ئهوێ پێنج جاران شير بۆ هاتییه ڕاكرن
(شيخ الإسلام)ێ ههرهوى
د ههڤڕكییا خۆ دا د گهل مرۆڤێن دنيايێ، مرۆڤێن خودێ گهلهك ڕهنگێن نهخۆشییێ وتهنگاڤییێ دبينن، دبت دهرێخستـن ژ جهـ وواران ئێك ژ بهرچاڤترينێ وان نهخۆشییان بت.. دهرێخستـن (يان بلا بێژين: نهفيكرن) ههر ژ بهرێ وهره ئێك ژ وان چهكێن چهپهل بوو يێن زۆرداران گهف پێ ل خودانێن حهقییێ وڕێكا ڕاست دكر، خودايێ مهزن دهمێ سهرهاتییا ههڤڕكییا پێغهمبهرێن خۆ ودوژمنێن وان بۆ مه ڤهدگێڕت ئهمر دكهت: (وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا ۖ فَأَوْحَىٰ إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ(13) وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ۚ ذَٰلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ)(14).
چهكێ مرۆڤێ بێزاره، گاڤا ته حهقى دانا بهر سنگى، وچـو هێجهت د دهستێ وى دا نهمان، وى چو پێ نامينت دێ دهست ب گهفان كهت، دهمێ پێغهمبهران ڕاستى بۆ مللهتێن خــۆ ئاشكهراكرى، ســهر وگــرگـرێن كوفرێ چو پـێ نـهمـا ئينا گـۆتـن: ئێك ژ دووان، يان دێ ل دينێ مه زڤڕن، يان دێ ههوه ژ عهردێ خۆ دهرێخين.. وباش هزرا خۆ د ڤێ تهعبيرێ دا بكهن ئهوا وهكى خودانێن خۆ يا دارگران: ژ عهردێ خۆ! دێ ههوه ژ عهردێ خۆ دهرێخين! ههر وهكى ئهو عهرد يێ وان ب تنێ وههچییێ وهكى وان نهبت يێ بيانییه!!
گاڤا ههڤڕكى گههشته ڤـێ دهرهجێ، وهحـییـا خـودێ ئـێـكـسـهر بــۆ پێغهمبهران دئێت: ( لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ ) ئەڤە ئێك ، پاشی (وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ) ئەڤە دوو ٬ زالم وزۆردار دێ ئێنه تێبرن، وخودانێن حهقییێ ل جهێ وان دئێنه ئاكنجيكرن.. ئهڤه پهيمانا خودێیه، ونهبوويه كو جارهكێ پهيمانا خودێ ب جهـ نههاتبت، بهلێ مهسهلێ بێنفرههى پێ دڤێت.
ديرۆكێ بخوينن، ههر ژ دهمێ نووحى وحهتا ئهڤرۆ دا ڕاستییا ڤێ گۆتنێ بزانن.
❖شيخ الإسلام)ێ ههرهوى كییه؟
ب ڤان گۆتنان مه ئاخفتنا خۆ يا ڤێ جارێ دهست پێ كر؛ چونكى ئهو مرۆڤێ خودێ يێ نوكه دێ قهستا ميحرابا وى كهين دا چهند دهليڤهيهكان د گهل دا بژين، ئێك ژ وان كهسان بوو يێن كو ههمى نهخۆشى د ڕێكا گۆتنا حهقییێ دا هاتينه سهرى، پێنج جاران شير بۆ هاتـبـوو ڕاكـرن دا سـهرێ وى لێ دهن.. وئهو لێڤه نهبوو، پشتى ئهو ژ باژێرێ وى هاتییه دهرێخستن، ئيمامێ (بهغهوى) گۆتێ: ((چو قهنجى نهمابوون خودێ د گهل ته نهكرين، ئێك تێ نهبت كو دوژمن ته ژ وهلاتێ ته دهربێخن، ئهو ژى خودێ بۆ ته كر وهكى كو بۆ پێغهمبهرێ خۆ كرى))، مهعنا نهفيكرن ودهرێخستنا ژ وهلاتى ب ديتنا مرۆڤێن خودێ قهنجییهكه خودێ د گهل مرۆڤى دكهت؛ دا دهرهجێن وى پێ زێده ببن.. گـۆتنا مه يا ڤێ جارێ دێ ل دۆر (شيخ الإسلام)ێ ههرهوى بت، بابێ ئيسماعيلێ ئهنصارى -خودێ ژێ ڕازى بت-.
