تاوانا كوشتنێ
و هندهك روهنكرنێن پێتڤی
كوشتن.. ئهو تاوانا ملیاكهت ژێ ترسیاین كو مرۆڤ بكهن پشتی ژ لایێ خودێ ڤه دئێنه ئافراندن، لهو پسیاركری: (قالوا أتجعل فيها من يفسد فيها ويسفك الدماء ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك)(البقرة: 30).
خوینڕێتن.. گونهها ئێكێ یا مرۆڤی كری پشتی د ڤێ دنیایا ب شهق و شویق دا هاتییهدانان، دهمێ كوڕێ ئادهمی ژ چاڤ پێ نهڕابوون دهستێ خۆ درێژكرییه برایێ خۆ، و كوشتی!!
كوشتن.. ئهڤ كارێ دكهفته د ناڤبهرا خودانێ خۆ و چوونا بهحهشتێ و بهرێ وی ب نك ئاگری ڤه وهردگێڕت، گونهههكه -ب مخابنی ڤه دێ بێژین- د گهل ههمی كرێتی و مهزنیا خۆ ڤه ئهڤرۆ یا بوویه تشتێ ژ ههمییان مشهتر و ب ساناهیتر ل ڤــی عــهردێ ژ هۆڤاتییا مرۆڤی دنالت! یا بوویه ئهو گهنهها گهلهك نهزان و خاپاندی و سهرداچووی خۆ پێ نێزیكی خودێ دكهن.. و بهحهشتێ پێ دخوازن!!
ئهڤ كوشتنه ئێكهمین دهعوهیه ڕۆژا قیامهتێ حسێبا وێ د گهل مرۆڤان دئێته صافیكرن -وهكی پێغهمبهر سلاڤی لێ بن دبێژت-، (نهسائی) ژ (عهبدللاهێ كوڕێ عهمری) ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: نێزیكترین چێكری بۆ عهرشێ خودێ ڕۆژا قیامهتێ ئهو خودان باوهره یێ ب زولم هاتییه كوشتن، سهرێ وی یێ ل لایێ وی یێ ڕاستێ، و ئهوێ ئهو كوشتی یێ ل لایێ وی یێ چهپێ، و ڕههێن ستویێ وی خوین ژێ دزێت، دبێژت: یا رهببی! پسیارا ڤی بكه بۆچی ئهز كوشت بووم؟.
و ژ بهر بهلاڤبوونا ڤێ تاوانا مهزن ب ڕهنگهكێ بهرفرههـ د جڤاكێن مه یێن نوكه دا، و غافلبوونا گهلهك كهسان ژ ڕاستییا ڤێ تاوانێ مه ڤیا هندهك روهنكرنێن پێتڤی بدهینه سهر ڤێ مهسهلێ:
- مهزنییا تاوانا كوشتنێ وهكی د قورئانێ و سوننهتێ دا هاتی.
- گونهها وی كهسێ مرۆڤهكی ژ قهستا بكوژت.
- و هندهك ئهحكامێن پهیوهندی ب كوشتنا ب خهلهتی ڤه ههین.
حالێ وی كهسێ كوشتنێ دكهت، و وی كهسێ بێ گونههـ دئێته كوشتن ڕۆژا قیامهتێ.
- ڕاوهستانهك د گهل وان كهسێن كوشتنا خهلكێ بێ گونههـ حهلال دكهن، و ڤێ گونهها مهزن بۆ خۆ حسێب دكهن جیهاد.
هیڤییا مه ژ خودایێ مهزن ئهوه مه و مللهتێ مه و ههمی موسلمانان ژ ڤێ تاوانێ بپارێزت.
