دهرسهكا مهزن ژ سهرهاتییا
صولحا حودهیبییێ
سێزده سالان پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ل مهكههێ گازییا خۆ د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ دكر، پاشی كافرێن مهكههێ ئێكا هند ژێ چێكر ئهو هزرا دهركهفتنا ژ مهكههێ بكهت، و پشتی وی خۆ بۆ خهلكێ گهلهك دهڤهران پێشكێش كری و ژێ خواستی هاریكارییا وی بكهن، خودێ وهسا حهزكر خهلكێ باژێرێ (یهثربێ) پێ بێنهدهر، و داخوازێ ژێ بكهن ئهو قهستا باژێڕێ وان بكهت.. و ئهمرێ خودێ ژی ل سهر هات ئهو د گهل موسلمانان مشهخت ببن.
ل مهدینێ دهولهتا ئیسلامێ هاته دانان، و پشتی شهش سال د سهر مشهختبوونا وان ڕا بۆرین، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بڕیار دا ئهو د گهل هزار و پێنجسهد صهحابییێن خۆ قهستا باژێڕێ مهكههێ بكهت بــۆ كــرنــا حهجێ، گاڤا كافرێن مهكههێ ب ڤێ دهركهفتنێ زانی گهلهك بۆ وان نهخۆش بوو، وان هزركر بهلكی ئهڤه حیلهك بت موسلمانان دڤێت بكهن، ب هێجهتا حهجێ بێن مهكههێ بستینن، لهو وان بڕیار دا بهرسنگێ موسلمانان بگرن ئهگهر خۆ ئهو نهچار ببن شهڕی بێخنه د كۆلانێن مهكههێ ژی دا.. پاشی مهزنێن مهكههێ ل سهر هندێ كۆم بوون ئهو لهشكهرهكی ب لهز بهرههڤ كهن و بهنێرنه د ڕێكا پێغهمبهری دا - سلاڤ لێ بن-، و گاڤا دهنگ و باسێن ڤێ كریارا وان گههشتینه پێغهمبهری، وی فهرمان ل ههڤالێن خۆ كر ئهو ڕێكا خۆ وهرگێڕن دا نهكهڤنه بهرانبهر لهشكهرێ قورهیشییان، و مهكههی هند ب خۆ حهسیان كو موسلمان یێن گههشتینه نهالا (حودهیبیێ) ل نێزیكى مهكههێ..
گاڤا لهشكهرێ قورهیشییان ئهڤ چهنده زانی زڤڕینه مهكههێ، پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- عوثمان د گهل هندهك زهلامان هنارته مهكههێ دا بێژته مهزنێ قورهیشییان: ئهم نههاتینه شهڕی، مه دڤێت عومرێ بكهین و بزڤڕینهڤه، و سهر و بهرێ مه نه یێ شهڕییه.. و چهند ڕۆژهكان دهنگ و باسێن عوثمانی و ههڤالێن وی هاتنه بڕین، و دیعایهتهك گههشته موسلمانان كو كافرێن مهكههێ ئهو یێن كوشتین و مهعنا ڤێ ئهوه وان دهست ب شهڕی كر..
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- بڕیار دا شهڕێ وان بكهت و صهحابییان موبایهعا وی ل سهر ڤێ چهندێ كر، و ئهڤ موبایهعهیه بوو یا دبێژنێ: (بیعة الشجرة) یان (بیعة الرضوان) ئهوا خودێ د سوورهتا (الفتح) دا بهحس ژێ كری و گۆتی: ( لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا(18)وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا(19)(الفتح: 18-19).
و ل ڤی دهمی وهسا چێبوو نێزیكی حهشتێ چهكدارێن قورهیشییان هاتنه وی جهی یێ موسلمان لێ، ب ئنیهتا هندێ كو هێڕشێ بكهنه موسلمانان، بهلێ وهسا چێبوو ئهو ههمی بێ شهڕ هاتنهگرتن.. سهر و بهر تێكچوو و عهورێن شهڕی خۆ دانه ئێك، بهلێ پشتی سهرهاتییهكا درێژ -كو نه بابهتێ ئاخفتنا مه یا نوكهیه- صولحهك د ناڤبهرا موسلمان و كافران دا هاته مۆركرن، ئهو صولحا د دیرۆكێ دا ب ناڤێ (صلح الحدیبیه) هاتییه ب ناڤكرن، و ڕهشهكا شهڕی هاته دویر ئێخستن.
