هندەك گۆتن وكریارێن خەلەت
یێن پەیوەندی ب رەمەزانێ ڤە هەی
هەر جارەكا هەیڤا رەمەزانێ دئێت هندەك خەلەتی هەنە د ناڤ جڤاكا مە دا ڕوی ددەن ، یان زێدە دبت ، لەو یا فەرە ئیشارەت بۆ بێتەدان ، ژ وان خەلەتییان :
1ـ زەعێكرنا دەمی ب كارێن بێ بها ونەدورست ڤە :
ئەو ب خۆ هەیڤا رەمەزانێ دەلیڤەیەكە خودێ دایە مە ، خێر تێدا مەزن دبن وجزایێ وان زێدە دبت ، لەو یا فەرە ئەم ڤێ دەلیڤەیا مەزن ژ دەست خۆ نەكەین ، ونەهێلین دەمێ مە ـ چ شەڤ بت چ ڕۆژ بت ـ ژ قەستا بچت ، چـونكی ئەم نزانین كانێ ئەڤ دەلیڤە جارەكا دی دێ ب دەست مە ەڤت یان نە ؟
بەروڤاژی ڤێ چەندێ هندەك ڕۆژیگر هەنە ب هێجەتا هندێ دا ڕۆژییا وان زوی بچت بێی ئەو پێ بحەسیێن لـێ دگەڕیێن خۆ ب تشتەكی ڤە موژیل بكەن ودەمێ خۆ پێ ب بۆرینن ، بێی هزرا خۆ د ڤی تشتی دا بكەن كانێ مفا تێدا هەیە یان نە ، یان ژی كانێ هەر یێ دورستە یان نە ؟
وئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینە وان كاران یێ گەلەك ڕۆژیگر رەمەزانا خۆ پێ دبۆرینن دێ بینین ـ مخابن ـ بارا پـتـر ئەو كارن یێن خێر تێدا نە ، بەلكی گونەه ژی تێدا هەی .. وەكی بۆراندنا دەمێ ب دیتنا ( موسەلسەلاتێن بێ ئەدەب ) و ( ستـرانێن بێ هەتك ) ڤـە ئەوێن ـ دیسا دێ بێژین مخابن ـ تەلەفزیوونێن موسلمانان لەزێ وموسابەقێ د پێشكێشكرنا وان دا دكەن ، بۆ هندێ دا ڕۆژیگران ژ بـیـرڤەكەن دا ب نەخۆشییا ڕۆژییێ نەحەسیێن !!
هەر وەسا گەلەك ڕۆژیگر هەنە ب ڕۆژ یان ب شەڤ لێك كـۆم دبن ودەمێ خۆ ب غەیبەتێ ڤە یان كرنا هندەك یاری وموسابەقاتیێن چو خێر تێ نە دبەنە سەری !
یا فەرە ڕۆژیگر ب خەطەرا ڤێ چەندێ بحەسیێن وبهایێ هەیڤا رەمەزانێ بزانت ، وئـێـكـا هـنـدە نەكەت ئەڤ هەیڤە بێ مفا د سەر ڕا ببۆرت ، ل شوینا ئەو خودایێ تێدا ژ خۆ رازی بكەت ڕابت هندی دی بارێ خۆ ژ گونەهان گران كەت .
2 ـ ئستغلالا خەلكی وگرانکرنا بهایێ تشتان :
د حەدیسێن دورست دا هاتیە كو پێغەمبەرێ مە ـ سلاڤ لـێ بن ـ كەسەكێ گەلەكێ مەرد بوو ، و ل هەیڤا رەمەزانێ مەردینییا وێ زێدەتر لـێ دهات .. مەعنا : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كارێ خۆ یێ باش د ڤێ هەیڤێ دا زێدەتر لـێ دكر ، بۆ هندێ دا ئەو پتـر ب تایبەتمەندییا ڤێ هەیڤێ حەسیابا .
