گرنگییا دویكهفتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-
و خۆ دویركرنا ژ بیدعێ
دویكهفتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د سوننهتا وی دا، ئهوا ب عهرهبی دبێژنێ: (اتباع)، ئێك ژ گرنگترین بابهتانه یێن كو دڤێت مرۆڤێ موسلمان یێ پێ زانا بت، چونكی ب دویكهفتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بیر و باوهر و دیندارییا مرۆڤێ موسلمان پێك دئێت و دورســــت دبـت.. و پێ نهڤێت بێژین: دویكهفتنا پــێــغـــهمبهری -سلاڤ لێ بن- ب هندێیه مرۆڤ ل سهر وێ ڕێكێ بچت یا ئهو ل سهر چووی و بهرێ خهلكی دایێ، و پێگیرییێ ب وی شریعهتی بكهت یێ ئهو پێ هاتی وهكی صهحابییێن وی -خودێ ژێ ڕازی بت- تێگههشتین و ب كارئینای و بــــۆ مــــه ڤـــهگوهاستی، و خۆ ژ وان ڕێ و ڕێبازان بدهته پاش یێن ژ دهرڤهی چارچـــووڤــــهیـــــێ شـــریعهتێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- هاتینه دانان..
ل سهری دڤێت ژ بیر نهكهین كو دینێ ئیسلامێ ل سهر دو بناخهیێن سهرهكی یێ هاتییه ئاڤاكرن:
بناخهیێ ئێكێ:
پهرستنا خودێیه، وهكی قورئان د گهلهك ئایهتان دا بهحس ژێ دكهت، ژ وان ئایهتان: ( وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ )(النحل: 36) ب ڕاستی د ناڤ ههر مللهتهكی دا مه پێغهمبهرهك هنارتییه كو پهرستنا خودێ بكهن و خۆ ژ طاغووتی بدهنه پاش، مهعنا: گازییا ئێكێ یا ههمی پێغهمبهران بۆ مللهتێن وان ئهو بوویه وان بهرێ مللهتێن خۆ یێ دایه پهرستنا خودێ ب تنێ و خۆدویركرنا ژ پهرستنا ههر تشتهكێ ژ بلی خودێ پهرستن بۆ دئێتهكرن.
بناخهیێ دووێ:
پهرستنا مه بۆ خودێ دڤێت ب وی ڕهنگی بت وهكی خودێ -د كیتابا خۆ دا-، و پێغهمبهرێ وی -د سوننهتا خۆ دا- بۆ مه دهسنیشانكری، نه وهكی مه دڤێت یان دلێ مه دخوازت.. و ئایهت وحهدیس ل سهر ڤی بناخهیێ دووێ ژی دمشهنه، ژ وان ئایهتان: (قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ۗ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ) (آل عمران: 31) ئهی پێغهمبهر تو بێژه خهلكی: ئهگهر ههوه خودێ دڤێت دویكهفتنا من بكهن خودێ دێ حهز ژ ههوه كهت ودێ گونههێن ههوه بۆ ههوه ژێ بهت.
و د ئایهتهكا دی دا خودێ ئهمر دكهت: ( فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا)(النساء: 65) سویند ب خودایێ ته ئهی موحهممهد ئهو ب دورستی باوهرییێ نائینن حــــهتا ئهو د وی تشتی دا یێ ئهو ل سهر ب ههڤڕكی چووین ته نهكهنه حهكهم، و پاشی ب وی حــوكـمێ ته كری ڕازی ببن و دلتهنگییهك بۆ وان ژێ چێ نهبت، و ب دورستی خــــۆ ب دهست ڤه بهردهن، ئهڤ ئایهته باش ئاشكهرا دكهت كو ههچییێ ب شریعهتێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڕازی نهبت، و كاری پێ نهكهت ئهو نابته خودان باوهرهكێ دورست.
