مهعنا غولووێ وتهطهروفێ
وپهیوهندیا وێ ب ئیرهابێ ڤه
- مرۆڤ د كارئینانا زاراڤ و (موصطهلحاتان) دا دڤێت چهندهكێ یێ هشیار بت، دا خهلهت نهبت، (تهطهروف) و (ئیرهاب) ژ وان زاراڤانه یێن نوكه گهلهك دبهلاڤ، وگهلهك جاران د دهزگههێن ڕاگههاندنێ دا دئێنه ب كارئینان.. ڤێجا مهعنایا وان چیه؟ وئهو ژ لایێ شهرعى ڤه چاوا دئێنه هلسهنگاندن..
ل سهرى دڤێت ژ بیر نهكهین كو ترسكارى (ئیرهاب) ئهنجامێ تهطهروفێیه، مهعنا: دڤێت ئێكهمین جار ئهم بزانین كانێ تهطهروفێ چیه، دا پشتى هنگى بزانین كانێ بۆچى وچاوا ئیرهاب ژێ پهیدا دبت، وئهگهر ئهم ل كیتابێ وسوننهتێ بزڤڕین دێ بینین زاراڤێ (غولووێ) بۆ وى تشتى یێ هاتیه ب كارئینان یێ نوكه ئهم دبێژینێ: (تهطهروف)..
(غولوو) چیه؟
غولوو پهیڤهكا عهرهبیه ژ كارێ بۆرى (غلا) هاتیه وهرگرتن، ومهخسهد پێ ئهوه تشتهك هند بلند ببت حهتا ژ حهددێ خۆ یێ طهبیعى دهركهڤت، بهایێ تشتى دهمێ ژ حهددى دهردكهڤت، دبێژنێ: (غلاء)، ئاڤ دهمێ كهل دئێتێ و ب سهر قازانێ دا دچت، دبێژنێ: (غلي) وهۆسا.. و د مهسهلێن بیر وباوهر وهزران ژى دا ئهگهر مرۆڤى توخویب دهرباس كرن، دێ بێژن: ڤى غولوو كر، و(غولووێ) ههر جار (موبالهغه) و(تهشهددود) تێدا ههیه.. یهعنى: زێده ب ناڤ ڤه چوون، وتوندى ودژوارى..
ونوكه پهیڤا (تهطهروف) دئێته ب كارئینان، وتهطهروف ئهوه مرۆڤ كارێ ناڤنجى ژ دهســت بـــدهت و ب ئــێـــك ژ هـــهردو لایێن دى دا بـچـت.. ههر تشتهكى دو لا ههنه، و د ناڤبهرا وان دا ناڤنجیاتییه، لایهك ســسـتیا زێدهیه، ولایهك شداندنا زێدهیه، مرۆڤ چ ب ڤى لایى ڤه بچت یان ب لایێ دى ڤه بچت، دێ بته (موتهطهرف) یهعنى: لاگر.. چونكى وى خۆ دا (طهرهفى) و نیڤهك هێلا.
د مهسهلێن دینى ژى دا، دبت تو مرۆڤهكى ببینى د دینداریا خۆ دا یێ سست بت، ئهڤه (موتهطهرفه)، ودبت ئێكێ دى ههبت زێده یێ توند بت، ئهڤه ژى (موتهطهرفه).. وڕێكا دورست ئهوه مرۆڤ یێ ناڤنجى بت، [وكذلك جعلناكم أمة وسطا] خودێ دبێژت: مه هوین یێن كرینه ئوممهتهكا ناڤنجى.
تهطهروفا ئێكێ: سستیا د دینى دا سهرى دكێشته بێ دینیێ، وئهڤه تاوانه..
وتهطهروفا دووێ: توندیا د دینى دا سهرى دكێشته ئیرهابێ، وئهڤه ژى تاوانه..
وئهڤ ههردو مهسهله پێكڤه دگرێداینه، وگهلهك جاران ئێك دبته ئهگهرا یا دى، ودڤێت ئهم ڤێ ڕاستیێ ئهم ژ بیرا خۆ نهبهین.. دهمێ مه دڤێت ڤان ههردو گرفتاریان چارهسهر بكهین.
