێن ب ڤی ڕەنگی، یێن كو فەرمانا ب چاڤلێكرنا وی، وپاشڤەلێدانا ژ بێ ئەمرییا وی تێدا هاتی.
ناڤبڕا سییێ
دورستییا دانا صەلات وسلاڤان
ل پێغەمبەری سلاڤ لێ بن
ژ حەقێ وییە یێ خودێ دایێ ل سەر ئوممەتا وی كو ئەو صەلات وسلاڤان بدەنە سەر، خودێ دبێژت: [ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيما - هندی خودێیە ل نك ملیاكەتێن نێزیك مەدحێن پێغەمبەری سلاڤ لێ بن دكەت، وفریشتەیێن وی ژی مەدحێن پێغەمبەری دكەن ودوعایان بۆ دكەن، گەلی ئەوێن باوەری ب خودێ وپێغەمبەرێ وی ئینای وكار ب شریعەتێ وی كری، هوین - بۆ قەدرگرتن - سلاڤان بدەنە سەر پێغەمبەرێ خودێ ودوعایان بۆ وی بكەن ] (الأحزاب: 56).
ودەمێ دئێتە گۆتن: خودێ صلاوەتان ددەتە سەر، مەخسەد پێ ئەوە خودێ ل نك ملیاكەتان مەدحێن وی دكەت، وصلاوەتێن ملیاكەتان دوعانە، وصلاوەتێن مرۆڤان داخواز ژێبرنا گونەهانە(بوخاری ڤێ چەندێ ژ( ئەبوو عالیة)ی ڤەدگوهێزت )، و د ڤێ ئایەتێ دا خودێ بەحسێ مەرتەبا عەبدێ خۆ وپێغەمبەرێ خۆ ل نك ملیاكەتێن بلند دكەت، كو ئەو ل نك وان مەدحێن وی دكەت، وملیاكەت صلاوەتان ددەنە سەر، پاشی خودێ فەرمان ل خەلكێ جیهانا نزم كر ئەو ئەو صلاوەتان بدەنە سەر وسلاڤان لێ بكەن، دا مەدحكرنا خەلكێ جیهانا بلند ونزم بۆ وی كۆم ببت.
وڕامانا [ وسَلِّمُوا تَسْلِیماً ] ئەوە: هوین ب سلاڤا ئیسلامێ سلاڤ كەنێ، ڤێجا ئەگەر صلاوەت دانە سەر پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بلا ئەو صەلات وسلاڤێ پێكڤە كۆم بكەت، وئێكێ ب تنێ نەبێژت، بلا نەبێژت: (صلی الله علیە) ب تنێ، ونەبێژت: (علیە السلام) ب تنێ، چونكی خودێ فەرمان ب هەردووان پێكڤە كرییە.
ودورستە ل هندەك جهان سلاڤ لێ بێتەكرن، یان واجبە یان ژی خێرەكا موئەككەدە، ویا باش ئەوە مرۆڤ ژ دەست خۆ نەكەت، و (ابن القیم) ی - خودێ ڕەحمێ پێ ببەت - د كتێبا خۆ دا (جلاء الأفهام) چل وئێك جهان دبێژت، ب ڤێ گۆتنا خۆ دەست پێ دكەت: ((جهێ ئێكێ: - وئەو ژ هەمییان گرنگترە - د دویماهییا (تەحییاتێ) دا د نڤێژێ دا، وموسلمان هەمی ل سەر دورستییا وێ كۆمبووینە، و ل سەر مەسەلا واجببونا وێ ل وی جهی ب خیلاف چووینە)) (جلاء الأفهام، بپ 222، 223) پاشی ژ جهێن وی گۆتین: ل دویماهییا قونووتێ، و د خوتبان دا وەكی خوتبا ئەینییێ، ویا هەردو جەژنان ویا نڤێژا بارانێ، وپشتی جابدانا بانگی، و ل دەمێ دوعاكرنێ، و ل دەمێ چوونا د مزگەفتێ ڤە ودەركەفتنا ژێ، و ل دەمێ بەحسێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دئێتەكرن، پاشی ئەو - خودێ رەحمێ پێ ببەت - بەحسێ وی بەرهەمی دكەت یێ ب دانا صلاوەتان ڤە دئێتە، وچل مفایان دبێژت ( ژێدەرێ بەرێ بپ 203)، ژ وان:
پێگیرییا ب فەرمانا خودێ ب وێ چەندێ.
و ژ وان: ب دەستڤەئینانا دەهــ صلاوەتان ژ خودێ ل سەر وی یێ جارەكێ صلاوەتان بدەت.
و ژ وان: هیڤییا ب جه هاتنا دوعایێ ئەگەر صلاوەت ل دەسپێكێ هەبت.
و ژ وان: ئەو دبتە ئەگەرا مەهدەرا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەگەر دخوازا وەسیلەتێ بۆ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- د گەل دا هەبت.
و ژ وان: ئەو دبتە ئەگەرا ژێبرنا گونەهان.
و ژ وان ئەو دبتە ئەگەرا هندێ پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- بەرسڤا وی ددەت یێ سلاڤ بكەتێ وصلاوەتان بدەتە سەر.
ڤێجا صەلات وسلاڤێن خودێ ل ڤی پێغەمبەرێ خودان قەدر بن.
ناڤبڕا چارێ
بهایێ بنەمالا وی، وتشتێ بۆ وان فەر بت
بێ كێمكرن یان زێدەكرنا بهایێ وان
بنەمالا پێغەمبەری (أهل البیت) ئەو مرۆڤێن پێغەمبەرینە یێن زەكات ل سەر هاتییە حەرامكرن، وئەو ژی بنەمالا عەلی، وجەعفەری، وعەقیلینە، وبنەمالا عەبباسی، وبنەمالا حارپێ كوڕێ عەبدلموططەلبی، وكابانییێن پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- وكچێن وی، ژ بەر گۆتنا خودێ: [ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمْ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرا - هەما خودێ ئەڤ شیرەتە ل هەوە كر، دا هەوە پاقژ وبژوین بكەت، وپیسییێ وخرابییێ ژ هەوە بنەمالا پێغەمبەری دویر بكەت، ودا نەفسێن هەوە زێدە پاقژ بكەت ] (الأحزاب: 33).