پێغهمبهر ژی -سلاڤ لێ بن- د گهلهك گۆتنێن خۆ یێن پیرۆز دا ئاشكهرا دكهت كو باوهرییا خودانی یا دورست نابت حهتا ب دورستی دویكهفتنا كیتابا خودێ و سوننهتا پێغهمبهرێ وی نهكهت، وهكی وێ گۆتنێ یا (ئهبو داوود و ترمذى و ئبن ماجه) ژ (العرباض بن ساریه)ی ڤهدگوهێزن، دبێژت: ڕۆژهكێ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نڤێژا سپێدێ ل بهراهییا مه كر، پاشی وهعزهكێ دژوار ل مه كر، ڕۆندك ژ بهر ژ چاڤان هاتن، و دل ژ ترسان دا هژیان، ئینا ئێكی گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ ههر وهكی ئهڤ وهعزه یێ خاترخواستنێیه، ڤێجا هندهك شیرهتان ل مه بكه، گۆت: ئینا پــێــغــهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (أوصیكم بتقوی الله والسمع والطاعة وإن كان عبدا حبشیاً، فإنه من یعش منكم بعدی فسیری اختلافاً كثیراً، فعلیكم بسنتی وسنة الخلفاء الراشدین المهدیین، عضوا علیها بالنواجذ، وإیاكم ومحدثات الأمور فإن كل محدثة بدعةٌ( وفی ریوایة: (وإیاكم ومحدثات الأمور فإن كل بدعة ضلالة( ئهز شیرهتێ ب تهقوا خودێ ل ههوه دكهم، و كو هوین گوهدارییا مهزنێ خۆ بكهن ئهگهر خۆ بهنییهكێ حهبهشی بت، و ههچییێ ژ ههوه پشتی من بمینت دێ ژێكجودابوونهكا مشه بینت، ڤێجا ههوه ئێمانهت ڕێك و ڕێبازا من و یا خهلیفێن من یێن سهرڕاست، هوین ب پدیێن خۆ وێ بگرن، و هشیاری وان ڕێكێن وی بن یێن دهردكهڤن، چونكی ههر بیدعهیهكا نوی دهربكهڤت سهرداچوونه.
و د حهدیسهكا دی دا ئهوا (بوخاری وموسلم) ژ عائیشایێ ڤهدگوهێزن، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بیدعێ ب مه ددهته ناسین و دبێژت: (من أحدث فی أمرنا هذا ما لیس منه فهو رد) ههچییێ تشتهكێ نوی د دینێ مه دا دهربێخت ئهو دێ ل وی ئێنه زڤڕاندن، مهعنا بیدعه -ئهوا شریعهت قهبویل نهكهت- ئــــهو تشته یێ ب ناڤێ دینی بێتهكرن، و ژ دینی بێته هژمارتن، و ئهو ب خۆ نه ژ دینی بت، ئهڤهیه یا كو دڤێت مرۆڤێ موسلمان خۆ ژێ بدهته پاش و یێ لێ هشیار بت.
و د حهدیسهكا دی دا (موسلم) ژ (عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی) ڤهدگوهێزت، دبێژت پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (ما من نبی بعثه الله عز وجل فی أمة قبلی إلا كان له حواریون وأصحاب یأخذون بسنته ویقتدون بأمره - وفی روایة: یُهتدون بأمره ویُستنون بسنته - ثم إنها تخلُفُ من بعدهم خُلُوفٌ یقولون ما لایفعلون، ویفعلون ما لا يؤمرون، فمن جاهدهم بیده فهو مؤمن، ومن جاهدهم بلسانه فهو مؤمن، ومن جاهدهم بقلبه فهو مؤمن، ولیس وراء ذّلك من الإیمان حبةُ خردل) ههر پێغهمبهرهكێ خودێ ئهو بهری من هنارت بت هندهك ههڤال و هۆگر ههبووینه ل دویڤ ڕێبازا وی بچن و كاری ب فهرمانا وی بكهن -یان داخواز ژ وان دئێتهكرن كو ئهو ل دویڤ ڕێبازا وی بچن و د فـــهرمانا وی دا بن- پــاشـــی هــنــــدهك ب دویڤ وان دا دئێن وێ دبێژن یا نهكهن، و وێ دكهن یا فهرمان پێ ل وان نههاتییه كرن، ڤێجا یێ ب دهستێ خۆ جیهادا وان بكهن ئهو خودان باوهره، و یێ ب ئهزمانێ خۆ جیهادا وان بكهت ئهو خودان باوهره، و یێ ب دلێ خۆ جیهادا وان بكهت ئهو خودان باوهره، و پشتی وێ دندكهكا باوهرییێ نابت.