بهلێ یا بوویه عهدهت نوكه دهمێ دئێته گۆتن: تهطهروف، مهخسهد پێ توندى ودژواریه، ئهوا ئێكا هند ژ مرۆڤى چێ دكهت ئهو دهست بدهته ترسكاریێ، یهعنى: بــهرێ مـــرۆڤ بـدهتــه هــنـــدێ ئـهو ترسێ ب كاربینت دا هزرا خۆ ب تهعدایى بكهته د سهرێ وى كهسى دا یێ موخالف بت.
چهند ڕهنگێن غولووێ ههنه؟
غولووا د دینى دا ب گهلهك ڕهنگان دئێته پێش چاڤ، هندهك ژ وان ڕهنگان دێ ل ڤێرێ بهرچاڤ كهین:
1- غولووا د عهقیدێ دا، وئهڤه ژ ههمى ڕهنگێن غولووێ خرابتره؛ چونكى ئهو هندهك جاران بهرێ خودانى ددهته كوفرێ، یان بیدعێ، یان ئنحرافا دژوار.. وهكى وان یێن غولوو د دهر حهقا خودێ دا كرى، چ هندهك سالۆخهتێن مرۆڤان دابنه وى، وهكى دانا كوڕى بۆ وى، یان سالۆخهتێن وى دابنه هندهك مرۆڤان، وهكى وان یێن دوعایان بۆ خۆ ژ مرۆڤهكى یان قهبرهكى دكهن.
2- غولووا د دهر حهقا مرۆڤان دا، كو مرۆڤ مرۆڤهكى ژ حهددێ وى یێ طهبیعى بلندتر لێ بكهت، ئهگهر خۆ ئهو مرۆڤ پێغهمبهر ژى بت، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: [لا تطرونی كما أطرت النصارى ابن مریم، فإنما أنا عبده، فقولوا عبد الله ورسوله]. وه نهبت هوین من ژ حهددێ من بلندتر لێ بكهن وهكى فهلان كوڕێ مهریهمێ بلندكرى، ههما ئهز عهبدم، ڤێجا بێژن: عهبدێ خودێ وپێغهمبهرێ وى.
3- غولووا د كرنا عیبادهتان دا، وهكى وان ئهوێن خۆ ب كرنا نڤێژێن زێده ڤه، یان ب گرتنا ڕۆژێن زێده ڤه دوهستینن، جارهكێ پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- چو مالا عائیشایێ ژنكهك ل نك دیت، گۆتێ: ئهڤه كیه؟ وێ گۆت: فلانه.. وبهحسێ نڤێژێن وێ كر، كو چهند زێده نڤێژان دكهت، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆتێ: بهسه.. هندێ بكهن هندى هوین بشێن، ب خودێ مهلهل بۆ خودێ چێ نابت حهتا ئهو بۆ ههوه چێ دبت.
4- غولووا د زوهد ووهرهعێ دا، وهكى وان یێن تشتێن حهلال ل سهر خۆ حهرام دكهن، یا ژ وان ڤه ئهو تهقوایه، جارهكێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- زهلامهكێ پیر دیت دو كوڕێن وى ملێن وى گرتبوون وئهو پیان دچوو، ئینا پسیار كر: ئهڤى چیه؟ وان گۆت: وى یا نهذر كرى پیان بچت، وسویار نهبت، پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: خودێ چو منهت ب ڤى نینه ئهو خۆ تهعزیب بدهت، پاشى فهرمان لێ كر ئهو سویار ببت.
5- غولووا د هندهك مهظاهران دا، وهكى مزگهفتان، یان قهبران، كو بلند بكهن وبنهخشینن، ومهصرهفهكێ زێده لێ بكهن، (أم حبیبة وأم سلمة)یێ جارهكێ بهحسێ دێرهكێ ل حهبهشه كر وئهو نهخش ونیگارێن ل ســـهر هــاتـیــنـه چێكرن، ئینا پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: ئهوان دهمێ مرۆڤهكێ چاك د ناڤ دا دمرت، ئهو مزگهفتهكێ ل سهر قهبرێ وى چێ دكهن، ووان نهخشان ل سهر چێ دكهن، ئهو خرابترین خهلقێ خودێنه ل نك وى ڕۆژا قیامهتێ.
خودێ وپێغهمبهر بۆ غولووێ چ دبێژن؟
⚪ژ گۆتنێن خودێ د قورئانێ دا:
1- [يا أهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق] (النساء 171) یهعنى: ئهى خودانێن كیتابێ زێدهگاڤییێ ل سهر دينێ حهق نهكهن، و ژ حهقییێ پێڤهتر هوين چو گۆتنان د دهرحهقا خودێ دا نهبێژن.
