نڤێژا ( تۆبێ ) :
تـۆبـەكـرن ژ هەر گونەهەكا هەبت كارەكێ فەرە ، ودڤێت هندی ژ مرۆڤی بێت ئەو لـێ بگەڕیێت تۆبا وی دورستـتـر وتمامتـر بت ، وئێك ژ وان ڕێكێن تۆبا مرۆڤی موكمتـر لـێ دكەت ئەوە یا پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بــن ـ نیشا مــە ددەت وەكــی د وێ حەدیسێ دا هاتی یا ( ترمذی ) ژ ( ئەبوو بەكری ) ڤەدگوهێزت دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ ما من رجل يذنب ذنباً ثم يقوم فيتطهر ثم يصلي ثم يستغفر الله إلا غفر الله له ـ هەر زەلامەكێ گونەهەكێ بكەت پاشی ڕابت خۆ پاقژ بكەت ونڤێژێ بكەت وداخوازا گونەه ژێبرنێ بۆ خۆ ژ خودێ بكەت خودێ گونەها وی دێ بۆ ژێ بەت ] پاشی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەڤ ئایەتە خواند : [وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَىٰ مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ(135)ـ وئەوێن ئـەگـەر گـونـەهـەكا مەزن كر یان ب كرنا گونەهەكا كێمتـر زۆرداری ل خۆ كر ، بیـرا خۆ ل سۆز وگەفا خودێ ئیناڤە ڤێجا ل خودایێ خۆ زڤڕین وتۆبەكرن ، وداخوازا ژێبرنا گونەهان بۆ خۆ ژێ كر ، وئەو باش دزانن كو ب تنێ خودییە گونەهان ژێ دبەت ، لەو ئەو ل سەر گونەهێ نامینن، وئەو دزانن كو ئەگەر وان تۆبەكر خودێ تۆبا وان دێ قەبویل كەت ] ( آل عمران : 135 ) .
و د روایەتا ( ئبن حببان وبەیهەقی ) دا : [ ثم یصلي ركعتین ـ پاشی دو ركاعەتان بكەت ] .
مەعنا : نڤێژا تۆبێ سوننەتەكا دو ركاعەتییە ، وپشتی مرۆڤ ژێ خلاس دبت دێ دوعایێن گونەهــ ژێبرنێ ژ دل بۆ خۆ كەت .
نڤێژا درێژ :
وئەڤ نڤێژە ئەوا ب عەرەبی دبێژنێ : ( صلاة التسابیح ) چار ركاعەتن ، وەكی نڤێژا نیڤرۆ ، و ل هەر دەمەكێ ڕۆژێ یان شەڤێ یێ مـرۆڤــی بـڤـێت دورستە وێ بكەت ، ئـەو هـەر سـێ دەم تێ نەبن یێن ( مەكرووهــ ) نڤێژ لـێ بێنەكرن ، و د ڤێ نڤێژێ دا ( دعاء الاستفتاح ) نائێتە خواندن ، و د هەر چار ركاعەتان دا پشتی فاتحێ قورئان دئێتە خواندن . وخێرا ڤێ نڤێژێ گەلەكە ، ژ وێ حەدیسێ ئاشكەرا دبت یا ئەبوو داوود ژ عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتە عـەبـبـاسـێ كوڕێ عەبدلموططەلبی : [ ئەی عەبباس ! ئەی مامێ من ! ئەرێ ئەز تشتەكی نەدەمە تە ؟ ئەرێ ئەز دیاریییەكێ نەدەمە تە ؟ ئەرێ ئەز ژ بەر تە كارەكی نە بێژم ئەگەر تو وی بكەی دەه سالۆخەت یان خێر بگەهنە تە ؟ ئەگەر تە ئەو كر خودێ گونەهێن تە دێ بۆ تە ژێ بەت ، یێن بەراهییێ ودویماهییێ ، یێن كەڤن ویێن نوی ، یێن بێ دەستی ویێن ژ قەستا ، یێن بچویك ویێن مەزن ، یێن ڤەشارتی ویێن ئاشكەرا ، ئەڤە دەه ، كو تو چار ركاعەتان بكەی د هەر ركاعەتەكێ دا فاتحێ وسوورەتەكێ بخوینی ، ڤێجا ئەگەر تو د ركاعەتا ئێكێ دا ژ خواندنێ خلاس بووی دەمێ تو ژ پییان ڤە بێژە : ( سبحان الله ، والحمد لله ، ولا إلە إلا الله ، والله أكبر ) پازدە جاران ، پاشی دێ چیە ركووعێ ودەهــ جاران وێ بێژی ، پاشی دێ سەرێ خۆ ژ ركووعێ ڕاكەی ودەهــ جاران بێژی ، پاشی دێ چیە سوجوودێ ودەهـ جاران وێ بێژی دەمێ تو ل سوجوودێ ، پاشی دێ سەرێ ژ سوجوودێ ڕاكەی ودەهــ جاران بـێـژی ، پاشی دێ چـیــە سوجوودێ ودەهــ جاران بێژی ، پاشی دێ سەرێ خۆ ژ سوجوودێ ڕاكەی ودەهــ جاران بێژی ، ئەڤە حەفتێ وپێنج د هەر ركاعەتەكێ دا ، ڤێ چەندێ د هەر چار ركاعەتان دا دێ كەی ، ئەگەر تو بشێی ڤێ نڤێژێ هەر ڕۆژ جارەكێ بكەی بكە ، وئەگەر تو وێ چەندێ نەكەی حەفتییێ جارەكێ بكە ، وئەگەر تو وێ نـەكەی هەیڤێ جارەكێ بكە ، وئەگەر تو وێ نەكەی سالـێ جارەكێ بكە ، وئەگەر تو وێ نەكەی عەمرێ خۆ جارەكێ بكە ] .