( (شيخ الإسلام)، ئيمامێ مهزن، ناڤێ وى يێ دورست عهبدللاهێ كوڕێ موحهممهدێ كوڕێ عهلییێ ئهنصارییه، ژ دووندهها صهحابییێ ناڤدار (ئهبو ئهييووبێ ئهنصارییه)، مهزنترين وناڤدارترين زانايێ وهلاتێ خوراسانێ بوو، وچونكى خهلكێ باژێرێ (ههراتێ)يه دبێژنێ: (شيخ الإسلام)ێ ههرهوى.
( (شيخ الإسلام) ل سالا 369 مشهختى، ل باژێرێ (ههراتێ) -ئهوێ نوكه دكهفته وهلاتێ ئهفغانستانێ- هاتبوو سهر دنيايێ، وههر ل وێرێ مهزن بووبوو ژى، د زانينا علمێ حهديسێ دا گههشتبوو دهرهجا (الحافظ)، وپتر ژ دووازده هزار حهديسێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- وى ژ بهر بوون. و ژ لايێ عهقيده وبير وباوهران ڤه مرۆڤهكێ ڕاست ودورست بوو، و ل سهر ڕێكا ئيمامێ سوننهتێ ئهحمهدێ كوڕێ حهنبهلى -خودێ ژێ ڕازى بت- دچوو، وههر دهم وى بهڕهڤانى ژ عهقيدا (أهل السنة والجماعة) دكر دژى بيـر وبۆچوونێن خهلهت ودهستهكێن سهرداچوويى، وسهرا ڤێ چهندێ گهلهك نهخۆشى هاتنه ڕێكا وى.
( ئهو ديرۆكڤانێن ژينا وى نڤيسى دبێژن: ئهو بهلا خودێ بوو ل سهر مرۆڤێن بيدعهچى ونهزان، ل مهيدانا بهڕهڤانییا ژ سوننهتێ چيايهكێ سهربلند بوو، چو هڕهبا نهدشيان وى بهژينن.. مرۆڤهكێ زێده زانا بوو، لهو زێده يێ زاهد ژى بوو، دنيايێ جهێ خۆ د دلێ وى دا نهكربوو، لهو ميـر وفهقير ل نك وى وهكى ئێك بوون، سولتان وخهليفه ژى ژ وى خلاس نهدبوون، دچوو ديوانێن وان وڕوى ب ڕوى حهقى دگۆتنێ وفهرمانا ب باشییێ ل وان دكر، وبهرێ وان ژ خرابییێ ددا پاش، وچو جاران خۆ بۆ وان نهدشكاند، بهلێ گاڤا زانايهكێ حهديسێ ديتبا هــنـد خۆ بۆ دشكاند دا بێژى يێ ل بهرانبهر سولتانێ ژ ههمییان مهزنتر. ههر ژ بهر ڤێ چهندێ خهلكى حهز ژێ دكر، ودبێژن: ئهو قهدرێ خهلكى بۆ وى دگرت -ئهگهر يا ترسێ نهبا- چو جاران بۆ سولتانێ خوراسانێ نهدگرت.
( ل سالا 474 خهليفێ عهبباسى (المقتدي) كاغهزهك بۆ وى هنارته (ههراتێ)، ولهقهبێ (شيخ الإسلام، شيخ الشيوخ، زين العلماء) دانا سهر.
( چهند كتێبهك دانا بوون، بهلێ يا ژ ههمییان ب ناڤ ودهنگتر كتێبا (منازل السائرين) بوو، كو ل دۆر سلووكى وتهصهووفێیه، وزانايێ ناڤدار (ابن القيم)ى شـهرحهك ب ناڤێ (مدارج السالكين) ل سهر ڤێ كتێبێ دانايه.
( ل ههيڤا (ذو الحـجة) ژ سالا 481 مشهختى، د ژییێ حهشتێ وچار سالییێ دا، ل باژێرێ (ههراتێ) چووبوو بهر دلۆڤانییا خودێ.