تاوانا كوشتنێ د قورئانێ و سوننهتێ دا:
قورئان بۆ مه ئاشكهرا دكهت كو ئێكهمین مرۆڤ ژ دووندهها ئادهمی ل سهر عهردى مری ب كوشتن چووبوو، وهكی دبێژت:(فطوعت له نفسه قتل أخيه فقتله فأصبح من الخاسرين)(المائدة: 30)، قــابـیـلێ كوڕێ ئادهمی، كوشتنا برایێ خۆ هابیلی كره دلێ خۆ، و نهفسا وی ئهڤ كاره ل بهر وی شرین كر، ڤێجا وی ئهو كوشت، و ئهو ب ڤی كارێ خۆ بوو ژ زیانكاران یێن ئاخرهتا خۆ دایه ب دنیایا خۆ.
وپشتی قورئان سهرهاتیا قابیلی وهابیلی ڤهدگێڕت دبێژت: (من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل أنه من قتل نفسا بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا )(المائدة: 32). ئـایـــــهت دبێژت: ژ بهر ڤێ تاوانا كوشتنێ مه بۆ ئسرائیلیان كره شریعهت كو ههچییێ نهفسهكێ بێ تۆلڤهكرن، یان ژ بهر كرنا خرابكاری و دوژمناتییا شریعهتێ خودێ ل دنیایێ بكوژت، ههر وهكی وی مرۆڤ ههمی كوشتین ژ بهر كو وی خۆ هێژای عهزابا خودێ یا مهزن كر، و ههچییێ خۆ ژ كوشتنا نهفسهكا خودێ حهرام كری دا پاش ههر وهكی وی مرۆڤ ههمی زێندی كرین، چونكی پاراستنا مرۆڤهكێ ب تنێ پاراستنه بۆ مرۆڤان ههمییان، و ب ڕاستی پێغهمبهرێن مه ب هێجهت و دهلیلێن ئاشكهرا ل سهر ڕاستییا پهیاما وان گازی بۆ دكر، ژ باوهری ئینانا ب خودێ و پێك ئینانا تشتێ ل سهر وان هاتییه فهركرن بۆ ئسرائیلییان هاتبوون، پاشی پشتی هنارتنا پێغهمبهران گهلهك ژ وان ئسرائیلییان ب كرنا حهرامییێ و هێلانا فهرمانا خودێ زێدهگاڤییێ ل سهر توخویبێن خودێ دكهن.
و چونكی ئهڤه ئێكهمین تاوانا كوشتنێ بوو ل سهر ڕویێ عهردی، و ئهوێ ڕێكهكا خراب دانت گونهها وی و یا ههر ئێكێ ل وێ ڕێكێ دچت ژی ستویێ وی دایه، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا یا (بوخاری و موسلم) ژێ ڤهدگوهێزن دبێژت: (لا تقتل نفس ظلماً إلا كان علی ابن آدم الأول كفل من دمها، لأنه أول من سن القتل) نهفسهك ب زۆرداری نائێته كوشتن ئهگهر بارهك ژ خوینا وێ د ستویێ كوڕێ ئادهمی یێ ئێكێ دا نهبت، چونكی ئهو ئێكهمین كهس بوو كوشتن دهرێخستی.
و د ئایهتهكا دی دا خودایێ مهزن گۆتنێ ئاراستهی ئسرائیلییان دكهت و دبێژت:(من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل أنه من قتل نفسا بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا )(الـمائدة: 32) یهعنى: گهلی ئسرائیلییان ل بیرا خۆ بینن دهمێ مه د تهوراتێ دا پهیمانهكا موكم ژ ههوه وهرگرتی كو: حهرامه هندهك ژ ههوه خوینا هندهكان بڕێژن، و هندهك ژ ههوه هندهكان ژ وارێ وان دهربێخن، پاشی ههوه ئعتراف ب وێ چهندێ كر، و ههوه ل سهر ڕاستییا وێ شاهدهیی دا.