ویا دورست ئەوە ئەڤ تەسبیحاتە پشتی ( ئەذكارێن ) نڤێژێ بێنە گۆتن، یەعنی ـ بۆ نـمــوونـە ـ : گاڤا چوو سوجوودێ سێ جاران دێ بێژت : ( سبحان ربی الأعلی ) پاشی دێ دەهــ جاران بێژت : ( سبحان الله ، والحمد لله ، ولا إلە إلا الله ، والله أكبر ) ، وهوسا .
نڤێژا غەییرینا ڕۆژ وهەیڤێ :
ڕۆژ هەیڤ دو نیشانن ژ نیشانێن مەزنییا خودێ ، وهندەك جاران ژ بەر هندەك ئەگەرێن طەبیعی ئەو دغەییرن ، یەعنی : چاڤێن وان دئێتەگرتن، وڕۆناهییا وان ئەوا دگـەهـتـە مـە كز دبت ، جارەكێ ل سەر دەمێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەمێ كوڕێ وی ئیبراهیم مری ڕۆژ غەییری ، خەلكی گۆت : ژ بەر مرنا ئیبراهیمی ڕۆژ غەییری ، ئەڤە ل دیڤ وێ خورافێ ئەوا د ناڤ خەلكی دا هەی دەمێ كەسەكێ مەزن یان باش مربا ، وڕۆژا مرنا وی باران هاتبا ، یان ڕۆژ غەییری با ، یان عەرد هـژیــابـا ، دا بـێـژن : ئەڤە ژ بەر مرنا فلان كەسی بوو ، ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەو ژ ڤێ خورافێ دانە پاش وگۆت : [ إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لا يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلا لِحَيَاتِهِ وَلَكِنَّهُمَا آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللّهِ فَإِذَا رَأَيْتُمُوهَا فَصَلّوا ـ هندی ڕۆژ وهەیڤە نە ژ بەر مرنا كەسێ دغەییرن نە ژ بەر ژینا وی ، بەلكی ئەو دو ئایەتن ژ ئایەتێن خودێ ، ڤێجا ئەگەر هەوە ئەو چەندە دیت ، هوین نڤێژێ بكەن ] وەكی بوخاری ژ عەبدللاهێ كوڕێ عومەری ڤەدگوهێزت .
وئەو نڤێژا ل دەمێ غەییرینا ڕۆژێ یان هەیڤێ دئێتەكرن سوننەتەكا موئەككەدە ، بانگ بۆ نائێتەدان ، ویا باش ئەوە ئەو ب جماعەت بێتەكرن، وئیمام دەنگێ خۆ ب خواندنێ بلند بكەت ، وئەو ژ دو ركاعەتان پێك دئێت ، د هەر ركاعەتەكێ دا دو جاران فاتحە د گەل هندەك قورئانێ دئێتە خواندن ، ودو جاران دچنە ركووعێ ، یەعنی : فاتحە د گەل سوورەتەكێ دئێتە خواندن پاشی دچنە ركووعێ ، پاشی ڕادبنەڤە جارەكا دی فاتحێ د گەل هندەك قورئانێ دخوینن ، پاشی دچنە ركووعێ ڤە ، پاشی ڕادبن ودچنە سوجوودێ ، وهۆسا د ركاعەتا دووێ ژی دا ، و ژ وێرێ وێـڤە ئەو وەكی هەر نڤێژەكا دی دئێتەكرن .