ئیمام (ابن كثیر) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((پاشی تشتێ تێدا نەكەفتە گومانێ هەر كەسێ هزرا خۆ د قورئانێ دا بكەت ئەوە كو كابانییێن پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- دكەڤنە د بن ڤێ گۆتنا خودێ ڤە: [ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمْ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرا ] (الأحزاب: 33) چونكی ئاخفتن د گەل وانە، و ژ بەر ڤێ چەندێ خودێ د دویڤ دا گۆت: [ وَاذكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ ] (الأحزاب: 34).
یەعنی: هوین ب وێ زانا ببن یا خودێ د مالێن هەوە دا بۆ پێغەمبەرێ خۆ دئینتە خوارێ ژ كیتابێ وسوننەتێ، قەتادە وهندەكێن دی ڤێ گۆتنێ دبێژن.
وهوین بیرا خۆ ل ڤێ قەنجییێ بیننەڤە یا هوین د ناڤبەرا مرۆڤان دا پێ هاتینە تایبەتكرن: كو د ناڤبەرا هەمی مرۆڤان دا وەحی ل مالێن هەوە دئێتە خوارێ، وعائیشا ڕستگۆیا كچا ڕاستگۆیی - خودێ ژێ رازی بت - ژ وان هەمییان هێژاترە بۆ ڤێ قەنجییێ، و ژ وان هەمییان فەرترە ب ڤێ دلۆڤانییا بەرفرەه، چونكی ژ وێ پێڤەتر وەحی ل سەر جهێ ژنكەكێ بۆ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- نەهاتبوو خوارێ، وەكی پێغەمبەری ب خۆ -سلاڤ لێ بن- گۆتی، وهندەك زانا دبێژن: چونكی ژبلی وێ پێغەمبەری چو كچ مارە نەكربوون، وژبلی وی چو زەلام د گەل وێ ل سەر جهی نەنڤست بوون (مەخسەدا وی ئەوە وێ شوی ب كەسێ دی نەكربوو) ڤێجا یا د جهێ خۆ دا بوو ئەڤ تایبەتمەندییە بۆ وێ بێتەدان، وئەڤ مەرتەبا بلند یا وێ ب تنێ بت، بەلێ ئەگەر ژنكێن وی ژ بنەمالا وی بن، پا مرۆڤێن وی هێژاترن ب ڤی ناڤی)).. ب دویماهی هات ژ تەفسیرا (ابن كثیر) ی.
وسوننی حەز ژ خەلكێ مالا پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- دكەن، وپشتەڤانییا وان دكەن، وشیرەتا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- د دەر حەقا وان دا دپارێزن ئەوا ل ڕۆژا (غدیر خم) - ناڤێ جهەكییە - گۆتی، دەمێ گۆتی: [ أذكركم الله في أهل بيتي - ئەز خودێ ل بیرا هەوە دئینم د دەر حەقا خەلكێ مالا خۆ دا ] (موسلم ڤەدگوهێزت ).
ڤێجا سوننی حەز ژ وان دكەن وقەدرێ وان دگرن، چونكی ئەو ژ ڤیانا وقەدرگرتنا پێغەمبەرییە -سلاڤ لێ بن-، ئەو ژی ب شەرتەكی: كو ئەو دویكەفتنا سوننەتێ بكەن، و ل سەر دینی دڕاست بن، وەكی پێشییێن خۆ وەكی عەبباسی وعەیالێ وی، وعەلی وعەیالێ وی، وهەچییێ دویكەفتنا سوننەتێ نەكەت ژ وان، و ل سەر دینی یێ ڕاست نەبت، چێ نابت پشتەڤانییا وی بێتەكرن ئەگەر خۆ ئەو ژ بنەمالا پێغەمبەری ژی بت.
وهەلویستێ سوننییان ژ بنەمالا پێغەمبەری هەولویستەكێ ب وژدان وناڤنجییە، ئەو پشتەڤانییا دینداران ژ وان دكەن، وخۆ بەری دكەن ژ وان یێن ژ دینی لاددەن ودژاتییا سوننەتێ دكەن، ئەگەر خۆ ژ بنەمالێ ژی بن، ومەسەلا كو ئەو ژ بنەمالێنە و ژ مرۆڤێن پێغەمبەرینە چو مفایێ وان ناكەت حەتا ئەو ل سەر دینێ خودێ دڕاست نەبن، (ئەبوو هورەیرە) - خودێ ژێ رازی بت - دبێژت: دەمێ ئەڤ ئایەتە هاتییە خوارێ: [ وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ - وتو ئەی موحەممەد، وان یێن نێزیكتر بۆ تە ژ مللەتێ تە ژ عەزابا مە بترسینە، كو ب سەر وان دا بێت ] (الشعراء: 214) پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- ڕابووڤە وگۆت: [ گەلی قورەیشییان - یان پەیڤەكا وەكی وێ - خۆ بكڕن، ئەز ب تشتەكی فایدەی ژ خودێ نادەمە هەوە، ئەی عەبباسێ كوڕێ عەبدلموگگهلبی ئەز ب تشتەكی فایدەی ژ خودێ نادەمە تە، ئەی صەفییایا مەتا پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- ئەز ب تشتەكی فایدەی ژ خودێ نادەمە تە، وئەی فاگمایا كچا موحەممەدی چی مالێ من یێ تە بڤێت بۆ خۆ ژ من بخوازە، ئەز ب تشتەكی فایدەی ژ خودێ نادەمە تە ] ( بوخاری ڤەدگوهێزت).
وحەدیسا: [ من بطّأ به عمله لم يسرع به نسبه - هەچییێ كارێ وی ئەو گیرۆكر، مالباتا وی وی ب لەز نائێخت ] (موسلم ڤەدگوهێزت ).
وسوننی خۆ ژ ڕێبازا رافزییان بەری دكەن ئەوێن (غلو) ێ د دەر حەقا هندەك ژ خەلكێ بنەمالێ دكەن، و ژ درەو دبێژن كو ئەو د مەعصووم وبێ گونەهن، و ژ رێبازا ناصبییان ژی ئەوێن دوژمناتییا خەلكێ بنەمالێ یێن سەرڕاست دكەن، وتانا لێ ددەن، و ژ ڕێبازا بیدعەچییان ژی ئەوێن تەوەسسولێ ب خەلكێ بنەمالێ دكەن، ووان بۆ خۆ دكەنە خوداوەند.
