خرابییێن ترسكارییێ
ترسكاری، یان ترساندنا خهلكێ بێ گونههـ ژ ئهندامێن جڤاكێ، ئهوا ب عهرهبی دبێژنێ: (ئرهاب)، ئێك ژ وان ئهخلاقێن جڤاكی یێن كرێته یێن ئیسلامێ ئهم موسلمان ژێ داینه پاش، و ب گونهههكا مهزن هژمارهتی، ژ بهر وان شوینوارێن خراب یێن ئــــهو ل سهر جڤاكێ و ئهندامێن وێ دهێلت.
و ئـــهو ب خۆ (ترساندن) -وهكی ئاشكهرا- د كهڤن دا ل نك مـــرۆڤــــان ڕێكهكه ژ ڕێكن (پهروهردهكرن) و (بهڕهڤانی) یا ژ ماف و حوقووقان، لهو ترساندن خۆ ب خۆ نائێته دانان د گهل ئهخلاقێن باش یان یێن خراب حهتا ئهم بهرێ خۆ نهدهینێ كانێ ئهگهرێن پهنابرنا بهر ب ترساندنێ ڤه چنه و د چاوانن، و ئهو ترساندنا نهدورست یا كو ئیسلام مه ژێ ددهته پاش، و ب گونههكاری دزانت ئهوه: مرۆڤهك یان كۆمهكا مرۆڤان لێ بگهڕیێن ترس و سههمێ بێخنه دلێ وی خهلكی یێ نه د گهل وان، و ئهو توندی و دژوارییێ ب كار بینن بۆ هندێ دا بگههنه ئارمانجێن خۆ، و خهما وان نهبت د ڤێ ڕێكێ دا رح و مالێ خهلكی تێ بچت، یان حهتا سهر وبهرێ ژینگههێ بێته تێكدان.. چونكی یا گرنگ ل نك وان ئهوه ئهو بشێن ترسا خۆ بكهنه د دلێ خهلكی دا، دا كهس بسته نهكهت بهرانبهر بۆچوون و دلچوون و ئارمانجێن وان ڕاوهستت، یان هزرا بهرگرییا حهزێن وان بكهت.
ئهڤ ڕهنگێ ترساندنێ د ئیسلامێ دا كارهكێ حهرامه، و حوكمێ شهرعی د دهر حهقا وی كهسی دا یێ پێ ڕاببت ئهوه شهریعهت وی حسێب دكهت تاوانبار، و ل سهر دهسههلاتێ واجب دكهت كو ڕێ نهدهته وان و جزایهكێ ژ ههژی بدهته وان.
و حهتا ئیسلام جڤاكهكا دویر ژ ترسكاری و ترساندنێ پهیدا بكهت وێ هژمارهكا ئهحكامان دانان و فـــهرمـــان ل مـــه كر ئهم پێگیرییێ پێ بكهین، دا رحهتی و تهناهی د ناڤ مه دا بهلاڤ ببت، ژ وان ئهحكامان:
أ- ئیسلام ل سهر موسلمانی حهرام دكهت ئهو خۆ ب یاری ڤه بهرێ چهكێ خۆ بدهته مرۆڤهكێ تهنا، چونكی ئهڤ كارێ وی دبته ئهگهرا ترساندنا وی مرۆڤی ژ لایهكی ڤه، و ژ لایهكێ دی ڤه ئهو نزانت بهلكی چهكێ وی ژ دهستی ڤهڕست و ب ههڤالێ وی بكهڤت.
موسلم ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (لا یُشِیرُ أَحَدُكُمْ إِلی أَخِیهِ بِالسِّلاحِ، فَإِنَّهُ لا يدْری أَحَدُكُمْ لعَلّ الشَّیْطَانَ ينْزِعُ فِی يده، فَيقَعُ فِی حُفْرَهٍ مِنْ النَّار)ئێك ژ ههوه بلا ب چهكێ خۆ ئیشارهتێ نهدهته برایێ خۆ، چونكی ئهو نزانت بهلكی شهیتان ژ دهستی دهربێخت، ڤێجا ئهو بكهفته د كۆركهكێ دا ژ كۆركێن ئاگری.