❖(شيخ الإسلام) وبهڕهڤانییا ژ عهقيدا دورست:
بهرى نوكه ژى مه دياركر بوو كو د سهدسالێن دهسپێكێ دا ژ ديرۆكا ڤێ ئوممهتێ نهخاسم د سهدسالێن سییێ وچارێ وپێنجێ دا، و ل بن سيبهرا دهولهتا عهبباسییان بيـر وباوهرێن دهستهكا موعتهزلییان ب ڕهنگهكێ زێده بهرفرههـ د ناڤ خهلكى دا بهلاڤ بووبوون، وتشتێ مهسهله زێدهتر ئاسێ كرى ئهو بوو موعتهزلییان ب جلكێ بهڕهڤانییا ژ ئيسلامێ خۆ نيشا خهلكى دا، لهو شيان -ل هندهك دهمان- هــژمــارهكــا نــه يـا كێم ژ ئهديب ونڤيسهران ب لايێ خۆ ڤه بكێشن، ههر وهسا ئهو شيان چهند خهليفهكێن عهبباسى ژى بگههيننه خۆ، وڤێ چهندێ كارهكێ زێده خراب د جڤاكا ئيسلامى دا كر.
مزگهفت وحهلهقێن دهرسان ژى ژ ڤێ كارتێكرنا خراب دپاراستى نهبوون، بهلكى پترين جاران ئهڤ جهه دبوونه مهيدانا سهرهكى يا دان وستاندنان ل دۆر ڤان مهسهلێن عهقيدێ، لهو زانايێن سهرڕاست يێن (أهل السنة والجماعة) خهمهكا مهزن ژ بهرگرتنا بيـر وباوهرێن موعتهزلییان خوار، و د دهرس وكتێبێن خۆ دا (ئنحراف) وخهلهتییێن ڤێ دهستهكێ بهرچاڤ كرن وئوممهت ژێ دا پاش، وســهرا ڤـى كارى وان نهخۆشییێن مهزن ژ دهستێ موعتهزلییان -وجار ژ دهستێ دهسههلاتدارییێ- خــوارن، بــهلــێ ڤــێ نـهخــۆشییێ ئــهو قهت سست نهكرن و ل ڤى كارێ پيـرۆز لێڤه نهكرن، ومه ديت كانێ ڕاوهستانا ئيمام ئهحمهدى بهرانبهر هێرشا موعتهزلییان يا ب چ ڕهنگ بوو.
(شيخ الإسلام)ێ ههرهوى ئێك ژ وان زانايان بوو يێن كو ل سهر وێ عهقيدهيا سوننى يا ڕاست ودورست ئــهوا ئيمام ئهحمهدى بهڕهڤانى ژێ كرى هاتينه پهروهردهكرن، وههردهم وى د دهرس ونـڤـيسينێن خۆ دا بهڕهڤانى ژ ڤێ عهقيدێ دكر، وسهرا ڤێ چهندێ دهستهكێن (مونحهرف) وكـۆمێن بيدعهچى گهلهك نهخۆشى گههاندنێ.
(شيخ الإسلام) د گـۆتنهكا خۆ دا دبێژت: ((پـێـنج جاران شيـر بۆ من يێ هاتییه ڕاكرن، نهدگـۆتنه من: ل گۆتنێن خۆ لێڤه ببه، بهلكى دگـۆتنه من: بهحسێ وان نهكه ئهوێن وهكى ته نهبن، من دگۆت: دێ بهحسێ وان كهم)).