ڤێجا سوننی د ڤێ مەسەلێ ومەسەلێن دی ژی دا ل سەر ڕێبازا دورست وڕێكا ڕاستن، یا نە سستی تێدا ونە دژواری، ونە حەقێ بنەمالێ دخۆن ونە ژ زێدەی حەقێ وان ددەنێ، ویێن سەرڕاست ژ بنەمالێ قەبویل ناكەن كەس (غلو) ێ د دەر حەقا وان دا بكەت، وخۆ ژ وان بەری دكەن یێن زێدە (غلو) ێ دكەن، ومیرێ خودان باوەران عەلییێ كوڕێ ئەبوو گالبی - خودێ ژێ رازی بت - ئەو ب ئاگری سۆتن یێن (غلو) د دەر حەقا وی دا كری، وئبن عەبباسی - خودێ ژێ رازی بت - پشتەڤانییا وی ل سەر كوشتنا وان كر، بەلێ وی دگۆت بلا عەلی ئەو ب شیری كوشتبان شوینا سۆتنێ، وعەلی - خودێ ژێ رازی بت - داخوازا سەرۆكێ وان یێن (غلو) كری عەبدللاهێ كوڕێ سەبەئی كر دا بكوژت، بەلێ ئەو ڕەڤی وخۆ ڤەشارت.
ناڤبڕا پێنجێ
بهایێ صەحابییان وتشتێ دڤێت مرۆڤی باوەری پێ هەبت ددەر حەقا وان دا، وبۆچوونا سوننییان د وێ دا یا د ناڤبەرا وان دا چێبووی
1 - مەخسەد ب صەحابی چیە؟ و چ باوەری
ددەر حەقا وان دا دڤێت مرۆڤی هەبت؟
صەحابی: ئەوە یێ پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- دیتی وباوەری پێ ئینای و ل سەر وێ باوەرییێ مری، وتشتێ دڤێت مرۆڤی باوەری پێ هەبت د دەر حەقا وان دا ئەوە صەحابی باشترینێ ئوممەتێنە، وچێترین جیلن، ژ بەر هەڤالینییا وان بۆ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ووێ جیهادا وان ووی پێكڤە كری، وهلگرتنا وان بۆ شریعەتی وڤەگوهاستنا وی بۆ وان كەسێن پشتی وی هاتین، وخودێ د كیتابا خۆ دا مەدحێن وان كرینە وگۆتییە: [ وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنْ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَداً ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ - وئەوێن بۆ باوەری ئینانا ب خودێ وپێغەمبەرێ وی بەری مرۆڤان ڕاكرین، ژ وان مشەختان یێن مللەت وئویجاخێن خۆ هێلاین وقەستا وارێ ئیسلامێ كری، ووان پشتەڤانێن پشتەڤانییا پێغەمبەری دژی كافران كری، وئەوێن ب قەنجی - د باوەری وگۆتن وكریاران دا - دویكەفتنا وان كری، ئەو ئەون یێن خودێ ژێ ڕازی بووی ژ بەر گوهدارییا وان بۆ خودێ وپێغەمبەرێ وی، وئەو ژ وی ڕازی بوون ژ بەر خێرا مەزن یا وی دایە وان سەرا باوەری وگوهدارییا وان، ووی بەحەشتێن ڕویبار د بن دا دچن بۆ وان ئامادە كرینە هەروهەر ئەو دێ تێدا بن، وئەڤەیە سەركەفتنا مەزن ] (التوبة: 100).
وخودێ گۆتییە: [ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ اللَّهِ وَرِضْوَاناً سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمْ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً - موحەممەد پێغەمبەرێ خودێیە، وئەوێن د گەل وی ل سەر دینێ وی ل سەر كافران ددژوارن، و د ناڤبەرا خۆ دا ددلۆڤانن، تو وان دبینی ئەو د نڤێژێ دا بۆ خودێ دچنە ركووعێ وسجوودێ، ئەو دخوازن خودایێ وان قەنجییێ د گەل وان بكەت، ڤێجا وان ببەتە بەحەشتێ، و ژ وان ڕازی ببت، نیشانا عەبدینییا وان بۆ خودێ ل سەر وچاڤێن وان یا دیارە ژ بەر شوینا سجوودێ وعیبادەتی، ئەڤە ئەو سالۆخەتێ وانە یێ د تەوراتێ دا هاتی. ومەتەلا وان د ئنجیلێ دا وەكی مەتەلا وی چاندییە یێ چەق وبستیكا خۆ دەرێخستی، پاشی تایێن وی زێدە بووین، و ب هێزكەفتی، وخۆ ل سەر بنا خۆ گرتی وجوان ڕابووی، ب ڕەنگەكێ وەسا كو كەیفا وەرازان پێ بێت، دا ئەو ب مشەبوونا ڤان خودان باوەران وجوانییا وان كەربێن كافران ڤەكەت. خودێ سۆزا دایە وان یێن باوەری ب خودێ وپێغەمبەرێ وی ئینای وئەو كری یا خودێ فەرمان پێ لێ كری ژ وان، كو گونەهێن وان ژێ ببەت، وخێرەكا بێ ڤەبڕین، كو بەحەشتە، بدەتێ ] (الفتح: 29).
وخودێ گۆتییە: [ لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ اللَّهِ وَرِضْوَاناً وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُوْلَئِكَ هُمْ الصَّادِقُونَ. وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الْمُفْلِحُونَ - وهەر وەسا هندەك ژ ڤی مالێ خودێ ئێخستییە دەستێ پێغەمبەرێ خۆ بۆ وان هەژارانە یێن كافرێن (مەكەهێ) ئەو نەچار كرین ژ مال وحالێ خۆ دەركەڤن ومشەخت ببن، ئەو داخوازێ ژ خودێ دكەن كو ئەو ل دنیایێ ڕزقی بدەتە وان و ل ئاخرەتێ ژ وان ڕازی ببت، وئەو ب كرنا جیهادا د ڕێكا خودێ دا دینێ خودێ وپێغەمبەرێ وی ب سەر دئێخن، ئەون یێن ڕاستگۆ یێن ب كریار گۆتنا خۆ ڕاست دەرێخستی. وئەوێن ل (مەدینێ) ئاكنجی بووین، وبەری مشەختبوونا مشەختییان باوەری ئینای - كو ئەنصارینە - ئەو حەز ژ مشەختییان دكەن، و ب مالێ خۆ هاریكارییا وان دكەن، وحەسویدییێ ب وان نابەن ژ بەر وی مالێ بۆ وان هاتییە دان، وئەو مشەختییان ومرۆڤێن پێتڤی ب بەر خۆ دئێخن، ئەگەر خۆ ئەو دهەوجە بن ژی، وهەچییێ ژ چریكییێ ونەدانا خێران بێتە پاراستن ئەو ئەون یێن ب سەر كەفتین وگەهشتینە مرادێ ] (الحشر: 8-9).