ب- ههر وهسا حهرامه ل سهر موسلمانی خۆ ب یاری ژی ڤه ئهو برایهكێ خۆ بترسینت، چونكی دبت ئهڤ ترساندنا هه ببته ئهگهرا كارتێكرنهكا خراب ل سهر وی.
ئهبوو داوود ڤهدگوهێزت كو جارهكێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گهل هندهك صهحابییێن خۆ دهركهفت بوون، و ل دهمێ بێنڤهدانێ زهلامهك ژ وان نڤست، و وهریسهك ڤێ بوو، پشتی ئهو نڤستی هندهك چوون ئهو وهریس كێشا -دیاره وان دڤیا بۆ تڕانه وی وهریسی لێ ڤهشێرن- گاڤا وهریس هاتییه كێشان ئهو مرۆڤ ب ترس ڤه هشیار بوو، یهعنی: جرفهك ڤێ كهفت، گاڤا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهڤ كارێ وان دیتی گۆت: (لا یحِلّ لِمُسْلِمٍ أَنْ یُرَوِّعَ مُسْلِمًا)حهلال نینه بۆ موسلمانهكی ئهو موسلمانهكێ دی بترسینت.
مهعنا: حهرامه مرۆڤ كارهكێ وهسا بكهت مرۆڤهك بترست، یان ژی بچت خهبهرهكێ ب ترس بگههینته بێژت: من یاری پێ دكرن كانێ دێ چت! د ڤان مهسهلێن ب ڤی ڕهنگی دا یاری پێ نهڤێن، چونكی مرۆڤ نزانت دویر نینه ترساندنهك یان گههاندنا خهبهرهكێ ب ترس ببته ئهگهرا مرنا وی، یان نساخكرنا وی، و ئهڤه كارهكێ حهرامه.
ج- ئهگهر مرۆڤ د جههكێ ب قهرهبالغ ڕا بۆری و تشتهكێ تــیـــژ یان یێ خهطهر د گهل مرۆڤی بوو، وهكی چهكی یان چیغنهكی، دڤێت ئهو ئحتیاطا خۆ وهرگرت و ئێكا هند نهكهت زیانا وی بگههته كهسهكێ.
موسلم ژ ئهبوو مووسایێ ئهشعهری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری - سلاڤ لێ بن گۆت: (إِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ فِی مَجْلِسٍ أَوْ سُوقٍ وبِیدِهِ نَبْلٌ فَلْیأْخُذْ بِنِصَالِهَا، ثُمَّ لِیأْخُذْ بِنِصَالِهَا، ثُمَّ لِیأْخُذْ بِنِصَالِهَا)ئێك ژ ههوه ئهگهر د دیوانهكێ یان سویكهكێ ڕا بۆری وهندهك تیر د دهستی دا بن، بلا سهرێن وان بگرت، پاشی بلا سهرێن وان بگرت، پاشی بلا سهرێن وان بگرت.
د- و ئهگهر هات فتنه د ناڤ ئوممهتێ دا زێده بوون، و ترساندن و كوشتن بوو كارهكێ بهربهلاڤ ئیسلام فهرمانێ ل مه دكهت ئهم ب بهر فتنێ ڤه نهچین، و پشكدارییێ تێدا نهكهین، و ب دلی ژی مه كهیف پێ نهئێت، و خۆ نهكهینه ئامیرهت خۆ بۆ بهلاڤكرنا دهنگ و باسێن ڤان فتنهچییان ژی، بهلكی دڤێت ئهم صهبرێ بكێشین، و ئهگهر چو ژ مه نههات ئهم خۆ ژێ دویر بكهین.