مــهعــنــا: پشتی ههر پێغهمبهرهكی هندهك كهس د ناڤ ئوممهتا وی دا دهردكهڤن ژ نك خۆ تشتێن نوی ل دینێ وی زێده دكهن، و بهرێ خهلكی ددهنێ، و ب ناڤێ دینی نیشا وان ددهن، ب فهرمانا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- جیهادا د گهل ڤان ڕهنگه كهسان پشكهكه ژ باوهرێ، چ جیهادا ب دهستی بت چ یا ب ئهزمانی و دلی بت.
ئهڤه هندهك ژ وان ئایهت و حهدیسان بوون یێن ئاشكهرا ڕادگههینن كو دویكهفتنا كیتابێ و سوننهتێ، و خۆدویركرنا ژ ڕێبازێن بیدعهچییان، شهرتهكه ژ شهرتێن پێكهاتنا باوهرییا مرۆڤی.. پشتی ڤێ چهندێ دا بهرێ خۆ بدهینه بۆچوونا صهحابییێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د ڤێ مهسهلێ دا كانێ یا ب چ ڕهنگه:
(ئهبو داوود) ژ (موعاذێ كوڕێ جهبهلی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: ((زهمانهك دێ ئێت فتنه تێدا زۆر دبن و مال مشه دبت، و قورئان تێدا بهلاڤ دبت و ههمی كهس وێ دخوینن، خودان باوهر ومنافق، ژن و مێر، بچویك و مهزن، یێ عهبد و یێ ئازا، ڤێجا ئێك ژ وان دێ بێژت: بۆچی دهمێ ئهز قورئانێ دخوینم كهس ب دویف من ناكهڤت؟ دڤێت ئهز ب ڕێكهكا دی بچمه وان.. موعاذ دبێژت: ڤێجا هشیاری وی و وێ ڕێكێ بن یا ئهو دهردئێخت، چونكی ههر بیدعهیهكا نوی دهردكهفت سهرداچوونه، و هشیاری مرۆڤێن زانا بن دهمێ سهردادچن..)).
و (دارهمی) د ریوایهتهكێ دا ڤهدگوهێزت، دبێژت: ڕۆژهكێ (ئهبو مووسایێ ئهشعهری) گۆته (عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی): نوكه من تشتهك ل مزگهفتێ دیت ههر چهنده یێ باش ژی بوو بهلێ من پێ نهخۆش بوو! عهبدللاهی گــــۆتـــێ: خــێــره ته چ دیتییه؟ گۆت: من دیت ل مزگهفتێ هندهك مرۆڤ كۆم كۆمه ل هیڤییا نڤێژێ دڕوینشتی بوون، ههر كۆمهكێ ئێك د ناڤ دا بوو هندهك بهرك د دهستی دا بوون، وی دگۆته كۆمێ: سهد جاران بێژن: (الله أكبر)، وان سهد جاران ئهو دگۆت.
سهد جاران بێژن (لا إله إلا الله)، وان سهد جاران ئهو دگۆت.
سهد جاران بێژن (سبحان الله)، وان ئهو دگۆت..
عهبدللاهی گۆتێ: و ته چ گۆته وان؟ ئهبوو مووسای گۆت: من خۆ گرت كانێ تو دێ چ بێژی. عهبدللاهی گۆتێ: بۆچی ته نه دگۆتێ بلا ئهو گونههێن خۆ بهژمێرن، و ئهز كهفیل خێرێن وان بهرزه نهبن؟!
پاشی ئهو ههر دو پێكڤه چوونه مزگهفتێ حهتا ل هنداڤی كۆمهكێ ژ وان كۆمان ڕاوهستاین، عهبدللاهی گۆته وان: ئهڤه چیه هوین دكهن؟ وان گۆت: بابێ عهبدررهحمانی! ئهڤه هندهك بهركن ئهم یێ زكرێ خودێ پێ دكهین، ئینا صهحابییێ پێغهمبهری عهبدللاهێ كوڕێ مهسعوودی -ب عێجزی ڤه- گۆته وان: وهی بۆ ئوممهتا موحهممهدی چ زوی خۆ بره هیلاكێ! ئهڤه هێشتا صهحابییێن پێغهمبهری یێن د ناڤ ههوه دا، و هێشتا جلكێن وی نهڕزینه و ئامانێن وی نهشكهستینه، ئهز ب وی كهمه یێ نهفسا من د دهستان دا یان ئهو ڕێكا هــویــن ل سهر ژ وێ باشـــتــــره یا موحهممهد ل سهر چووی، یان ژی هوین دهرگهههكی بۆ سهرداچوونێ دێ ڤهكهن..