د ڤان ئایەتان دا خودایێ مەزن مەدحێن موهاجری وئەنصارییان دكەت، وئەو ب هندێ سالۆخ دان كو وان لەز د خێران دا كرییە، وئاشكەراكرییە كو ئەو ژ وان رازی بوویە، وبەحەشت بۆ وان ئامادەكرینە، وسالۆخەتێن وان داینە كو ئەو د ناڤبەرا خۆ دا ددلۆڤانن، و ل سەر كافران ددژوارن، وئەو گەلەك نڤێژان دكەن، ودلێن وان دچاكن، وئەو ب سیمایێ گوهداری وباوەرییێ دئێنە ناسین، وكو خودێ ئەو بۆ هەڤالینییا پێغەمبەرێ خۆ هلبژارتن دا كەربێن دوژمنێن خۆ یێن كافر پێ ڤەكەت، ووی موهاجری سالۆخ دان كو وان بۆ خودێ مال ووارێ خۆ هێلا دا دینێ وی ب سەر بێخن ورازیبوونا وی ب دەست خۆ بێخن، وكو ئەو د وێ چەندێ دا دڕاستگۆنە، ووی ئەنصاری ب هندێ سالۆخ دان كو ئەو پشتەڤانن وخەلكێ وارێ مشەختبوونێنە، وسالۆخەتێ وان دا كو ئەو حەز ژ برایێن خۆ یێن موهاجر دكەن ووان ب پێش خۆ دئێخن، ودلەی دلەی وان ددەن، وكو ئەو ژ بەخیلییێ دپاراستینە، و ژ بەر وێ چەندێ وان ئیفلەحی ب دەست خۆ ڤە ئینا.
ئەڤە هندەك ژ قەنجییێن وان یێن گشتینە، وهندەك قەنجییێن تایبەت وان هەنە ودەرەجەیێن هندەك ژ وان ژ یێن هندەكان دبلندترن، خودێ ژ وان هەمییان رازی ببت، ژ بەر زوی هاتنا وان د ئیسلامێ دا ومشەختبوون وجیهادكرنا وان.
ڤێجا باشترینێ صەحابییان هەر چار خەلیفەنە: ئەبوو بەكر وعومەر وعوثمان وعەلی، پاشی صەحابییێن مایی ژ وان هەر دەهێن پێغەمبەری مزگینی ب بەحەشتێ دایێ وئەو ژی ژبلی ڤان هەر چاران ئەڤەنە: طەلحە وزوبەیر وعەبدررەحمانێ كوڕێ عەوفی، وئەبوو عوبەیدە كوڕێ جەرراحی، وسەعدێ كوڕێ ئەبوو وەققاصی، وسەعیدێ كوڕێ زەیدی، وموهاجری ژ ئەنصارییان چێترن، وخەلكێ بەدرێ و بەیعەتا رچوانێ چێترن، وئەوێ بەری ڤەكرنا مەكەهێ موسلمان بووی وجیهادكری باشترە ژ وی یێ پشتی ڤەكرنا مەكەهێ موسلمان بووی.
2 - بۆچوونا سوننییان د وێفتنە وشەڕ
وشۆڕان یێن كو د ناڤبەرا صەحابییان دا
چێبووین:
ئەگەرا فتنێ: جوهییان پیلان دژی ئیسلامێ وموسلمانان گێڕان، وفێلبازەكێ پیس ب دزی ڤە هنارت ووی ژ درەو خۆ ب ئیسلامێ ئینا دەر وئەو: عەبدللاهێ كوڕێ سەبەئی بوو، ژ جوهییێن یەمەنێیە، وڤی جوهی دەست دایێ كەربا خۆ داڕێت وژەهرا خۆ دژی خەلیفێ سییێ ژ خەلیفێن راشدی: عوپمانێ كوڕێ عەففانی - خودێ ژێ رازی بت ووی رازی كەت - بەلاڤكر، وبێ بەختی دژی وی چێكرن، ڤێجا كورتەبین وخودانێن باوەرییا لاواز وحەژێكەرێن فتنێ پێ هاتنە خاپاندن و ل دۆر وی كۆم بوون، وئەڤ پیلانە ب كوشتنا خەلیفێ راشدی عوپمانی - خودێ ژێ رازی بت - ب دویماهی هات، وپشتی كوشتنا وی موسلمان ژێكڤەبوون، و ب پشتەڤانییا ڤی جوهی ودویكەفتییێن وی فتنە هلبوو، و ب ئجتهادا صەحابییان شەڕ د ناڤبەرا وان دا پەیدا بوو.
شرۆڤەكەرێ (طەحاوی) یێ دبێژت: ((هێڤێنێ رافزییەتێ منافقەكێ زەندیق دەرێخستبوو، مەخسەدا وی پویچكرنا دینێ ئیسلامێ بوو، وشكاندنا پێغەمبەری بوو -سلاڤ لێ بن- وەكی زانا دبێژن، وعەبدللاهێ كوڕێ سەبەئی دەمێ خۆ ب ئیسلامێ ئینایەدەر وی دڤیا ب پیسی وفێلبازییا خۆ دینێ ئیسلامێ خراب بكەت - وەكی پۆلسی د گەل دینێ فەلاتییێ كری، ڤێجا خۆ ب تەقوایێ ئینادەرێ، پاشی وەسا د خۆ ئینادەر كو ئەو فەرمانا ب باشییێ كر وپاشڤەلێدانا ژ خرابییێ دكەت، حەتا وی كار بوو كوشتنا عوپمانی كر، پاشی دەمێ ئەو هاتییە كووفە وی خۆ ب پشتەڤانییا عەلی ئینادەر و (غلو) د دەر حەقا وی دا كر، دا بشێت ب وێ چەندێ بگەهتە ئارمانجێن خۆ، ودەمێ سوحبەتا وی گەهشتییە عەلی داخوازا كوشتنا وی كر، ئینا ئەو ژێ ڕەڤی وچوو قەرقیسێ، وبەحسێ وی د دیرۆكێ دا یێ بەرچاڤە)).