2- [قل يا أهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل] (المائدة: 77) یهعنى: تو بێژه: هوين گهلى كیتابییان د باوهرى ئينانا خۆ دا پێ ل توخويبێن حهقییێ نهدانن، ودويكهفتنا دلچوونێن خۆ نهكهن، وهوین دویكهفتنا وان نهكهن یێن سهرداچووین وبهرێ گهلهك مرۆڤان ژى دايه كوفرا ب خودێ، وئهو ژ ڕێكا ڕاست دهركهفتینه ڕێكا سهرداچوون وبهرزهبوونێ.
3- [وكذلك جعلناكم أمة وسطا لتكونوا شهداء على الناس ويكون الرسول عليكم شهيدا] (البقرة 143) یهعنى: وكانێ چاوا مه بهرێ ههوه دا ڕێكا دينى يا ڕاست، وهسا مه هوين كرنه مللهتهكێ ناڤنجى وباش؛ دا هوين ل ئاخرهتێ شاهدهيییێ ل سهر مللهتان بدهن كو پێغهمبهرێن وان پهيامێن خودايێ خۆ گههاندبوونه وان، ودا پێغهمبهر ل ئاخرهتێ ل سهر ههوه ببته شاهد كو وى پهياما خودايێ خۆ گههاندبوو ههوه.
⚪و ژ گۆتنێن پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-:
1- ئبن عهبباس دبێژت: پێغهمبهرى سلاڤ لێ بن گۆت: [وإياكم والغلو في الدين فإنما أهلك من كان قبلكم الغلو في الدين] هشیارى غولووا د دینى دا بن، ههما غوللوا د دینى دا ئهوێن بهرى ههوه تێ بربوو (نهسائى ڤهدگوهێزت).
2- مهعقهلێ كوڕێ یهسارى دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: [صنفان من أمتي لا تنالهما شفاعتي: سلطان ظلوم غشوم، وغال في الدين يشهد عليهم فيتبرأ منهم] دو ڕهنگ ژ ئوممهتا من ههنه مههدهرا من ژێ ناگرت: سولتانهكێ زۆردار، وئهوێ غوللوێ د دینى دا دكهت.. (طهبهرانى ڤهدگوهێزت).
3- ژ ئهبوو هورهیره وئبن عومهرى دبێژن: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- گۆت: [يحمل هذا العلم من كل خلف عدوله ينفون عنه تحريف الغالين وانتحال المبطلين وتأويل الجاهلين] ژ ههر دهستهكێ مرۆڤان یێن دادكهر ڤێ زانینێ هل دگرن، دهستێڤهدانا توندكاران، ودرهوێن نهحهقان، وتهفسیرێن نهزانان ژێ ددهنه پاش (حاكم ڤهدگوهێزت).
4- ژ ئبن مهسعوودى دبێژت: پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- سێ جاران گۆت: [هلك المتنطعون]. (موسلم ڤهدگوهێزت) و(موتهنهطع) ئهوه یێ شداندنێ د گۆتن وكریارێن خۆ دا دكهت، پێغهمبهر دبێژت: ئهوێن وهسا تێچوون.
زیانێن غولووێ:
غولووا د دینى دا گهلهك زیانێن خۆ ههنه، ژ وان:
1- مرۆڤى ژ خودێ وحهقیێ ددهته پاش.
2- هندهك جاران دبته ئهگهرا هندێ مرۆڤ بوهستیێت وسست ببت، ولێڤه ببت.
3- یان بهرێ خودانى ددهته توندیێ وئیرهابێ.
4- وه ل مرۆڤى دكهت مرۆڤ ههرگاڤ ههست ب بێنتهنگیێ بكهت، وچو خۆشیێ ژ ژیانا خۆ نهبینت.
5- مرۆڤى ژ ڕاستیا دینى كو ناڤنجیاتییه ددهته پاش، وبهرێ وى ددهته هیلاكێ.