ویا باش ئەوە ئەڤ نڤێژە یا درێژ بت ، ودورستە ژنك ژی ڤێ نڤێژێ د گەل زەلامان بكەن .
نڤێژا بارانێ :
یان نڤێژا داخوازكرنا بارانێ ، وئەڤ نڤێژە ل نك هندەك ئوممەتێن بەری مە ژی هەبوو وەكی ئومـمـەتا مووسا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ قورئان دبێژت : [وَإِذِ اسْتَسْقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ] .
وئەڤ نڤێژە ژی ژ نڤێژن سوننەتە ، و ل وی دەمی دئێتەكرن دەمێ باران بێنەبڕین ، وهشكاتی پەیدا ببت ، وئەو ڕەنگەكێ خۆشكاندن ودوعایێ یە مرۆڤ ژ خودێ دكەت ، دا ئەو رەحمێ ببارینت .
وئەڤ نڤێژە ژ دو ركاعەتان پێك دئێت ویا سوننەت ئەوە د ركاعەتا ئێكێ دا فاتحە د گەل ( سبح اسم ربك الأعلی ) بـێـتـە خواندن ، و د یا دووێ دا فاتـحـە د گەل ( هل أتاك حدیث الغاشیة ) بێتە خواندن ، وئەڤ نـڤـێـژە وەكـی هـەر نڤێژەكا دی دئێتەكرن ، ویا سوننەت ئەوە نڤێژكەر د گەل ئیمامی ل دەمێ كرنا نڤێژێ جلكێن خۆ ڤاژی بكەن ، هەر وەسا یا سوننەتە بەری نڤێژێ یان پشتی نڤێژێ ئیمام خوتبەكێ بۆ خەلكی بخوینت وتێدا گەلەك دوعایان بكەت كو باران بێت ، وكانێ چاوا ئەو جلكێن خۆ ڤاژی دكەن وەكی نیشان بۆ ڤاژیبوونا حالـێ وان وەسا یا سوننەت ئەوە ئەو ل دەمێ دوعایێ دەستێن خۆ ڤاژی كەن وبلند كەن ، بەرێ پشتا كەفێن دەستێن خۆ بدەنە عەسمانی .
نڤێژا مری :
كرنا نڤێژێ ل سەر جەنازەیێ مرۆڤێ موسلمان ( فرض كفایة ) یە ، یەعنی : دڤێت هندەك هەبن نڤێژێ ل سەر وی بكەن وئەگەر نڤێژ ل سەر موسلمانەكی نەهاتەكرن موسلمانێن وی جهی هەمی دگونەهكارن .
و ل دۆر مەسـەلا نڤێژا مری هندەك حوكم هەنە دڤێت ئەم ل بەر چاڤ بدانین ، ئەو ژی ئەڤەنە :
1- نڤێژا مری ـ وەكی مە گۆتی ـ ( فرض كفایة ) یە ، ئەگەر هندەك بكەن گونەهــ ژ سەر هەمییان ڕادبت .
2- بچویكێ نەبالغ وشەهیدی نڤێژ ل سەر واجب نینە ، وئەگەر نڤێـژ ل سەر بێتەكرن دورستە .
3- ئەو بچویكێ ( ژ بەر دەیكێ ) دچت ، ئەگەر یێ چار هەیڤی بت دورستە نڤێژ ل سەر بێتەكرن ، وئـەوێ هـێـشـتا نەبوویە چار هەیڤی نڤێژ ل سەر نائێتەكرن .
4- ئەوێ بێتە ڤەشارتن هێشتا نڤێژ ل سەر نەهاتییە كرن دورستە د قەبری دا نڤێژ ل سەر بێتەكرن .
5- ئەگەر مـوسلمانەك ل جهەكی مر وكەس نەبوو نڤێژێ ل سەر بكەت دورستە ( صلاة الغائب ) ل سەر بێتەكرن .
6- چـێ نـابــت نـڤـێـژ ل سـەر وی كافری بێتەكرن یێ باوەرییێ ب ئیسلامێ نەئینت ، و ل سـەر وی مـنـافـقـی ژی ئەوێ یارییان بۆ خۆ ب ئیسلامێ دكەت ، ئەگەر خۆ ئەو ب ناڤی موسلمان ژی بت .
7- هندی هژماران نڤێژكەران ل سەر مری پـتـر بت بۆ وی باشتـرە .
8- یا باش ئەوە نڤێژكەر خۆ بكەنە سێ ڕێـز وپـتـر .
9- ئەگەر نڤێژكەر دو ب تنێ بن ئەو ب ڕەخ ئێك ڤە ڕاناوەستن ، بەلكی ئیمام دێ ل سنگی بت ویێ دی دێ ل پشت وی ڕاوەستت ، یەعنی : دێ خۆ كەنە دو ڕێز .