و (شیخ الإسلام ابن تیمیة) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((دەمێ عوپمان هاتییە كوشتن - خودێ ژێ رازی بت - دل ژێكڤەبوون وتەنگاڤی مەزن بوون، وخراب ئاشكەرا بوو وباش شەرمزار بوون، وئەوێ نەدشیا فتنێ بكەت دەست دا هلكرنا فتنان، وئەوێ حەز ژ كرنا خێرێ وچاكییان دكر نەشیا وێ چەندێ بكەت، ووان دەنگێ خۆ دا میرێ خودان باوەران عەلییێ كوڕێ ئەبوو طالبی - خودێ ژێ رازی بت - وئەو هێژاترین كەس بوو هنگی بۆ خەلیفاتییێ، وباشترین كەس بوو مای، بەلێ دل دژێكڤەبوویی بوون، وئاگرێ فتنێ یێ هلبوو، لەو پەیڤ كۆم نەبوو، وجماعەت نەهاتە ڕێكخستن، وخەلیفە وچاكێن ئوممەتێ نەشیان وێ خێرێ بكەن یا وان دڤیا، وگەلەك كەس چوونە د ناڤ فتنێ وژێكڤەبوونێ دا، وئەو چێبوو یا چێبووی)) مجموع الفتاوى (25 / 304-305)).
ودەمێ بەحسێ عوزرا وان صەحابییان دكەت یێن كو د شەڕێ عەلی وموعاویەی دا شەڕ كری دبێژت: ((وموعاویە ب ناڤێ خەلیفاتییێ نەدئاخفت وكەسێ بەیعە ب وێ چەندێ بۆ وی نەكدابوویێ دەمێ وی شەڕێ عەلی دكر، ووی شەڕ نەدكر چونكی ئەو خەلیفە بوو یان چونكی ئەو یێ هێژای خەلیفاتییێ یە، وموعاویەی ب خۆ ئعتراف ب ڤێ چەندێ دكر بۆ هەر كەسەكێ پسیار ژێ كربا، وبۆچوونا موعاویەی وهەڤالێن وی ئەو نەبوو ئەو دەست ب شەڕێ عەلی وهەڤالێن وی بكەن، بەلكی دەمێ عەلی - خودێ ژێ رازی بت - وهەڤالێن وی دیتی كو دڤێت موعاویە گوهدارییا وی بكەت وبەیعێ بدەتێ، چونكی موسلمانان خەلیفەیەكێ ب تنێ هەیە، وئەوێن هە ژ گوهدارییا وی ددەركەفتینە، ناهێلن ئەڤ واجبە ب جه بێت، وئەو دخودان هێزن، و ب وان گوهداری وجماعەت پێك دئێت، ووان (یەعنی: موعاویەی وئەوێن د گەل دا) گۆت: ئەڤ چەندا هە ل سەر وان واجب نینە، وئەگەر شەڕێ وان سەرا وێ چەندێ هاتەكرن ئەو زۆرداری ل وان هاتەكرن، گۆتن: چونكی عوپمان ب كۆمبوونا موسلمانان ب زۆری یێ هاتییە كوشتن، وكوژەكێن وی یێن د ناڤ لەشكەرێ عەلی دا، وئەو دخودان هێزن، وئەگەر ئەم ل بەر نەهاتین ئەو دێ زۆردارییێ ل مە كەن، وعەلی نەشێت وان ژ ڤێ چەندێ بدەتە پاش وەكی كو ئەو نەشیای بەڕەڤانییێ ژ عوپمانی بكەت، وهەما دڤێت ئەم بەیعێ بدەینە خەلیفەیەكی بشێت مافێ مە بدەتە مە وعەدالەتێ ب جه بینت.
وبۆچوونا سوننییان د وێ خیلافێ دا یا چێبووی، ووێ فتنێ یا ژ بەر وی شەڕی پەیدا بووی یێ كو د ناڤبەرا صەحابییان دا چێبووی، د دو مەسەلان دا كۆم دبت:
•مەسەلا ئێكێ: ئەو خۆ بێ دەنگ دكەن وگەلەك ل دۆر وێ نائاخڤن یا كو د نـاڤـبـەرا صەحابییان دا چێبووی، چونكی نەئاخفتن ڕێكا سلامەتییێ یە، وئەو دبێژن: [ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإِيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيم- خودایێ مە تو گونەهێن مە بۆ مە ژێ ببە، وگونەهان بۆ وان برایێن مە ژی ژێ ببە یێن بەری مە باوەری ئینای وچووین، وتو كەرب ونەڤیانەكێ بۆ ئێكی ژ خودان باوەران نەكە د دلێن مە دا، خودایێ مە هندی تویی تو ب بەنییێن خۆ یێ مهرەبانی، وتو ب وان یێ دلۆڤانكاری ] (الحشر: 10).
•مەسەلا دووێ: بەرسڤدانا ل سەر وان ریوایەتێن د خرابییێن وان دا هاتین ژ چەند لایەكان ڤەیە:
لایێ ئێكی: د ناڤ ڤان ریوایەتان دا ریوایەتێن درەو هەنە، دوژمنێن وان بۆ شكاندنا وان ڤەهاندینە.
لایێ دووێ: و د ناڤ ڤان ریوایەتان دا هندەك ریوایەت هەنە كێمكرن وزێدەكرن ب سەردا هاتینە، وگوهۆڕین ژی لێ هاتینەكرن، ودرەو چوویە د ناڤ دا، لەو تەحریفا تێدا هەی وباوەری پێ نائێتە ئینان.
لایێ سییێ: ئەو ریوایەتێن دورست ژ ڤان - وئەو دكێمن - وان عوزرا خۆ هەیە، چونكی یان ئەو (موجتەهد) ێن دورستن، یان ژی (موجتەهد) ێن خەلەتن، وئەو ژ وان كارانە یێن ئجتهاد تێدا دئێتەكرن وئەگەر موجتەهد تێدا یێ دورست بت دو خێر بۆ وی هەنە، وئەگەر یێ خەلەت بت خێرەك بۆ وی هەیە، وخەلەتی بۆ دئێتە ژێبرن، ژ بەر وێ حەدیسێ یا كو تێدا هاتی: كو پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [ إذا اجتهد الحاكم فأصاب فله أجران، وإن اجتهد فأخطأ فله أجر واحد - ئەگەر حاكمی ئجتهاد كر وگەهشتە حەقییێ دو خێر بۆ وی هەنە، وئەگەر وی ئجتهاد كر وخەلەت بوو خێرەك بۆ وی هەیە ] (بوخاری و موسلم ڤێ حەدیسێ ژ عەمرێ کورێ عاصی خودێ ژێ رازی بیت ڤەدگوهێزن ).