ئهگهرێن غولووێ:
وغولووێ چهند ئهگهر ژى بۆ ههنه، ژ وان:
1- نهزانینا ب دینى: هندهك هزر دكهن ئهگهر مرۆڤ گهلهك ب ناڤ دینى ڤه بچت، بهرێ مرۆڤى دێ كهفته تهطهروفێ، ئهو ب خۆ مهسهله یا بهرۆڤاژییه، ئهوێ دینى باش نهزانت ئهوه ڕێكێ ل بهر خۆ خهلهت دكهت، وئهگهرێن نهزانینا د دینى ژى گهلهكن:
- خۆدویركرنا ژ وهرگرتنا علمێ شهرعى ب هێجهتا هندێ كو ئهو نه ئختصاصێ منه.
- یان وهرگرتنا دینى ژ كهسهكێ ب دینى شارهزا نهبت. ب تایبهتى ئهگهر مرۆڤ ب زمانێ عهرهبى یێ شارهزا نهبت.
2- خــۆدویــركـــرنــا ژ زانایـێــن دورســـت وكتێبێن وان ب هێجهتا هندێ كو ئهو نه د عهصرى وحهرهكینه، وموجامهلێ د گهل حوكمهتان دكهن، ودویكهفتنا هندهك مرۆڤێن نیڤ زانا یان ههر دنهزان ژ بهر هندهك ئهگهرێن مهزههبى یان حزبى..
3- تهعهصصوب بۆ هندهك قالبێن حزبى ومهزههبى یێن بهرتهنگ، ب ڕهنگهكێ وهسا كو مرۆڤ حهقیێ وهرنهگرت ئهگهر د ڕێكا وى قالبى ڕا نهگههته مرۆڤى.
4- پالدان ل سهر عاطفێ وحهماسا جحێلینیێ، و ب پشت گوهـ ڤه لێدانا حیكمهتێ، ووێ خیبرهتا ژ سهربۆڕان پهیدا دبت، وئهگهر ئهم بهرێ خۆ بدهینه مرۆڤێن غولووێ دكهن دێ بینین ههمى (یان بارا پتر) ژ جحێلانه، ئهوێن چو سهربۆڕ نهههین، وههر ژ بهر ڤێ چهندێ د حهدیسێ ژى دا هاتیه (یا بوخارى ریوایهت دكهت): [سيخرج قــوم فــي آخــــر الـــزمــــان أحــــــداث الأسـنان سفهاء الأحلام يقولون من خير قول البرية] ل دویماهییا زهمانى هندهك سهرداچوویى دێ دهركهڤن، سالۆخهتێن وان ئهڤهنه: دجحێلن، دنهزانن، وگۆتنێن خۆش دبێژن..
5- بهلاڤبوونا خرابى وكرێتیان (مونكهراتان) د جڤاكێ دا، وخۆ بێ دهنگكرنا حوكمهتێ ل سهر ڤێ چهندێ، یان پشتهڤانیا حوكمهتێ بۆ وێ، دبته ئهگهرا (رهد فعلێ) وپهیدابوونا (تهطهرووفێ).
6- ڕهڤینا ژ واقعێ نهخۆش، ژ فهقیریێ، ژ بێ كاریێ، ژ ئزدواجییهتێ، وگهلهك ئێشێن دى یێن جڤاكى.. وههبوونا هندهك جیههتان كو ڤان كهسێن ژ واقعى دڕهڤن، وكهرب ژێ ڤهدبن، ڤهحهوینن، و ب خودان بكهن، وكریارا شویشتنا دهماغى بۆ چێ بكهن، دا نهیارهتیا واقعى بكهن.
7- تڕانهپێكرنا ب دینى وزانایێن دینى ومرۆڤێن دیندار، چ د دهزگههێن ڕاگههاندنێ دا بت، یان ژ لایێ بهرپرس ودهزگههێن حكومى ڤه بت، ئهڤه ژى (تهغذیا تهطهروفێ) دكهت، نهكو عیلاج وبنبڕ دكهت، وهكى ئهو هزر دكهن.
8- ودویر نینه هندهك جاران دهستێن بیانى ژى د پشت بهلاڤبوونا دیاردێ دا ههبن، چ ب ڕهنگهكێ وهسا بت، ئهو پێ بحهسیێن یان ژى ئهو پێ نهحهسیێن ب ڕێكا سهرۆكێن وان یێن ئهو چو ژ پهیوهندى وكارێن وان نزانن.