مهعنا د شریعهتێن بۆری ژی دا بهری ئیسلامێ كوشتن ژ تاوانێن مهزن دهاته هژمارتن.. و دهمێ شهریعهتێ ئیسلامێ هاتی وی ژی د گهلهك نصووصان دا (تهئكید) ل سهر ڤێ چهندێ كر، وهكی د ڤان ئایهتان دا هاتی:(ومن يقتل مؤمنا متعمدا فجزاؤه جهنم خالدا فيها وغضب الله عليه ولعنه وأعد له عذابا عظيما)(النساء: 93)
و ههچیێ تهعدایێ ل خودان باوهرهكی بكهت و ژ قهستا و بێ حهق وی بكوژت جزایێ وی جههنهمه، ههر و ههر دێ تێدا بت د گهل غهزهبا خودێ و دهركهفتنا ژ ڕهحما وی، و خودێ دژوارترین عهزاب بۆ وی ئامادهكرییه ژ بهر ڤێ تاوانا مهزن یا وی كری.
(والذين لا يدعون مع الله إلها آخر ولا يقتلون النفس التي حرم الله إلا بالحق ولا يزنون ومن يفعل ذلك يلق أثاما(68)يضاعف له العذاب يوم القيامة ويخلد فيه مهانا(69)(الفرقان: 68-69) و ئهوێن تهوحیدا خودێ دكهن، و ژبلی وی دوعایان ژ كهسێ دی ناكهن و پهرستنا كهسێ ژی ناكهن، و وێ نهفسێ ناكوژن یا خودێ كوشتنا وێ حهرامكری وهسا تێ نهبت ئهو وی تشتی بكهت كو خۆ پێ هێژای كوشتنێ بكهت، و ههچیێ وێ چهندێ بكهت ئهو ل ئاخرهتێ دێ گههته جزایێ خۆ.
ڕۆژا قیامهتێ عهزاب دێ بۆ وی دوقات بت، و ئهو ڕهزیل وبێ بها دێ مینته تێدا.
و ژ حهدیسان:
بوخاری و موسلم ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزن، دبێژت: (أول ما یقضی بین الناس یوم القیامة فی الدماء) ئێكهمین تشت حوكم پێ د ناڤبهرا مرۆڤان دا ڕۆژا قیامهتێ دئێتهكرن، خوینه.
بوخاری و موسلم ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزن، دبێژت: (اجتنبوا السبع الموبقات) خۆ ژ وان ههر حهفت گونههان بدهنه پاش یێن مرۆڤی تێ دبهن، صهحابیان گۆت: ئهی پێغهمبهرێ خودێ ئهو گونههـ چنه؟ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ئهو گونههـ بۆ وان هژمارتن، و ژ وان گۆت: (الشرك بالله والسحر وقتل النفس التی حرم الله إلا بالحق.. ) شركا ب خودێ و سێرهبهندی و كوشتنا وێ نهفسا خودێ حهرامكری ب حهقییێ نهبت...
بوخاری ژ عهبدللاهێ كوڕێ عومهری ڤهدگوهێزت، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (لن یزال المؤمن فی فسحة من دینه ما لم یصب دماً حراماً) خــــودان باوهر ژ لایـــێ دیــنــێ خۆ ڤه د بهرفرههییێ دایه هندی خوینهكا حهرام نهكهفته ستویێ وی. و ژ بهر ڤێ چهندێ عهبدللاهی دگۆت: ((ژ وان كارێن مرۆڤ تێ دكهڤت و نهشێت خۆ ژێ دهربێخت ئهگهر تێ كهفت ڕێتنا خوینا حهرامه)).
بوخاری ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزن، دبێژت: (أبغض الناس إلی الله ثلاثة: ملحد فی الحرم، ومبتغ فی الإسلام سنة الجاهلیة، ومطلب دم امرئ بغیر حق لیهریق دمه) سێ كهس ههنه ژ ههمییان پتر خودێ ئهو نهڤێن: ئهوێ ل حهرهمێ حهرامییێ دكهت، و ئهوێ د ئیسلامێ دا ڕێبازهكا جاهلی بخوازت، و ئهوێ خوینا كهسهكی بخوازت دا بڕێژت.