ویا غەریب ل نك مە ـ ئەم ئەوێن خۆ ژ ئوممەتا ڤی پێغەمبەری حسێب دكەین ـ دەمێ رەمەزان ب سەر مە دا دئێت ئەم لـێ دگەڕیێین خرابییێن خۆ پتـر لـێ بكەین ، ودبت ئەم كرێتە سالۆخەتە د سویك وبازارا مە دا پتـر یا بەرچاڤ بت ، وجهێ دل ئێشی ونەرازیبوونا گەلەك ژ مە بت ، چاوا ؟
( ئستغلال ) ئەو صیفەتێ كرێت یێ ئیسلامێ ئەم گەلەك ژێ داینە پاش ، ل شوینا مرۆڤێن دلڕەش ل ڤێ هەیڤێ خۆ ژێ بدەنە پاش دێ بینی پـتـر قەست دكـەنـێ ، چـونـكـی ئەو دزانن دێ بۆ مینت وخەلك یێ هەوجەیە ، تشتەكی ـ خوارن بت یان جلك بت ـ بەری رەمەزانێ ب سعرەكێ دێ كڕی ، گاڤا بۆ رەمەزان هەڕە هەر وێ دكانێ وهەر وی تشتی بكڕە دێ بینی سعرا وی دو جاران یان سێ جاران زێدەترا لـێ هاتی ، وهندی ڕۆژەكێ پتـر تو نێزیكی جەژنێ بـبـی سعر ـ وەكی دەرەجا حەرارەتێ ـ زێدەتر لـێ دئێت ، ودكان هەر ئەو دكانە ، و ( بضاعة ) ژی هەر یێ بەرێ یە ، وخودان ژی ڕۆژیگرەكێ وەلییە ! بۆچی ؟
ـ چونكی وی ب خۆ وژدان وئیمانەكا وەسا ژی نینە وی ژ ڤێ ئستغلالـێ بدەتە پاش ، وكەس نینە ئەو ژێ بـتـرست وهزرەكێ بۆ بكەت !!
ڤێجا بۆچی ئستغلالـێ نەكەت ؟
3 ـ زێدەبوونا خازۆكییێ :
خازۆكی ئەوە مرۆڤ داخوازا خێركرنێ ژ كەسەكێ دی بكەت ، ومرۆڤێ خازۆك ئەوە یێ ب خواستنێ دژیت ، وكارێ خۆ یێ ئێكانە دكەتە خواستن ، دا پێ بژیت .
ئیمامێ غەزالی دبێژت : خازۆكی ب خۆ كارەكێ حەرامە ، وهنگی حەلال دبت ئەگەر خودان كەفتە تەنگاڤییەكا وەسا ئەو مەجبوور ببت ، وئەو كارەكێ حەرامە چونكی ئەو ئێك ژ سێ تشتێن حەرامە :
یا ئێكێ : كارێ وی گازندەیە ژ خودێ ، هەر وەكی ئەو یێ دبێژت : خودێ تەخسیری د دانا قەنـجـییان دا د گەل من كرییە.
یا دووێ : ئەو ب ڤی كارێ خۆ خۆ بۆ ئێكێ دی ژبلی خودێ دشكێنت .
یا سییێ : ئەو ب ڤی كارێ خۆ نەخۆشییێ دگەهینتە وی یێ ئەو خواستنێ ژێ دكەت .
وئەڤ هەر سێ كارە ب شریعەت دحەرامن .