چارهسهریا غولووێ:
چارهسهریا غولووێ ئهوا تهطهرروفێ پهیدا دكهت ب كورتى ب هندێ دبت كو ئهو ئهگهر بێنه ڕاكرن یێن غولووێ پهیدا دكهن، وبهرى نوكه مه بهحس ژێ كر، چونكى هندى ئهگهر بمینن، چو چارهسهرى فایدهى ناكهن، ئهم دبینن ل گهلهك وهلاتان ل شوینا كو ئهگهرێن غولووێ بێنه ڕاكرن، توندى تێته ب كارئینان، لهو د ئهنجام دا (ئیرهاب) پهیدا دبت، یهعنى: ل شوینا كل دهن، كۆره دكهن!!
وئهم دشێین چارهسهرییێ د ڤان خالان دا كۆم بكهین:
1- ئیسلاما دورست بێته گۆتن، وخهلك ل سهر بێنه پهروهردهكرن، ودهمێ ئهم دبێژین: ئیسلاما دورست، یهعنى: ئهو ئیسلاما خودێ وپێغهمبهرى گۆتى، نه ئهو ئیسلاما حوكمهتێ دڤێت، یان ئهمریكا، یان حزب ودهستهكێن ئیسلامى.
2- دڤێت مزگهفت، مهدرهسه، دهزگههێن ڕاگههاندنێ.. دهورێ خۆ د بهلاڤكرنا ڤێ ئیسلاما دورست دا ببینن، دا ڕێ ل وان كهسان تهنگ ببت، ئهوێن دڤێن ئیسلاما وهكى دلێ وان دخوازت نیشا خهلكى بدهن.
3- دڤێت ڕێ بۆ زانایێن شارهزا بێتهڤهكرن كو ئهو ب دهورێ خۆ ڕاببن، ب تایبهتى د مهجالێ (ئهمرێ ب باشیێ ونههیا ژ خرابیێ) دا.. ودڤێت هندهك كهسێن شارهزا ههبن دهمێ خرابیهك دئێتهكرن بێژن: ئهڤه خرابییه، دا مرۆڤێن نهشارهزا ونهزان چو هێجهت نهبن ب ڕێكا وى كارى (كو واجبهكێ شهرعیه) تشتهكێ خرابتر بهلاڤ بكهن.
4- زانایێن دینى دڤێت ب (جورئهت وصهراحهت) و ل سهر بناخهیهكێ شهرعى مهسهلێن غولووێ وتهطهرووفێ وئیرهابێ بۆ خهلكى ئاشكهرا بكهن، وخۆ بێ دهنگ نهكهن ب هێجهتا هندێ مانێ (ئهڤ جحێله دحهقن) یان (ئهو چێترن ژ وان یێن بهرانبهرى وان ڕادوهستن) یان (ما بۆچى حوكمهتێن مه كارى ب ئیسلامێ ناكهن).. وهتد ژ ڤان هێجهتێن بهلكى هندهك ژێ ب سهرڤه د مهقبوول بن، بهلێ د حهقیقهت دا نه دمهقبوولن؛ چونكى باطل ب باطلى نائێته ڕاكرن: (بل نقذف بالحق على الباطل فیدمغه..).
5- دڤێت كاغهز نه ژ لایێ حوكمهتان ونه ژ لایێ خهلكى ڤه نهئێنه تێكهلكرن.. ب هێجهتا هاڤێتنا تهطهرروف وئیرهابێ شهڕێ ئیسلامێ بێتهكرن، یان ب هێجهتا شهڕێ (مونكهرى) پێ ل ئوصوولێن شهرعى بێتهدانان.
6- دڤێت ئهم حسێبا خهلكى ل سهر ئنیهتێن وان نهكهین، گاڤا مه ئێك دیت (ژ كیژ لایى بت) كارهكى بكهت، ئهم بێژین: ئنیهتا وى یا خرابه، ئارمانجهكا پیس وى یا ههى.. خودێ ب تنێ ب ئنیهتا دزانت، وئهم حوكمى ب تشتێ ظاهر وبهرچاڤ ددهین، وخهلك خهما خودێیه.
7- ههر ئێك كار وصهلاحیاتێن خۆ بزانت، وبزانت كو ئهو ب تنێ ژ وى تشتى یێ بهرپسه یێ شریعهتى ئێخستیه ستویێ وى نه زێدهتر، (ئهفراد) ب دهورێ (حوكمهتێ) ڕانهبن، و (حوكمهت) ژى واحبێ خۆ نههێلته ب هیڤیا (ئهفرادان) ڤه.