لایێ چارێ: ئەو مرۆڤن دبت هندەك ژ وان خەلەت ببن، وئێك ژ كرنا گونەهان یێ پاراستی نینە، بەلێ گەلەك گونەهژێبر بۆ وان گونەهان هەنە یێن ئەو دكەت، ژ وان:
1 - دبت ئەوی تۆبە كربت، وگونەه ئەگەر یا چەند بت تۆبە وێ ژێ دبەت، وەكی دەلیل پێ هاتین.
2 - وان هند خێر وقەنجی هەنە كو وێ ژێ ببەت یا كو ژ ئێك ژ وان چێ دبت، ئەگەر ژێ چێبوو، خودێ دبێژت: [ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ - هندی باشینە خرابییان دبەن ] (هود: 114). وهەڤالینییا وان بۆ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- وئەو جیهادا وان پێكڤەكری تێرا هندێ هەیە گونەها ئێك ژ وان ژێ ببەت.
3 - خێرێن وان پتر ژ یێن هەر كەسەكێ دی بۆ وان دئێنە زێدەكرن، وكەس د خێر وقەنجییێ دا ناگەهتە وان، و ب ڕێكێن دورست ژ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- هاتییە كو ئەو باشترین جیلن، وكو بێدەرییا ئێك ژ وان ژ خێرێ چێترە ژ چیایەكێ زێڕی ئەگەر ئێكێ دی ژبلی وان بكەتە خێر (دحەدیسا بوخاری و موسلمی دا هاتییە) خودێ ژ وان رازی ببت ووان رازی بكەت)).
(شیخ الإسلام ابن تیمیة) - خودێ رەحمێ پێ ببەت - دبێژت: ((وسوننی هەمی وزانایێن دینی باوەرییێ نائینن كو كەسەك ژ صەحابییان، یان مرۆڤێن پێغەمبەری، یان كەسێن پێشییێ، یێ مەعصوومە، بەلكی ب دیتنا وان دبت ئەو گونەهان بكەن، وخودێ وان گونەهان ب تۆبێ بۆ وان ژێ دبەت، ودەرەجەیێن وان بلند دكەت، و ژ بەر خێرێن وان ئەو وان گونەهان بۆ وان ژێ دبەت، خودێ دبێژت: [ وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُوْلَئِكَ هُمْ الْمُتَّقُونَ. لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذَلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ. لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ - وئەوێ د گۆتن وكریارا خۆ دا ب ڕاستییێ هاتی ژ پێغەمبەر ودویكەفتییێن وان، و ب كریار باوەری پێ ئینای، ئەو ئەون یێن تەقوا ل نك خۆ كۆمكری، وپێغەمبەرێ دویماهییێ موحەممەد سلاڤ لێ بن، وئەوێن باوەری ب وی ئینای وكار ب شریعەتێ وی كری ژ صەحابییان وئەوێن حەتا ڕۆژا قیامەتێ ب دویڤ وان دا هاتین ل بەراهییا ڤان تەقوادارانە. تشتێ وان بڤێت ژ خۆشییان بۆ وان ل نك خودایێ وان هەیە، ئەو جزایێ وییە یێ ب دورستی عیبادەتێ خودایێ خۆ كری، وگوهدارییا وی كری. دا خودێ وی كارێ خراب یێ وان د دنیایێ دا كری بۆ وان ژێ ببەت، ژ بەر تۆبەكرنا وان، ودا خودێ ب جزایەكێ باشتر ژ كارێ وان د دنیایێ دا دكر خێرێ بدەتە وان، كو بەحەشتە ] (الزمر: 33-35).
وخودێ دبێژت: [ حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنْ الْمُسْلِمِينَ. أُوْلَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ - ومە شیرەت ل مرۆڤی كرییە كو قەنجییێ د گەل دایبابێن خۆ بكەت هندی ئەو دساخ بن وپشتی مرنا وان ژی، چونكی دەیكا وی ئەو ب زەحمەت د زكێ خۆ دا هلگرتییە، و ب زەحمەت ونەخۆشی ئەو بوویە، ودەمێ هلگرتن وشیردانا وی سیه هەیڤن. وبەحسكرنا ژ ڤان نەخۆشییێن دایك دبینت نیشانا هندێیە كو حەقێ وێ ل سەر عەیالی ژ حەقێ بابێ پترە.
حەتا دەمێ ئەڤ مرۆڤە دگەهتە دویماهییا هێزا خۆ یا لەشی وعەقلی، ودگەهتە چل سالییێ ئەو دوعایێ ژ خودایێ خۆ دكەت ودبێژت: خودایێ من تو بەرێ من بدە هندێ كو ئەز سوپاسییا قەنجییا تە بكەم یا كو تە د گەل من ودایبابێن من كری، وتو بەرێ من بدە كرنا وی كارێ چاك یێ تو ژێ ڕازی ببی، وتو دووندەها من بۆ من چاك بكە، هندی ئەزم من ژ هەمی گونەهێن خۆ تۆبەیە، وئەز ژ وانم یێن خۆ ب دەست ئەمر وفەرمانا تە ڤە بەرداین. ئەو ئەون یێن ئەم باشترینێ كارێ وان یێ چاك ژ وان قەبویل دكەین و ل خرابییێن وان دبۆرین، ئەو د ناڤ خەلكێ بەحەشتێ دانە، ئەڤ سۆزە یا مە دایە وان ئەوە سۆزا ڕاست وبێ گومان ] (الأحقاف: 15-16) (بەرێ خو بدە: مجوع الفتاوى (35 / 69) ).