❖ل ديوانا سولتان (ئهلب ئهرسهلانى):
شێخ -وهكى مهگۆتى- خهلكێ باژێڕێ (ههراتێ) بوو، كو ئێك ژ باژێڕێن دهڤهرا خهراسانێ بوو، وچونكى ئهو ئێك ژ وان زانايان بوو يێن دوڕوییاتى وحليسكاتى نهدكر، وههردهم دهنگێ خۆ ب حهقییێ بلند دكر، (موتهعهصصبێن مهزههبییان) و(بيدعهچییێن موعتهزلییان) گهلهك دوژمناتییا وى دكر، ل سالا (438) مشهختى دهمێ ژییێ وى چل ودو سال، كۆمهكا خودانێن شاشكان، ئهوێن دين بۆ خۆ كرییه ڕێك بۆ كۆمكرنا دنيايێ، ڕابوون خۆ دانه ئێك وگۆتن: دڤێن ئهم حهددهكى بۆ ڤى مرۆڤى بدانين؛ دا بهس ئهو بهحسێ مه بكهت وخهلكى دژى مه ڕاكهت. ڕابوون شاندهك ژ خۆ پێك ئينا وقهستا كۆچكا سولتان (ئهلب ئهرسهلانى) ل ههراتێ كر، وسولتان وه تێ گههاند كو مانا شێخێ ههرهوى ل باژێڕێ ههراتێ گهفهكا مهزنه ل سهر ئيسلامێ، وئهگهر سولتانى ڤيا خزمهتهكا باش بۆ دينى بكهت دڤێت وى ژ باژێڕى دهربێخت، بگرت، بكوژت، نهفى بكهت.. بهس نهمينته ل باژێڕى! سولتان ب گۆتنێن وان هاته خاپاندن وهزركر ڕاسته مانا شێخى خهطهرهكا مهزنه ل سهر ئيسلامێ، لهو هنارته ب دويڤ ڕا، گاڤا (شيخ الإسلام) ل ديوانا سولتانى ئاماده بووى، سولتانى ب كوشتنێ گهف لێكرن، وگـۆتێ: يان ب ڤى شيـرى دێ سهرێ ته فڕينم يان تو دێ ئهزمانێ خۆ كهيه د دهڤێ خۆ وبهحسێ بيدعێن خهلكى ناكهى.. ته چ دڤێت بێژه، بهلێ بهحسێ وان تشتان نهكه يێن كو تو دبێژییێ: بيدعه!
شێخى گـۆتێ: ههچییا ژ ته بێت بكه، مهسهلا ئهز خۆ ل سهر بيدعه وخهلهتییان بێ دهنگ بكهم ئهڤه نابت!
گاڤا سولتانى ديتى كوشتن ڤى مرۆڤى لێڤه ناكهت، وى بــڕيــار دا ئـهو ب مرۆڤ ڤه ژ باژێڕێ ههراتێ بێته دهرێخستـن ونهفيكرن.
(وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا.....َ) چهكهكێ كهڤنه، گهلهكان بهرى سولتانى ب كارئينايه، و(شيخ الإسلام)ێ ههرهوى نه ئێكهمين مرۆڤ بوو ژ مرۆڤێن خودێ سهرا حهقییێ هاتییه نهفيكرن، ونه يێ دويماهییێ ژى بوو.
❖شێخ ل نهفییێ:
ل سپێدهيا ڕۆژا ئهينییێ بيستى ههيڤا رهمهزانێ ژ سالا (438) فـهرمـان هاتهدان شێخ ژ ههراتێ دهركهڤت، شێخى داخواز ژ وان كر ئهو پيچهكێ دهليڤهيێ بدهنێ حهتا ئهو نڤێژا خۆ يا ئهينییێ بكهت پاشى دهركهڤت، بـهلێ وان ڕێ نـهدايـێ وگـۆتـێ: دڤـێـت نـوكه تو ژ باژێڕى دهركهڤى. ئينا چو ب وى نهما ڕابوو عهيالێ خۆ باركر، و ژ باژێڕى دهركهفت، وقهستا گوندهكێ ب ڕهخ باژێڕێ ههراتێ ڤه كر، وبارێ خۆ ل وێرێ دانا.. گاڤا دوژمنێن وى زانى چوونێ وگۆتنێ: چێ نابت خۆ تو يێ نێزيكى باژێڕى ژى بى!
شێخ نهچار بوو جارهكا دى مالا خۆ باركر وقهستا باژێڕهكێ دوير ژ ههراتێ كر، چوو باژێڕێ (بۆشهنجێ)، بهلێ ل وێرێ ژى بيدعهچییان بهلا خۆ ژێڤه نهكر، وديسا گۆتنه ســولـتـــانـــى مــانــا وى ل ڤێرێ ژى خهطهره؛ چونكى وى دهڤ ژ گازییا خۆ بهرنهدايه، وههر ل سهر گـۆتـنـا خـۆ يێ مـجـده.. ئـيـنـا سولتانى بــڕيــار دا ئـهو ل نهفییێ بێته حهبسكرن، و د حهبسێ ڤه گهف لێ بێنهكرن كو ئهگهر ئهو ژ گۆتنێن خۆ لێڤه نهبت، ئهو بوو باژێڕێ مهرۆيێ ل وهلاتێ (پشت ڕويبارى - ما وراء النهر) بێته هنارتن، وگاڤا چو ب ڤان گهفێن وان ژى ڤه نههاتى، ئهو ڕابوون گهفا خۆ ب جه ئينا وشێخ نهفى كره مهرۆيێ.