و سوورهتا (الفتح) ئهوا پشتی ڤێ سهرهاتییێ هاتییه خوارێ بهحسێ ڤێ ڕویدانێ دكهت ودبێژت: ( وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ ۚ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا)(الفتح: 24) یهعنی: خودێ نعمهت ب ئاشتی و تهناهییێ د گهل ههوه كــــر و شــــــهڕ ژ ههوه دویر ئێخست ل وی دهمێ كو یا ههوه ب سهر یا وان كهفتی، و ئهو كهفتینه دهستێن ههوه.. و ب حسیبا عهسكهری و ماددی ئــهگـــهر شـــهڕ د ناڤبهرا موسلمان و خهلكێ مهكههێ دا چێ ببا موسلمان دا شكێن، چونكی وان ئهو هێز نهبوو بشێن خـــــۆ ل بهرانبهر هــێـــــزا كافران بگرن، نهخاسم ئـــــهو د چهكدار نهبوون و بۆ كرنا شهڕی نههاتبوون. پاشی ئایهتا د دویڤ دا دبێژت: ( هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ ۚ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ ۖ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا)(الفتح: 25) یهعنی: كافرێن قورهیشییانه یێن باوهری ب تهوحیدا خودێ نهئینای، و نههێلای ل ڕۆژا (حودهیبییێ) هوین بچنه مزگهفتا حهرام بۆ كرنا عومرێ، و وان ڕێ ل ههوه گرتی و نههێلای هوین قوربانێن خۆ ببهنه وی جهی یێ كو دڤیا ئهو لێ بێته ڤهكوشتن، كو حهرهمه.
پاشی خودایێ مهزن گهفێ ل كافرێن مهكههێ دكهت و دبێژت: ئهگهر نه ژ بهر هندهك زهلامێن خودان باوهر با، و هندهك ژنێن خودان باوهر یێن كو چو دهسههلات نهههی، لهو ئهو ماینه ل مهكههێ د ناڤ كافران دا، و ژ ترسان دا باوهرییا خۆ ڤهدشێرن و ئاشكهرا ناكهن، هوین وان نانیاسن.. ئهم وان دنیاسین، ئهگهر ژ ترسێن هندێ دا نهبا كو هوین ب لهشكهرێ خۆ پێ ل وان بدانن و وان بكوژن، ڤێجا ژ نهزانین و ژ بهر وێ كوشتنا هوین دكهن گونههـ و فهێتی و خهرامهت بكهفته سهر ههوه، ئهگهر ژ بهر هندێ نهبا ئهم دا ههوه ل سهر وان زال كهین، دا خودێ وی بێخته ژێر ڕهحما خۆ یێ وى بڤێت و منهت ب باوهرییێ لێ كری، ئهگهر ئهڤ خودان باوهره د ناڤ بوتپهرێسێن مهكههێ دا نهبانه، ئهم دا ئهوێن كافر بووین ب عهزابهكا ب ئێش عهزاب دهین.
و ژ ڤـــێ ئایــــهتا بــۆری فقهزانێن موسلمان دهرسهكا فقهی یا مهزن وهردگـــرن، و د كتێبێن خۆ دا بهحس ژێ دكهن، و پێتڤییه موسلمانێ ئهڤرۆ یێ پێ ئاگههدار بت دا پاراستی بمینت ژ (ضهلالهتا) وان كهسێن ئهڤرۆ ئوممهت پێ موبتهلا بووی، ژ وان یێن كوشتنا بێ گونههان و خرابكرنا مالێ خهلكی و بهلاڤكرنا ترسێ ب جیهاد نیشا خهلكی ددهن. (ئهبوو نوعهیم) ژ (ئهبوو جومعهیێ كوڕێ جونهیدی) ڤهدگوهێزت، دبێژت: نههـ مرۆڤێن موسلمان حهفت زهلام و دو ژن ل مهكههێ ههبوون. یهعنی: ل وی دهمێ پێغهمبهری و صهحابییێن وی مشهخت بووین و چووینه مهدینێ حهفت موسلمان ژ وان مشهخت نهبوون و مانه ل مهكههێ، و وان موسلمانهتییا خۆ ڤهدشارت، دا كافر پێ نهحهسیێن، و خۆ پێغهمبهری و ههڤالێن وی ژی ئهو مرۆڤ نهدنیاسین، گاڤا نێزیك بووی شهڕ د ناڤبهرا موسلمانان و كافرێن مهكههێ دا چێ ببت، خودێ دبێژت: مه دهستویری ب كرنا شهڕی نهدا ههوه، ههر چهنده د ناڤ ههوه دا هندهك كهس ههبوون دلێ وان دچوو كرنا شهڕی، و مه فهرمان ب صولحێ ل ههوه كر..