ودوژمنێن خودێ ئەوا د ناڤبەرا صەحابییان دا بۆ خۆ كرە هێجەت دا ئەزمانێ خۆ د دەر حەقا وان دا درێژ بكەن، وبهایێ وان كێم بكەن، وهندەك نڤیسەرێن هەڤچاخ ل سەر ڤی نەخشەیێ پیس چوون، ئەو نڤیسەرێن نزانن چ دبێژن، ڤێجا وان خۆ كرە حەكەم د ناڤبەرا صەحابییێن پێغەمبەری دا -سلاڤ لێ بن- هندەكان دورست دەردئێخن، وهندەكان خەلەت دكەن بێی وان دەلیلەك هەبت ژبلی نەزانینێ ودویكەفتنا هەوایێ نەفسێ، وڤەگێڕینا وان گۆتنان یێن دلڕەشێن ڕۆژهەلاتناس ودویڤەلانكێن وان دبێژن، حەتا وان هندەك گەنجێن موسلمانان - یێن ڕەوشەنبیرییا وان یا كێم - ب گومان ئێخستن د دیرۆكا ئوممەتا وان دا، و د پێشییێن وان یێن چاك دا، دا بشێن پشتی هنگی تانێ ل ئیسلامێ بدەن، وپەیڤا موسلمانان ژێكڤەكەن، ونەڤیانا پێشییێن ئوممەتێ بهاڤێنە د دلێن پاشییان دا، ل شوینا هندێ كو ئەو چاڤ ل وان بكەن وكاری ب ڤێ گۆتنا خودێ بكەن: [ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإِيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ - وئەو خودان باوەرێن پشتی ئەنصاری وموهاجرێن یەكێ هاتین دبێژن: خودایێ مە تو گونەهێن مە بۆ مە ژێ ببە، وگونەهان بۆ وان برایێن مە ژی ژێ ببە یێن بەری مە باوەری ئینای وچووین، وتو كەرب ونەڤیانەكێ بۆ ئێكی ژ خودان باوەران نەكە د دلێن مە دا، خودایێ مە هندی تویی تو ب بەنییێن خۆ یێ مهرەبانی، وتو ب وان یێ دلۆڤانكاری ] (الحشر: 10).
ناڤبڕا شەشێ
پاشڤەلێدانا ژ گۆتنا خەبەران بۆ صەحابی
وئیمامێن سەرڕاست
1 - پاشڤەلێدانا ژ گۆتنا خەبەران بۆ
صەحابییان:
ژ بناخەیێن سوننییان ئەوە: دلێن وان وئەزمانێن وان د دەر حەقا صەحابییێن پێغەمبەرێ خودێ دا -سلاڤ لێ بن- دپاقژ بن، وەكی خودێ ئەو ب ڤێ چەندێ سالۆخداین دەمێ گۆتی: [ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإِيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيم - وئەو خودان باوەرێن پشتی ئەنصاری وموهاجرێن یەكێ هاتین دبێژن: خودایێ مە تو گونەهێن مە بۆ مە ژێ ببە، وگونەهان بۆ وان برایێن مە ژی ژێ ببە یێن بەری مە باوەری ئینای وچووین، وتو كەرب ونەڤیانەكێ بۆ ئێكی ژ خودان باوەران نەكە د دلێن مە دا، خودایێ مە هندی تویی تو ب بەنییێن خۆ یێ مهرەبانی، وتو ب وان یێ دلۆڤانكاری ] (الحشر: 10).
ووەك گوهداری بۆ پێغەمبەرێ خودێ -سلاڤ لێ بن- دەمێ دبێژت: [ لا تسبوا أصحابى، فوالذي نفسي بيده لو أنفق أحدكم مثل أحد ذهباً ما بلغ مد أحدهم ولا نصيفه - خەبەران نەبێژنە صەحابییێن من، ئەز ب وی كەمە یێ نەفسا من ددەستی دا ئەگەر ئێك ژ هەوە هندی چیایێ ئوحودێ زێڕی بكەتە خێر ناگەهتە بێدەرییا ئێك ژ وان یان نیڤا وێ ] ( بوخاری و موسلم حەدیسێ ڤەدگوهێزن).
وئەو خۆ ژ ڕێبازا رافزی وخەوارجان بەری دكەن یێن كو خەبەران دبێژنە صەحابییان - خودێ ژ وان رازی بت - وكەربێن وان ژێ ڤەدبن، وقەنجییێن وان ڤەدشێرن، وپترییا وان كافر دكەن.
وسوننی وێ قەبویل دكەن یا د كیتاب وسوننەتێ دا هاتی د دەر حەقا بهایێ وان دا، وباوەر دكـەن كو ئەو باشترین مرۆڤن، وەكی پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- گۆتی: [ خيركم قرني.. - باشترینێن هەوە جیلێ منن.. ] ( بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن).
ودەمێ پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بەحسێ ژێكڤەبوونا ئوممەتێ ل سەر حەفتێ وسێ دەستەكان كری، وكو ئەو هەمی د ئاگری دانە ئێك تێ نەبت، ووان پسیارا وێ دەستەكا ب تنێ ژێ كری وی گۆت: [ هم من كان على مثل ما أنا عليه اليوم وأصحابي - ئەو ئەون یێن كو ل سەر وێ یا ئەز وصەحابییێن خۆ ئەڤرۆ ل سەر ](ئیمام ئەحمەد وهندەکێن دی ڤەدگوهێزن ).
ئەبوو زەرعە - وئەو مەزنترین سەیدایێن ئیمام موسلمییە - دبێژت: ئەگەر تە دیت زەلامەكێ صەحابییان كێم دكەت تو بزانە ئەو زەندیقە، چونكی قورئان تشتەكێ حەقە، وپێغەمبەر یێ حەقە، وتشتێ ئەو پێ هاتی یێ حەقە، وهەما صەحابینە ئەو چەندە بۆ مە ڤەگوهاستی، وهەچییێ تانێ ل وان بدەت ئەو وی دڤێت كیتابێ وسوننەتێ نەحەق دەربێخت، لەو یێ هێژاتر بۆ تانێ دێ ئەو بت، وحوكمكرنا ب زەندیقی وسەرداچوونێ ل سەر وی ڕاستتر وحەقترە.
ئبن حەمدانێ زانا د (نهایة المبتدئین) ێ دا دبێژت: هەچییێ خەبەران بێژتە صەحابییان ووێ چەندێ بۆ خۆ حەلال بكەت، دێ كافر بت، وئەگەر بۆ خۆ حەلال نەكەت دێ فاسق بت، و ژ وی دئێتە ڤەگوهاستن كو ئەو د هەر دو حالان دا كافر دبت، وهەچییێ صەحابییان فاسق بكەت، یان تانێ ل دینێ وان بدەت، یان وان كافر بكەت، دێ كافر بت ( شرح عقيدة السفاريني (2 / 388-389)).