وئەگەر ئەم بەرێ خۆ بدەینە حەدیسێن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دێ بینین ئەو ب ڕەنگەكێ ئاشكەرا مە ژ كارێ خواستنێ ددەتە پاش ، وخێرەكا مـەزن ژی بـۆ وی كـەسـی دەسنیشان دكەت یێ خۆ ژ خواستنێ ددەتە پاش ، ژ وان حەدیسان :
یا ئێكێ : عەبدللاهێ كوڕێ عومەری دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ لا تزال المسألة بأحدكم حتى يلقى الله وليس في وجهه مزعة لحم ـ ئێك ژ هەوە دێ مینت خواستنێ كەت حەتا ئەو دئێتە نك خودێ وپارچەیەكا گۆشتی ل سەر ڕوییێ وی نینە ] . (بوخاری و موسلم ڤەدگوهێزن )
یا دووێ : ثەوبان ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ من يكْفُلُ لي أن لا يسألَ الناسَ شيئاً وأتكفّلُ له بالجنة ـ كی دێ كەفالەتێ دەتە من چو تشتان ژ خەلكی نە خواست وئەز دێ كەفالەتێ دەمێ ئەو بچتە بەحەشتێ ] . (ئەحمەد و ئەبو داوود ڤەدگوهێزن )
ژ ڤان هەردو حەدیسان ئاشكەرا دبت كو ئەو كەسێ خوستنێ بۆ خۆ بكەتە كاری ڕۆژا قیامەتێ دەمێ دئێتە مەحشەرێ ڕوییێ وی یێ قیچە وچو گـۆشـت ل سەر نینە بۆ هندێ دا خەلك بزانن ئەڤە ئەو مرۆڤە یێ ڕوییێ خۆ ل بەر خەلكی سار دكر .. وئەو كەسێ خۆ ژ خەلكی بێ منەت بكەت وخواستنێ نەكەت ڕۆژا قیامەتێ جهێ وی دێ بەحەشت بت .
مخابن خواستن ئەڤرۆ یا بوویە ئەو كارێ كرێت یێ ژ هەمییان بەرچاڤـتـر د جڤاكێن مە دا ، هەر وەكی پێغەمبەرێ مە ئەم ژ ڤی كاری نـەدایـنـە پاش ، وئەڤ كارێ كرێت ل هەیڤا رەمەزانێ زێدەتر لـێ دئێت ، وبەر دەرێن مال ومزگەفتنان دبنە ئەو جـه یێ قۆلێن خازۆكان مالا خۆ دداننێ ، وپێتڤییە جهێ كاربدەست ب دژواری ڕێ ل ڤێ دیاردا كرێت بگرن ، وخەلك ژی ژ لایێ خۆ ڤە هاریكارییا بەلاڤبوونا وێ نەكەت ، وهاریكارییا ڤان كەسان نەكەن ، ئەگەر ئەو ژی دێ شریك بن د گونەهێ دا .
و ب ڕاستی ئـێـك ژ مـەزنـتـریـن خرابـییـێـن ڤێ خواستنا بێ مەعنا ئەوە فەقیرێن ژ ڕاستی د ناڤ درەوینان دا بەرزە دبن .. د رەمەزانێ دا پێتڤییە ئەم خێرێن خۆ زێدە بكەین ، و ل وان كەسان بگەڕیێین یێن هەوجە ، بەلـێ مەعنا ڤێ ئەو نینە ئەم خێرێن خۆ ل سەر وان كەسان بەلاڤ كەین یێن كار وكەسپێ خۆ كرییە خواستنا ل بەر دەرێن مزگەفتان ، ئەو كەسێن بارا پتـر ژێ د دەولەمەند .