بۆچی؟
خـــودێ دبــێــژت: چــونـكــی د ناڤ خهلكێ مهكههێ دا هند كهسێن خودان باوهر ژ زهلام و ژنكان ههنه، هوین وان نانیاسن، چونكی ئهو ژ ترسێن كافران دا موسلمانهتییا خۆ ڤهدشێرن، نه كو ههوه ئهو ژی كوشتبان دهمێ ههوه ب سهر باژێڕی دا دگرت، ڤێجا ژ بهر ڤێ كوشتنا هه -ئهوا بێ دهستی دا ژ ههوه چێ بت- خرابی و نهخۆشی دا گههته ههوه و هوین دا ژ گونههكاران ئێنه هژمارتن، و خودێ دبێژت: ئهگهر ئهو موسلمانێن هوین نانیاسن د ناڤ وان كافران دا نهبان ئـــهم دا عــــهزابهكا ب ئێش ب دهستێن ههوه دهینه وان كافران.
و باش هزرا خۆ د ڤێ مهسهلێ دا بكهن:
ئهگهر صهحابییان دوژمنێن خۆ یێن كافر ژ خهلكێ مهكههێ یێن تهعداكهر كوشتبان، و ب خهلهتێ و بێ قهصد ڤه وان موسلمانهكێ ئهو نزانن موسلمانه د گهل وان كوشتبا دا شهرمزار بن و گونهها كوشتنا وان كهفته ستویێ وان.. ئهڤه گۆتنا خودێیه: ( وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ )ئهگهر مهسهله یا ب ڤی ڕهنگی بت، ئهرێ هوین بۆ وان كهسان چ دبێژن ئهوێن ب دههان موسلمانێن ئاشكهرا یێن ئهو دنیاسن دكوژن، و مال و ملكهتێ وان خراب دكهن و پویچ دكهن ژ بهر هندێ كو بهلكی كافرهك د گهل وان بێته كوشتن، شهرمزاری و گونههان ڤان دێ چهند بت؟!
ئحترام بۆ خوینا نههـ موسلمانێن ڤهشارتی و نهنیاس كو بهلكی هاتبانه كوشتن خودێ دهستویری نهدا پێغهمبهرێ خۆ هێڕشێ بكهته سهر كافران ل جهێ وان، و (موجاهدێن دویماهییا زهمانی!) ل بهر دهرێ مزگهفتان كهربا خۆ دادڕێژن و ب دههان نڤێژكهران دكوژن، دبێژن: بهلكی كافرهك د وێرێ دا ببۆرت و بێته كوشتن.. ئهڤ ضهلالهته وان ژ كیڤه ئینایه؟
ئیمامێ قورطوبی د تهفسیرا خۆ دا ریوایهتهكێ ژ ئیمام مالكی ڤهدگوهێزت دبێژت: هندهك موجاهدان پسیار ژێ كر گۆتن: ئهگهر د شهڕی دا هندهك كافر كهفتنه بهر ئاگرێ مهنجهنیقێن مه و ئهم بزانین كو بهلكی هندهك ئێخسیرێن موسلمان د گهل وان بن ئهرێ ئهم ئاگری بهاڤێینه وان؟ ئیمام مالكی گۆت: نه! ئهز دبێژم وه نهكهن، چونكی خودێ دبێژت: (لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا).
یهعنی: دهلیلێ وی ئهڤ ئایهتا بۆری بوو.
و ههر وهسا فقهزان دبێژن: ئهگهر شهڕكهرهكێ كافر موسلمانهك گرت و بۆ خۆ كره (درعهكێ بهشهری) -وهكی نوكه دبێژنێ- چێ نابت ستێرك ل وی بێتهگرتن و ئهو بێته كوشتن، چونكی نهكو ئهو موسلمان بێته كوشتن..
جارهكا دی دێ بێژین: پا هوین بۆ وان (ئیرهابییان) چ دبێژن ئهوێن كوشتنا موسلمانان ب خۆ بۆ خۆ ب جیهاد حسێب دكهن، چونكی پشكدارییا وان د ئنحرافا وان دا ناكهن؟ كارێ وان ل بن چ ناڤی دێ ئێته تهصنیفكرن؟