2 - پاشڤەلێدانا ژ گۆتنا بۆ زانایێن ڤێ
ئوممەتێ یێن سەرڕاست:
پشتی صەحابییان د بهایی وقەدرگرتن ومەرتەبا بلند دا ئیمامێن سەرڕاست ژ تابعییان ودویكەفتییێن وان ژ جیلێن ب قەدر ویێن د دویڤ دا دئێن، یێن كو دویكەفتنا صەحابییان ب قەنجی كری، وەكی خودێ دبێژت: [ وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنْ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْه - وئەوێن بۆ باوەری ئینانا ب خودێ وپێغەمبەرێ وی بەری مرۆڤان ڕاكرین، ژ وان مشەختان یێن مللەت وئویجاخێن خۆ هێلاین وقەستا وارێ ئیسلامێ كری، ووان پشتەڤانێن پشتەڤانییا پێغەمبەری دژی كافران كری، وئەوێن ب قەنجی - د باوەری وگۆتن وكریاران دا - دویكەفتنا وان كری، ئەو ئەون یێن خودێ ژێ ڕازی بووی ژ بەر گوهدارییا وان بۆ خودێ وپێغەمبەرێ وی، وئەو ژ وی ڕازی بوون ژ بەر خێرا مەزن یا وی دایە وان سەرا باوەری وگوهدارییا وان ] (التوبة: 100).
ڤێجا چێ نابت بهایێ وان بێتە كێمكرن وخەبەر بۆ وان بێنە گۆتن، چونكی ئەون ئیمامێن هیدایەتێ، وخودێ دبێژت: [ وَمَنْ يُشَاقِقْ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرا- وهەچییێ ل دویڤ ڕێكا پێغەمبەری سلاڤ لێ بن نەچت پشتی كو حەقی بۆ ئاشكەرا بووی، ودویچوونا ڕێكەكا دی ژبلی ڕێكا خودان باوەران ووێ حەقییا ئەو ل سەر بكەت، ئەم دێ وی هێلینە ب هیڤییا وێ ڕێكێ ڤە یا وی بەرێ خۆ دایێ، وئەم بەرێ وی نادەینە خێرێ، وئەم دێ وی كەینە د ئاگرێ جەهنەمێ دا، دا گەرما وی ببینت، وئەو چ پیسە جهێ لێ زڤڕینێ یە ] (النساء: 115).
شرۆڤەكەرێ (طەحاوی) یێ دبێژت: ((ڤێجا ل سەر هەر موسلمانەكی واجبە پشتی خودێ وپێغەمبەرێ وی ئەو پشتەڤانییا خودان باوەران بكەت، وەكی قورئانێ گۆتی، ب تایبەتی میراتگرێن پێغەمبەران، ئەوێن خودێ ئەو وەكی ستێران لێكرین خەلك ل تارییێن هشكاتی ودەریایێ ب وان ب ڕێكێ دكەڤن، وموسلمان هەمی ل سەر هندێ كۆمبووینە كو ئەو خودان هیدایەت وزانینن. وئەون جێگرێن پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- د ناڤ ئوممەتا وی دا، یێن وێ سوننەتا وی یا مری زێندی دكەن، ڤێجا ب وان كیتاب ڕابوویە وئەو ب وێ درابووینە، و ب وان كیتاب ئاخفتییە وئەو ب وێ ئاخفتینە، وئەو هەمی ل سەر هندێ دكۆمبووینە كو دڤێت دویكەفتنا پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- بێتەكرن، بەلێ ئەگەر ئێك ژ وان گۆتنەك هەبت حەدیسا دورست وەكی وێ نەبت، دڤێت وی عوزرەك د هێلانا وێ حەدیسێ دا هەبت)).
وعوزر هەمی د سێ ڕەنگان دا كۆم دبن:
ئێك: وی باوەری نەئینایە كو پێغەمبەری -سلاڤ لێ بن- ئەو گۆتن گۆتییە.
دو: وی باوەری نەئینایە كو مەخسەدا وی ب وێ گۆتنێ ئەو مەسەلەیە.
سێ: وی باوەری هەبوویە كو ئەو حوكم یێ هاتییە نەسخكرن.
ڤێجا قەنجی ومنەتا وان ل سەر مە هەیە، كو وان بەری مە ڕاكرییە وئەو گەهاندییە مە یا پێغەمبەر -سلاڤ لێ بن- پێ هاتییە هنارتن، وئەو بۆ مە ئاشكەرا كرییە یا ل بەر مە بەرزە، ڤێجا خودێ ژ وان رازی بت ووان رازی بكەت: [ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالإِيمَانِ وَلا تَجْعَلْ فِي قُلوبِنَا غِلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيم- وئەو خودان باوەرێن پشتی ئەنصاری وموهاجرێن یەكێ هاتین دبێژن: خودایێ مە تو گونەهێن مە بۆ مە ژێ ببە، وگونەهان بۆ وان برایێن مە ژی ژێ ببە یێن بەری مە باوەری ئینای وچووین، وتو كەرب ونەڤیانەكێ بۆ ئێكی ژ خودان باوەران نەكە د دلێن مە دا، خودایێ مە هندی تویی تو ب بەنییێن خۆ یێ مهرەبانی، وتو ب وان یێ دلۆڤانكاری ] (الحشر: 10).
وكێمكرنا بهایێ زانایان، ژ بەر خەلەتییەكا ئجتهادی یا ژ هندەك وان چێ دبت ڕێبازا بیدعەچییانە، و ژ وان نەخشەیانە یێن دوژمنێن ئوممەتێ داناین دا گومانێ د دینی دا دەربێخن، ودوژمناتییا د ناڤبەرا موسلمانان دا پەیدا بكەن، ودا پاشییێن ئوممەتێ ژ پێشییێن وان ڤەكەن، ودوبەرەكییێ بێخنە ناڤبەرا گەنجان وزانایان، وەكی نوكە چێبووی، ڤێجا ئەو شاگردەیێن ژ نوی دەست ب وەرگرتنا زانینێ دكەن وبهایێ فقهزانان كێم دكەن وفقها ئیسلامی بێ بها دكەن، وخۆ ژ خواندنا وێ ددەنە پاش ومفایی بۆ خۆ ژێ وەرناگرن، بلا خۆ ل ڤێ چەندێ هشیار بكەن، وبلا ئەو شانازییێ ب فقها خۆ ببەن، وقەدرێ زانایێن خۆ بگرن، و ب گۆتگۆتكێن دلڕەشان نەئێنە خاپاندن، وخودێیە هاریكار.