ههيامهكێ شێخ ما ل مرۆيێ، پاشى ژ وێرێ ژى هاته دهرێخستـن وبهرێ وى بۆ باژێڕێ بـهلـخـێ هـاتـهدان، ل بـهلـهخــێ مــوعـتـهزلى د دهسههلاتدار بوون، وكهس ل وێرێ نهدوێرییا ب خرابى بهحسێ موعتهزلییان بكهت، دوژمنێن شێخى ئهو هنارته وێرێ دا ئێك ژ دووان چێ ببت: يان ئهو خۆ بێ دهنگ بكهت، يان ژى موعتهزلى وى ب تهلێفن!
سـوحــبــهت گــههـشـتـه خهلكێ بهلهخێ كو ئهڤه شێخ (ئهبوو ئيسماعيلێ ههرهوى) يێ ب ڕێڤه دێ بۆ باژێڕێ وان ئێته نهفيكرن، وچونكى وان دزانى نهيارهتییا وى بۆ مهزههبێ موعتهزلییان چهنده، ئهو ڕابوون خۆ دانه ئێك وگۆتن: ئهم دێ چينه د ڕێكا وى دا گاڤا هاته د باژێڕى دا، دێ بهران لێ بارينين، ووى ڕهجم كهين حهتا بكوژين، گاڤا مهزنێ باژێڕى (ابن نظام الملك) ب كارێ وان ئاگههدار بووى، ئهو ههمى كـۆمكرن وگۆتێ: نه وه بت هوين ڤێ چهندێ بكهن.. ئهگهر ههتكا ههوه دێ چت، و د ديرۆكێ دا دێ شهرمزار بن! شێخ گههشته بهلخێ وپشتى ههيامهكێ ل وێرێ ماى جارهكا دى فهرمان هاتهدان كو ئهو بزڤڕته باژێڕێ مهرۆيێ، وپشتى دهمهكى مايه ل وێرێ بڕيار هاتهدان ئهو بزڤڕته باژێڕێ خۆ ههراتێ ب وى شهرتى كو ل ژێر (إقامه جبريه) بمينت و ژ وهعظ ودهرس گۆتنان بێته مهنعهكرن. بهلێ ڤێ ههمییێ: گرتنێ، نهفییێ، مهنعهكرنا ژ دهرس گۆتنێ، و(إقامه جبريه)، ترس د دلێ شێخى دا پهيدا نهكر، وئێكا هند ژێ چێ نهكر ئهو بهژنا خۆ ل بهر نهحهقییا كهسێ بچهمينت.
(ئهبوو نهصر ئهلفامى) خودانێ كتێبا (تاريخ هراة) بهحسێ شێخى دكهت ودبێژت: ((باشییێن وى گهلهك بوون، وهكــى: پــشــتــهڤــانییا وى بۆ دينى وسوننهتێ، ودژوارییا وى ل سهر دين دوژمن وخودانێن بيدعهيان، وى ژییێ خۆ ههمى د ڤێ چهندێ دا بۆراند بوو، چو حليسكاتى ونــهرمــى د گــهل سولتان ووهزيران نهدكر، سهرا ڤێ چهندێ وى گهلهك نهخۆشى ژ دهستێن حهسويد ودل ڕهشان ديتن، پتر ژ جارهكێ ئهو لێ گهڕيان وى بكوژن؛ دا ژ ئهزمانێ وى ودهستێ وى خـلاس بـن، بـهلێ خـودێ ئـهو پـاراسـت وقـهدرێ وى پـتر د چاڤێن خهلكى دا مهزن دكر..)). وئهڤ گۆتنه يا د جهێ خۆدايه وباشترين نيشان ل سهر وێ چهندێ ئهو بوو: ڕۆژا شێخ ژ باژێڕێ ههراتێ هاتییه دهرێخستـن كهسێ ههر ئاگههـ ژێ نهبوو، وڕۆژا ئهو بۆ ههراتێ هاتییه زڤڕاندن پشتى نهفيكرنێ، ئهو ڕۆژ ل بهر خهلكى وهكى جهژنێ بوو ( وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ)(70).