10- ئەگەر ژ جەنازەیەكی پـتـر پێكڤە كۆم بوون دورستە ئێك نڤێژ ل ســەر هـەمـیـیان بێتەكرن ، ودورستە هەر جەنازەیەكی نڤێژەكا تایبەت ل سەر بێتەكرن .
11- ئەگەر ئەو جەنازە یێن ژن وزەلامان بن ، یێن زەلامان دێ ل بەر سنگێ ئیمامی بن ویێن ژنان دێ ل وێـڤەتر ـ ل لایێ قیبلێ ـ بن .
12- دورستە نڤێژ د مزگەفتێ ڤە ل سەر مری بێتەكرن ، بەلێ یا باشتـر ئەوە ئەو ل جهەكێ دی ژ دەرڤەی مزگەفتێ بێتەكرن .
13- چێ نابت نڤێژ د ناڤ قەبران دا ل سەر مری بێتەكرن ، وەسا تێ نەبت ئەگەر مری هاتبتە ڤەشارتن .
14- ئەگەر مری زەلام بت ئیمام دێ ل پشت سەرێ وی ڕاوەستت ، وئەگەر ژن بت دێ ل نیڤێ ڕاوەستت .
15- یا باش نینە نڤێژا مری ل دەمێ كەراهەتێ بێتەكرن : ل دەمێ ڕۆژهەلاتنێ وڕۆژئاڤایێ ، وگاڤا ڕۆژ ل نیڤا عەسمانی .
ونڤێژا مری ركووع وسوجوود تێدا نینن ، وئەو ژ چار ( تەكبیراتان ) یان پتـر پێك دئێت ، ویا دورست ئەوە ل دەمێ تەكبیـرا ئێكێ ب تنێ مرۆڤ دەستێن خۆ بلند بكەت ، وپشتی تەكبیـرا ئێكێ ئەو دێ دەستێ خـۆ یـێ ڕاستێ دانتە سەر یێ چەپێ ودانتە سەر سنگێ خۆ ، پاشی ئێكسەر ـ بێی دوعایا ئستفتاحێ ـ دێ دەست ب خواندنا فاتحێ كەت د گەل سوورەتەكا دی ، وئەڤە یەعنی : خواندنا سوورەتەكێ پشتی فاتحێ ، ئێك ژ وان سوننەتانە یێن نوكە بەرزە بووین ، ئیمامێ نەسائی د حەدیسەكا دورست دا ژ طەلحەیێ كوڕێ عەبدللاهی ڤەدگوهێزت ، دبێژت : من نڤێژ ل سەر جەنازەیەكی ل پشت عەبدللاهێ كوڕێ عەبباسی كر ، وی فاتـحـە خـوانـد پاشـی سوورەتەكا دی ، ودەنگێ خۆ بلندكر حەتا مە گوهــ ل دەنگێ وی بووی ، وگاڤا مە نڤێژ خلاس كری من دەستێ وی گرت وپسیارا ڤێ چەندێ ژێ كر ، وی گۆت : هەما من دەنگێ خۆ بلندكر دا هوین بزانن ئەڤە سوننەتە وحەقییە .
ویا سوننەت ئەوە خواندنا فاتحی ویا سوورەتێ د دویڤ دا سرری بت، پاشی دێ تەكبیـرا دووێ دەت بێی دەستێن خۆ بلند بكەت ، ودێ صـلاوەتان دەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب تمامی ئەو صلاوەتێن ئـەم دبێژینێ : ( الصلاة الإبراهیمیة ) پاشی دێ تەكبیـرا سییێ دەت ودێ دوعایان بۆ مری كەت ، و ژ وان دوعایێن كو ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتیەنە ڤەگێڕان : [ اللهم عبدك وابن أمتك احتاج إلى رحمتك وأنت غني عن عذابه ، إن كان محسناً فزد في حسناته ، وإن كان مسيئاً فتجاوز عن سيئاته ] ، پاشی دێ تەكبیـرا چارێ دەت وهندەك دوعایێن دی دێ بـۆ مری كەت ، پاشی دێ سلاڤا ملێ ڕاستێ ویێ چەپێ دەت .
ودورستە ژ چار تەكبیـران پـتـر بدەن ( حەتا نەهان ) بدەت وپشتی هەر تەكبیـرەكێ دوعا بۆ مری دئێنەكرن .
وكا چاوا دورستە زەلام نڤێژا مری بكەن وەسا دورستە ژن ژی وێ نڤێژێ بكەن .