4 ـ گەهاندنا نەخۆشییێ ب ڕێكا سماعێن مزگەفتێ :
و ژ وان خەلەتییێن ئـەم دبـیـنـیـن ل هەیڤا رەمەزانێ زێدە دبەلاڤ یێن پـەیـوەنـدی ب مــزگــەفـتـان ڤـە هـەی گەهاندنا نەخۆشییێ یە بۆ خەلكێ ( مەحەلـێ ) ب ڕێكا ( مكبرە وسماعا ) مزگەفتێ ، وئەڤە ڕاستییەكە دڤێت بێتەگۆتن ئەگەر خۆ بۆ هندەكان یا نەخۆش بت ژی . یا بوویە عەدەت ـ ومە گۆت عەدەت چونكی ئەڤ كارە نە ژ شریعەتییە ـ دێ بێژین : یا بوویە عەدەت ل هەیڤا رەمەزانێ هندەك ( مؤذن ) نیڤا شەڤێ دێ ڕابن سـماعا مـزگـەفـتـێ هلكەنێ و ب دەنگەكێ بلند كبارێ كەن یان قورئانێ خوینن ، ب هێجەتا هندێ دا خەلك ڕاببنە پاشیڤێ ئەو ب خۆ ئەڤ كارە ( بیدعەیەكە ) د دینی دا هاتییە دەرێخستن ، ئەڤە ئێك ، یا دووێ : ب ڤی كاری نەخۆشی دگەهتە خەلكی ، چونكی پتـر ژ دو سەعەتان بەری دەمێ پاشیڤێ ئەڤ كارە دئێتەكرن ، وگەلەك جاران دەنگێ سماعێن دو سێ مزگەفتان تێكەلی ئێك دبن ، وئاوازەكێ غەریب ویێ كەس تێ نەگەهت ژێ دەردكەڤت ، ڤێجا ئەڤێ چ خێر تێدا هەیە ؟
وئەگەر هندەك كەس هەبن هزر بكەن ئەڤە ئێك ژ شیعارێن ئیسلامێ یە دڤێت بمینت ئەو دشاشن ، چونكی نە پێغەمبەری ونە صەحابییان ئەڤ كارە نەكرییە !
هەر وەسا نوكە ئەم دبینین ل گەلەك مزگەفتان ل دەمێ نڤێژێ ئیمام نڤێژێ ناكەت ئەگەر ( موكەبرێ ) هل نەكەت وهەمی دەنگی نەدەتێ ، بلا مەئمووم وی ڕێزەكا ب تنێ ژی بن ، نەبەس هندە .. بەلكی مە دیتییە هندەك ئیمامان یا خـۆ ژ ئیمامەتـییـێ دایە پاش نە ژ بەر چو ب تنێ چونكی ( موكەبرا دەنگی ) ل مزگەفتێ نینە !
وئـەڤ گـرفـتـارییـە ـ وەكی مە گۆتی ـ ل هەیڤا رەمەزانێ زێدە دبت ، ل دەمێ كرنا تەراویحان ، دێ بینی ل هەمی مزگەفتان سماعە دهلكرینە هەر چەندە سێ چارێكێن ڤان مزگەفتان هەوجەیی ب هلكرنا سماعێ نینە ژی ، وپـتـر ژ سـەعـەتەكێ دەنـگـێ ئیمامی ب خـوانـدنێ ویێ موئەززنی ب زكرێ ( موبتەدع ! ) مەحەلـێ هەمییێ دهژینت ، ئـەڤ كارە ب حوكمێ شریعەتی بیدعەیە ، و ب دیتنا هۆنەری ( نەشازەكا موزعجە ) ، و ب بۆچوونا ( زەوقی ) قەرەبالغەكا بێ مەعنایە !! ئەگەر بۆ هندێ بت دا مەئموومان گوهــ ل دەنگێ ئیمامی ببت ( سماعا داخلی ) تێرا ڤێ چەندێ هەیە ، وئەگەر بۆ هندێ بت دا ئیمام دەنگێ خۆ یـێ خۆش بگەهینتە خەلكێ مەحەلـێ د مالێن وان دا ئەڤ چەندە ب جـهــ نائێت ، چونكی هـەڤالـێ وی ئیمامێ مزگـەفـتا دی مەجالی نادەتێ دەنگێ وی صافی بگەهتە خەلكی ، و د ئەنجام دا نـە مرۆڤ دزانت ئەڤ ئیمامە چ دبێژت نە یێ دی ! ل ڤێرێ ژی دێ بێژین : ئەڤ ( دیاردا نەشەرعی ) ب بەلاڤبوونا خۆ یا بێ مەعنا بێی كو لایێن شۆلەژێ مایێ خۆ تێ بكەن ڕوییەكێ كرێت ددەتە مزگەفتێن مە .