بوخاری ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، دبێژت: (من حمل علینا السلاح فلیس منا) ههچییێ چهكی بۆ مه هلگرت ئهو نه ژ مهیه. مهعنا ئهو كهسێ خۆ ژ جڤاكا موسلمانان ڤهدهركهت و شهڕكرنا دژی وان بۆ خۆ حهلال بكهت، و پێخهمهت ڤێ چهندێ چهكی هلگرت و شهڕێ وان پێ بكهت، ئهو نه ژ وانه..
و ل سهر ڤی بناخهیێ شهرعی دهمێ ل زهمانێ صهحابییان (خهوارج) پهیدا بووین و خۆ ژ موسلمانان ڤهدهركری و خوینا وان حهلال كری، صهحابییان فهتوا ب دورستییا شهڕێ د گهل وان و كوشتنا وان ژی دا، و ئهو ب ڤێ چهندێ ڕابوون ژی.
ژ ڤان نموونهیێن بۆرین بۆ مه ئاشكهرا بوو كو كوشتن ب حوكمێ ئیسلامێ تاوانهكا گهلهكا مهزنه خودانێ خۆ هێژای ئاگرێ جههنهمێ دكهت، و دا كهسهك نهبێژت: ئهڤه بهحسێ وییه یێ موسلمانهكی ب كوژت، ل ڤێرێ دێ چهند (نهصصهكێن) دی ئینین:
د ئایهتهكا بۆری دا ئهوا مه ڤهگێڕای، تێدا هاتبوو: (من قتل نفسا بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا )(المائدة: 32) ل ڤێرێ خودێ گۆت: (نفساً) مهعنا ههر نهفسهكا ههبت، و شهرت نینه خودانێ وێ نهفسێ مرۆڤهكی موسلمان و خودان باوهر بت.
بوخاری ژ عهبدللاهێ كوڕێ عهمری ڤهدگوهێزت، دبێژت پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت : (من قتل نفساً معاهداً لم یرح رائحة الجنة) ههچییێ نهفسهكا موعاهد بكوژت ئهو بێن ناكهته بێنا بهحهشتێ. مهعنا نهبهس ناچته بهحشتێ، بهلكی خۆ بێنا بهحهشتێ ژی ئهو سهح ناكهت، و ئاشكهرایه كو موعاهد ئهو كافره یێ شهڕێ موسلمانی نهكهت، و پهیمان ل سهر ڤێ چهندێ دابت، وهكی وان كهسێن نهموسلمان ئهوێن رازیبووین د ناڤ موسلمانان دا بژین، و ببنه پشكهك ژ جڤاكا وان.
ونێزیك ژ ڤێ حهدیسا نهسائییه ئهوا ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهگوهاستی و تێدا هاتی: (من قتل رجلاً من أهل الذمة لم یجد ریح الجنة) ههچییێ زهلامهكێ زوممی بكوژت ئهو بێنا بهحهشتێ سهح ناكهت. و زوممی ئهو جــوهــی و فهلهنه یێن كو د ناڤ موسلمانان دا دژین.