مهعنا ب دینا صهحابییان ههر كهسهكێ ڕێكهكا نوی د دینی دا دهربێخت دێ ئێك ژ دووان بت: یان ئهو دێ هرز كهت ئهڤ ڕێكا وی یا نوی ژ وێ چێتره یا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل سهر چووی، و ئهڤه كوفره، یان ژی دێ هزر كهت ئهڤ ڕێكه ژی یا باشه، و ئهڤه سهرداچوونه!
(ئهبو داوود) ژ (حوذهیفهیێ كوڕێ یهمانی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: ((ههر عیبادهتهكێ صهحابییێن پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نهكربت هوین ژی نهكهن، چونكی یێن بهراهییێ چو بۆ یێن دویماهییێ نههێلایه)).
و (ئهبو نهعیم) ڤهدگوهێزت، دبێژت: مرۆڤهكی گۆته (عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسی) شیرهتهكێ ل من بكه، وی گۆت: ((باشه، تهقوا خودێ بكه، و ل سهر ڕێكا ڕاست ههڕه، و دویكهفتنا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بكه، و خۆ ژ بیدعان بده پاش)).
و هندی كرنا بیدعێیه ب دیتنا زانایێن سهرڕاست تشتهكێ خرابه ئێك ژ زانایێن پێشییێ كو (موحهممهدێ كوڕێ موسلمی) یه دبێژت: ((ههچییێ قهدرێ بیدعهچییهكی بگرت ئهو وی پشكداری د ههڕفاندنا ئیسلامێ دا كر)).
دبت ل ڤێرێ كهسهك پسیارێ بكهت و دبێژت: ئهرێ بۆچی؟
دێ بێژین: چونكی ههر بیدعهیهكا دهركهڤت ل جهێ سوننهتهكێ دمرینت، و مرۆڤ دهمێ بهایی ددهته بیدعهچییهكی ئهو مرۆڤی هاریكارییا وی كر ل سهر مراندنا سوننهتهكێ، و مراندنا سوننهتێ ههڕفاندنا ئیسلامێیه، و ههر ژ بهر ڤێ چهندێ ئیسلام قهدرهكێ مهزن ددهته وی كهسی یێ سوننهتهكێ د ناڤ خهلكی دا ساخكهتهڤه دهمێ خهلك ژ بیر دكهت ودهێلت، (ئبن ماجه) ژ (عهمرێ كوڕێ عهوفی) ڤهدگوهێزت، دبــێـــژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گــــۆت: (ههچییێ سوننهتهكێ ژ سوننهتێن مـــن -پشتی من- ساخكهتهڤه، خێرا وی دێ هندی خێرا ههر ئێكی بت یێ وێ سوننهتێ بكهت بێی كو تشتهك ژ خێرێن وان كێم ببت، و ههر كهسهكێ بیدعهكا خودێ و پێغهمبهرێ وی نهگۆت بت دهربێخت گونهها وی دێ هندی گونهها ههر ئێكی بت یێ وێ بیدعێ بكهت بێی تشتهك ژ گونههێن وان كێم ببت).
و (ئهبو ذهر) دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- فهرمان ل مه دكر كو ئهم سێ تشتان ژ دهست خۆ نهكهین: كو بهرێ خهلكی بدهینه باشییێ، و وان ژ خرابییێ بدهینه پاش، و سوننهتێ نیشا خهلكی بدهین.
و ژ (عهبدللاهێ كوڕێ عهبباسی) دئێته ڤهگوهاستن، د تهفسیرا ڤێ ئایهتێ دا: (يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ )(آل عمران: 106)، دبـــێـــژت: ((خودانێن سوننهتێ ڕوی سپی دبن، وخودانێن بیدعێ ڕوی ڕهش دبن)).