ئهبوو داوود ژ ئهبوو ژهرری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆته من: (تو دێ چ كهی ئهگهر مرنهكا وهسا كهفته ناڤ مرۆڤان حهتا ئێك عهبدێ خۆ بۆ خۆ بدهته ب جهێ قهبرێ خۆ؟) یهعنی: كوشتن هند بهلاڤ دبت جهێ قهبران نامینت، ڤێجا مرۆڤ مهجبوور دبت بهری مرنا خۆ جههكی بۆ ڤهشارتنا خۆ بۆ خۆ بكڕت. گۆت: من گۆتێ: خودێ وپێغهمبهرێ وی چێتر دزانن، گۆت: وی گۆته من: (هنگی تو صهبرێ بكێشه) یهعنی: بلا ئهڤ وهزعه ته وهسا بێنتهنگ نهكهت كو تو ژی بچی پشكدارییێ د فتنێ دا بكهی، نه.. صهبرێ بكێشه و خۆ نهده د گهل. پاشی گۆت: (تو دێ چ كهی ئهگهر ته دیت جهێ (أحجار الزیت) -جههكه ل نێزیكی مهدینێ- د خوینێ دا نقۆ دبت؟( گۆت: من گۆتێ: خودێ و پێغهمبهر چێتر دزانن، گۆت: (هشیاری وان به یێ تو ژێ) یهعنی: تو خۆ بپارێزه و وان یێن تو ژێ كو خهلكێ مالا تهنه. گۆت: من گۆتێ: ئهی پێغهمبهرێ خودێ! ئهرێ ئهز شیرێ خۆ نهدانمه سهر ملێ خۆ؟ یهعنی: هنگی ئهز چهكێ هل نهگرم و بچم بهرسنگێ وان بگرم؟ گۆت: وی گۆته من: (مهعنا ته پشكدارییا وان كر هنگی( گۆت: من گۆتێ: پا تو چ فهرمانێ ل من دكهی؟ گۆت: وی گۆت: (د مالا خۆ دا ڕوینه( من گۆتێ: ئهگهر ئهو هاته د مالا من دا؟ گۆت: وی گۆته من: (ئهگهر تو ترسیای ڕۆناهییا شیری چاڤێن ته تاری كهت تو كراسێ خۆ ب سهر چاڤێن خۆ دا بینه، ئهو ب گونهها خۆ ویا ته ڤه دێ زڤڕت).
گهلهك كهس ههنه دهمێ فتنه ل سهر خهلكی ڕادبن، فتنێن وهسا كو حهقی و نهحهقی تێدا تێكهلی ئێك دبن، و مرۆڤ نهشێت وان ژێك جودا بكهت، ب هێجهتا هندێ دا كو ئهو حهقییێ ب سهربێخن ڕادبن خۆ دهاڤێنه د گهڕا فتنێ دا، و ل شوینا ئهو فتنێ ڕاوهستینن و حهقییێ ب سهربێخن ئهو هندی دی فتنێ دشارینن.. پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژته مه: ل ڤان ڕهنگه دهمان هوین خۆ ڤهكێشن و د مالێن خۆ دا ڕوینن، و خــــــۆ ب دلی ژی پشتهڤانییا چـــو طهرهفان نهكهن، ئهگهر ههوه ڤیا هـــویــــن ب سلامهتی ژێ دهركهڤن.. و ئهگهر دهمهك هات فتنه هند دژوار بوو حهتا ئهو ل دویڤ ته بێت و بێته د مالا ته دا تو چاڤێن خۆ بگره دا ڕۆناهییا وێ چاڤێن ته نهڕهڤینت.
و ژ ڤێ حهدیسا بۆری دئێته زانین كو ههر جارهكا ترسكاری زێده بوو وكهس نهبوو وێ لغاڤ بكهت ئهو دێ بته ئهگهرا هندێ كوشتن و تالانكرن و وێرانكرن د ناڤ ئوممهتێ دا بهلاڤ ببت، ڤێجا خهلك خۆ د مالێن خۆ دا رحهت نابن.. لهو دڤێت مرۆڤێ موسلمان هندێ ژێ بێت خۆ ژێ بدهته پاش و پشكدارییێ تێدا نهكهت.