گونهها كوشتنێ:
پشتی بۆ مه دیاربووی كانێ كوشتن چهند تاوانهكا مهزنه مه دڤێت گونهها وی كهسی دیار بكهین یێ ب تاوانا كوشتنێ ڕادبت، ڤێجا چ مرۆڤهكی بكوژت یان ژی خۆ ب خۆ بكوژت، و چونكی كوشتنا ژ قهستا یا ههی، و كوشتنا بێ دهستی ژی یا ههی مه دڤێت ئاخفتنا خۆ ل ڤێرێ بكهینه دو پشك:
أ - گونهها كوشتنا ژ قهستا:
ئێك ژ مهبهستێن شریعهتێ ئیسلامێ پاراستنا نهفسێیه، و نهفس ئهو ئاڤاهییه یێ خودێ نـــژانـــدی و ئــــهو كهسێ بێت و بخوازت ڤی ئاڤاهی بههڕفینت ئهو تهعدایێ ل سهر حهقێ خودێ دكهت، و نهفسا مرۆڤی ب خۆ ژی ملكێ خودێیه، بێی مرۆڤی ئهو ددهت، و بێی وی ئهو دبهت ژی، و ههر كهسێ بهرگهڕیانێ بكهت كو ڤێ نهفسێ بكوژت -ئهگهر نهفسا وی ب خۆ ژی بت- ئهو یێ لێ دگهڕیت بهری خودێ ڕاكهت، لهو جزایێ وی دێ یێ گران بت، (بوخاری) ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، دبێژت: د ئوممهتێن بهری ههوه دا زهلامهك ههبوو بریندار بووبوو، و نهشیا تهحهمملا برینا خۆ بكهت، ئینا كێرهك دا ڕهها دهستێ خۆ، وخوینا وی ڕانهوهستیا حهتا ئهو مری، ڤێجا خودێ گۆت: (بادرني عبدي بنفسه، حرمت علیه الجنة)عهبدێ من بهری من ڕاكر د ستاندنا نهفسا خۆ دا، من بهحهشت ل سهر وی حهرام كر. و هندی هند گونهها كوشتنا مرۆڤی -و ب تایبهتی مرۆڤێ خودان باوهر- یا مهزنه، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د گۆتنهكا خۆ دا یا (ئبن ماجه) ژێ ڤهدگوهێزت هاتییه: (لزوال الدنیا أهون علی الله من قتل مؤمن بغیر حق) نێ كهفتنا دنیایێ ل نك خودێ سڤكتره ژ كوشتنا خودان باوهرهكی بێ حهق.
و ئهو مرۆڤێ كهسهكی ژ قهستا و ب ئنیهتا كوشتنێ بكوژت، یهعنی (عمداً) وهكی ب عهرهبی دبێژن، ئیسلامێ دو جزا بۆ وی داناینه: ئێك ل ئاخـــرهتـــێ، و ئێك ل دنیایێ.
یێ ئاخرهتێ ئهوه یێ دڤێ ئایهتێ دا هاتی: (ومن يقتل مؤمنا متعمدا فجزاؤه جهنم خالدا فيها وغضب الله عليه ولعنه وأعد له عذابا عظيما)(النساء: 93) و ههچیێ تهعدایێ ل خودان باوهرهكی بكهت و ژ قهستا وبێ حهق وی بكوژت جزایێ وی جههنهمه، ههر و ههر دێ تـێـدا بت د گهل غهزهبا خودێ و دهركهفتنا ژ ڕهحما وی، و خودێ دژوارترین عهزاب بۆ وی ئامادهكریه ژ بهر ڤێ تاوانا مهزن یا وی كری.
و یێ ئاخرهتێ ئهوه یا د ڤێ ئایهتێ دا هاتی:(ولا تقتلوا النفس التي حرم الله إلا بالحق ومن قتل مظلوما فقد جعلنا لوليه سلطانا فلا يسرف في القتل إنه كان منصورا) (الاسراء: 33) و هوین وێ نهفسێ نهكوژن یا خودێ كوشتنا وێ حهرام كری ب ڕێكهكا شهرعی نهبت، و ههچییێ بێی حهقهكێ شهرعی بێته كوشتن ب ڕاستی مه دهسههلات دایه سهركارێ وی -چ میراتگرێ وی بت یان حاكم بت- كو وی بكوژت یان ژی داخوازا خوینێ ژێ بكهت، و چێ نابت بۆ سهركارێ كوشتی كو زێده گاڤییێ ل سهر وی توخویبی بكهت یێ خودێ دانای، هندی خودێیه هاریكارێ سهركارێ كوشتییه حهتا ئهو حهقێ خۆ وهردگرت.
وئهڤ ئایهته وهكی ئاشكهرا دو حهقان ددهته مرۆڤێن وی كهسێ ب زۆرداری هاتییه كوشتن:
1- ئهگهر وان بڤێت دێ ژ دهسههلاتدارییێ خوازن ئهو كهس پێش مرۆڤێ وان ڤه بێته كوشتن.
2- و ئهگهر وان بڤێت ئهو دێ وی ژ كوشتنێ عهفی كهن و داخوازا خوینێ كهن.