و ل دویماهییێ مه دڤێت هندهك ژ وان ڕێكان ئاشكهرا بكهین یێن كو بهرێ مرۆڤی ددهنه كرنا بیدعێ:
یا ئێكێ: نهزانینا سوننهتێ ئێكا هند ژ خودانێ خۆ چێ دكهت كو ب ساناهی بكهفته داڤێن بیدعهچییان، چونكی مرۆڤێ نهزان -و ب تایبهتی ئهگهر عاطفا وی یا دینی یا زێده بت- ههر ئاخفتنهكا (عاطفی) یا بۆ بێته گۆتن دێ باوهر كهت و یا ژ وی ڤه دورسته، نه وهكی مرۆڤێ زانا ئهوێ گۆتنێ ب تهرازییا شریعهتی دكێشت دا بزانت كانێ چ ڕاستی بۆ ههیه.. و ههر ژ ڤێ چهندێیه دهستهكێن بیدعهچی و سهرداچووی خۆ ژ مرۆڤێن زانا ب سوننهتێ ددهنه پاش و بێ فام ونهزانان ل دۆر خۆ كۆم دكهن، چونكی ئهو پاریهكێ ب ساناهینه!
ڕێكا دووێ: (غلو) و زێده شداندن و توندكارییا د دینی دا، یهعنی مرۆڤ تشتێ ب ساناهی ژ دینی ل بهر خهلكی ب زهحمهت بێخت وتشتێ زیدهی شیانێن وان ژ وان بخوازت، ئهڤه ژی ئێك ژ ڕێكێن بیدعهچییانه، بهلكی ئێكهمین دهستهكا بیدعهچی یا كو د ئیسلامێ دا دهركهفتی -كو دهستهكا خهوارجان بوو- ب ڤێ ڕێكێ د سهردا چووبوون، ئهوا خهلكێ نه د گهل وان ههمی كافركرن و كوشتنا وان حهلال كر، لهو ئیمام عهلی -خودێ ژێ ڕازی بت- جیهادا وان كر.. و ئهڤ هزرا هــــه (كافركرنا خهلكێ نــــه د گهل مـــه و حهلالكرنا كوشتنا وان) -مخابن- ئێك ژ وان هزرانه یێن كو جهێ خــــــۆ د سهرێ هژمارهكا نه یا كێم ژ كۆم و دهستهكێن بیدعهچی دا ئهوێن ب كراسهكێ ئیسلامی خۆ نیشا خهلكی ددهن كرییه، و ب ڤێ ڕێكێ گهلهك ژ وان د سهردا چووینه، لهو ههر ژ بهرێ وهره زانایێن ئیسلامێ یێن سهرڕاست دگۆتن: ((اقتصاد فی سنة خیر من اجتهاد فی بدعة)) ئابۆرییا د كرنا سوننهتهكێ دا چێتره ژ خــــۆ وهستاندنا د كرنا بیدعهكێ دا.
ڕێكا سییێ: خۆ هێلانا ب هیڤییا باوهرییا ب دلی ڤه، یهعنی مرۆڤ دلێ خۆ خۆش بكهت و بێژت: ههما شهرت دلێ صافییه.. ئهڤه ژی ئێك ژ وان ڕێكانه یێن بهرێ خودانێ خۆ ددهنه بیدعێ، و تشتهكێ ئاشكهرایه كو دهستهكا (مهرجئییان) یا بیدعهچی ب ڤێ ڕێكێ د سهردا چوون، گۆتن: شهرت دله، ڤێجا دویماهییێ وه لێ هات بهرێ وان نهما ل كارێ باش، و ئهو وهسا تێ گههشتن كو ئهگهر ئنیهتا مرۆڤی یا باش بت بلا كارێ وی یێ خراب ژی بت دێ یێ خودان خێر بت.
ڕێكا چارێ: كو مرۆڤ د بیروباوهر و سهروبهرێ خۆ دا چاڤ ل بێ دین و كافران بكهت، و دویكهفتنا ڕێكێن وان بكهت، ئهڤه ژی ڕێكهكه بهرێ مرۆڤی ددهتـــه بیدعێ، د ئایهتهكا پیرۆز دا خودایێ مهزن دبێژت: ( وَأَنَّ هَٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)(الأنعام: 153) ئهڤ ئیسلامه ڕێكا من یا ڕاسته هوین دویكهفتنا وێ بكهن، و دویكهفتنا چو ڕێكێن دی نهكهن، ئهو دێ بهرێ ههوه ژ ڕێكا ئیسلامێ دهنه پاش.