و ل ڤێرێ هندهك مهسهلێن گرنگ ههنه دڤێت ئیشارهتێ بدهینێ:
عهفیكرن حهقێ مرۆڤێن كوشتی ب تنێیه، و حاكمی یان دهسههلاتێ حهق نینه ڤی حهقی ژ وان بستینت، بهلێ ب جهئینانا ڤی حوكمی حهقێ دهسههلاتێ ب تنێیه، یهعنی: ئهگهر كهسهك بێ حهق هاته كوشتن مرۆڤێن وی حهقێ ههی داخوازا كوشتنا وی بكهن، بهلێ چێ نابت ئهو ژ نك خۆ بچن وی بكوژن، چونكی كوشتن حهقێ وان نینه.. و ئهگهر دهسههلاتێ حهقێ وان نهستاند دیسا بۆ وان چێ نابت ئهو ژ نك خۆ بچن حهقێ خۆ بستینن، چونكی كارێ وان (فهوضایهكێ) د جڤاكێ دا دێ پهیدا كهت، و دویر نینه ببته ئهگهرا هلبوونا فتنهكێ.
و د تۆلستاندنا شهرعی دا ب تنێ ئهو كهس دئێته كوشتن یێ كوشتن كری، و كهسێ دی نه، یهعنی: ئهگهر مرۆڤهكی مرۆڤهك كوشت، و خودانێن كوشتی چوون مرۆڤهكێ وی كهسی كوشت یێ مرۆڤێ وان كوشتی.. هنگی ئهو ژ قاتلان حسێب دبن و حوكمێ كوشتنێ دكهفته سهر. مهعنا ئهو ڕهنگێ خویندارییێ ئهوا د ناڤ خهلكی دا بهلاڤ دهمێ خودانێن كوشتی لێ دگهڕیێن ههر كهسهكێ مرۆڤێ خویندارێ وان ژی بت بكوژن، ئهڤه شریعهتهكێ جاهلییه دڤێت موسلمان خۆ ژێ بدهنه پاش.
ب - گونهها كوشتنا بێ دهستی:
یان ژی ئهو كوشتنا وهكی یا بێ دهستی بت، وهكی كو مرۆڤهك دربهكێ نه یێ كوشتنێ بدانته كهسهكی و ئهو كهس پێ بێته كوشتن، و حوكمێ ڤان ههر دووان ژی قورئان بۆ مه دبێژت:( ومن قتل مؤمنا خطأ فتحرير رقبة مؤمنة ودية مسلمة إلى أهله إلا أن يصدقوا فإن كان من قوم عدو لكم وهو مؤمن فتحرير رقبة مؤمنة وإن كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق فدية مسلمة إلى أهله وتحرير رقبة مؤمنة فمن لم يجد فصيام شهرين متتابعين توبة من الله وكان الله عليما حكيما)(النساء: 92).
و ژ ڤێ ئایهتێ و هندهك حهدیسان دیار دبت كو ئهو كهسێ ب خهلهتی ڤه یان وهكی ژ قهستا (شبه العمد) ئێكی ب كوژت، نائێته كوشتن بهلكی دو حوكمێن دی دكهڤنه سهر:
1- دانا خوینێ، ئهگهر مرۆڤێن كوشتی ڤێ چهندێ بخوازن.
2- كفارهت، و ئهو ئێك ژ دووانه: ئازاكرنا عهبدهكی، و ئهگهر نهشیا دێ دو ههیڤان ل سهر ئێك ڕۆژیان گرت.
كوژهك.. و كوشتی:
(ئیمام ئهحمهد) ژ ئهبوو سهعیدێ خودری ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (یخرج عنق من النار یتكلم یقول: وكلت الیوم بثلاثة: بكل جبار عنید، وبمن جعل مع الله إلهاً آخر، وبمن قتل نفساً بغیر نفس، فینطوي علیهم فیقذفهم في غمرات جهنم ) ستویهك ژ جههنهمێ دهردكهڤت دئاخڤت دبێژت: ئهڤرۆ سێ كهس خهما منن: ههر كوتهككارهكێ سهر ڕهق، و ههچییێ شریكهك بۆ خودێ دانابت، و ههچیێ نهفسهك ژ قـهستا كوشت بت، ڤێجا دێ وان د ناڤ خۆ دا پێچت و هاڤــێــتـــه د ئاگری دا.
ژ ئهڤا بۆری تاوان و گونههـ و دویماهیا وی كهسی بۆ مه دیار بوو یێ كوشتنێ دكهت، و نوكه دا بهرێ خۆ بدهینه حالێ وی كهسی ل ئاخرهتێ یێ ژ زۆرداری دئێته كوشتن، د حهدیسا (نهسائی) دا ئهوا ل دهسپێكا پهیڤا خۆ دا مه ڤهگێڕای هاتبوو كو ئهو كهسێ ب غهدر بێته كوشتن ل ئاخرهتێ ژ وان كهسانه یێن خودێ ددهته بهر سیبهرا عهرشێ خۆ، ناترست دهمێ خهلك دترسن، و ب خهم ناكهڤت دهمێ خهلك خهمگین دبن، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (نێزیكترین چێكری بۆ عهرشێ خودێ ڕۆژا قیامهتێ ئهو خودان باوهره یێ ب زولم هاتییه كوشتن، سهرێ وی یێ ل لایێ وی یێ ڕاستێ، و ئهوێ ئهو كوشتی یێ ل لایێ وی یێ چهپێ، و ڕههێن ستویێ وی خوین ژێ دزێت، دبێژت: یا رهببی! پسیارا ڤی بكه بۆچی ئهز كوشت بووم؟
و د حهدیسهكا دی دا یا (نهسائی) ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهگوهاستی هاتییه ئهو كهسێ ب زولم بێته كوشتن، و د بهر حهقێ خۆ دا بچت ژ شههیدان دئێته هــژمارتن، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبــێــــژت: (من قتل دون مظلمته فهو شهید) و د حهدیسهكا دی دا یا ئیمام ئهحمهد ڤهدگوهێزت هاتییه: (من قتل دون ماله فهو شهید، ومن قتل دون دمه فهو شهید، ومن قتل دون دینه فهو شهید، ومن قتل دون أهله فهو شهید).
ئهڤ حهدیسه چار ڕهنگێن شههیدان بۆ مه دهسنیشان دكهت:
ئهوێ بهڕهڤانییێ ژ مالێ خۆ بكهت حهتا بێته كوشتن، و ئهوێ بهڕهڤانییێ ژ رحا خۆ بكهت حهتا بێته كوشتن، و ئهوێ بهڕهڤانییێ ژ دینێ خۆ بكهت حهتا بێته كوشتن، و ئهوێ بهڕهڤانییێ ژ مرۆڤێن خۆ بكهت حهتا بێته كوشتن.
و ئهڤ حهدیسه -ب ڕهنگهكێ نه ئێكسهر- بهرێ موسلمانی ددهته هندێ كو ئهو بهرانبهر زولمێ دهستان نهداهێلت، و ڕێكێ نهدهته زالم و زۆرداران كو مالێ وی تالان بكهن، یان رحا وی و دینێ ژێ بستینن، یان مرۆڤێن وی ڕهزیل و بن دهست بكهن، ئهگهر خۆ بزانت ئهڤ چهنده دێ بته ئهگهرا كوشتنا وی ژی، و ئهگهر خۆ ئهوێ زۆرداریێ لێ دكهت كهسهكێ موسلمان ژی بت، و دڤێت ئهو بزانت كو دهمێ ئهو ڤێ چهندێ دكهت ئهو یێ بهڕهڤانیێ ژ حهقهكێ خۆ یێ شهرعی دكهت، و ههر جارهكا وی تهعداكهر كوشت چو ل سهر وی ناچت، و گاڤا تهعداكهری ئهو كوشت ئهو دێ ژ شههیدان ئێته هژمارتن.
حهقێ ژینێ و مانێ حهقهكێ شهرعییه خودێ دایه مرۆڤی -بێی ئهم بهرێ خۆ بدهینه دینێ وی یان نفشێ وی یان ڕهنگێ وی-، و ژ خودێ پێڤهتر بۆ كهسێ نینه ڤی حهقی ژ كهسێ بستینت، وئهو كهسێ ڤی حهقی بدهته خۆ -حهقێ ستاندنا رحا خهلكی- ئهو یێ تهعدایێ ل حهقێ خودێ دكهت، لهو ڕۆژا قیامهتێ خودێ ب خۆ دهعوهدارێ وییه، و ئهوێ تهعدایێ ل سهر حهقێ ژینا كهسهكی بكهت هند تاوانهكا مهزن دكهت ههر وهكی وی تهعدایی ل سهر حهقێ ژینا مرۆڤان ههمییان كری، چونكی تهعداییا وی هنگی تهعداییه ل سهر حهقێ ژینێ ب خۆ، و ئهوێ نهفسا كهسهكی بپارێزت ههر وهكی وی نهفسێن مرۆڤان ههمییان پاراستین، چونكی ئهوی ئهو ژین پاراست یا مرۆڤ ههمی تێدا دپشكدار.
و هندی تاوانا كوشتنێ یا مهزنه، شهریعهتی گونهها كوشتنێ یا دنیایێ و یا ئاخرهتێ ژی نه ب تنێ ئێخسته ستویێ وی كهسی یێ ب كوشتنێ ڕادبت، بهلكی كره ستویێ وان كهسان ژی یێن هاریكاریا كوژهكی دكهن دا ئهو تاوانا خۆ ب جهـ بینت، ئیمامێ بهیههقی ژ ئهبوو هورهیرهی ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: (من أعان علی قتل مسلم بشطر كلمه لقی الله یوم القیامة مكتوب علی جبهته آیس من رحمة الله) ههچیێ ب كهرهكێ پهیڤێ هاریكاریێ ل سهر كوشتنا موسلمانهكی بكهت، ڕۆژا قیامهتێ دهمێ ئهو دئێته نك خودێ ل سهر ئهنیا وی دێ یا نڤیسی بت: یێ بێ هیڤییه ژ رهحما خودێ.
و ل دویـــڤ ئـــهحــكــامــێـــن شریعهتی ئهگهر كۆمهكا مرۆڤان پێكڤه پشكدارییێ د كوشتنا كهسهكێ ب تنێ ژی دا بكهت، ئهو مرۆڤ ههمی دێ پێشڤه ئێنه كوشتن.
فتنا حهلالكرنا خوینا خهلكی ب ناڤێ جیهادێ:
ئیمامێ (ماوهردی) -ئهوێ بهری نێزیكی هزار سالان مری- د گۆتنهكا خۆ دا بهحسێ فتنێ دكهت و دبێژت: ((ههر تشتهكێ نوی دهردكهڤت ل بهر خهلكی یێ خۆش و شرینه، و پێغهمبهر سلاڤ لێ بن دبێژت: تشتێ ژ ههمییان پتر ئهز ژێ دترسم ل سهر ئوممهتا خۆ منافقێ ئهزمان رههوانه. هنگی بیدعه بهلاڤ دبت، و حهقی لاواز دبت، و مهسهله دگههته هندێ حزبیاتی و تهعهصصوب پهیدا دبت، ڤێجا دهمێ ئهڤ بیدعهچیه كۆما خۆ و هێزا خۆ دبینن سهرگهرمی بۆ وان چێ دبت، ڤێجا عیبادهتكهرێن وان یێن نهزان و زانایێن وان یێن فاسق دگههنه ئێك، و دبنه ئێك قولپ و ململانێ د گهل سولتانی د دهسههلاتا وی دا دكهن، و وی د چاڤێن خهلكی دا كرێت دكهن، ڤێجا مهسهله دگههته هندێ كون ژ پاتهی مهزنتر لێ دئێت، و ههمی كارێن مهزن دهمێ دهست پێ دكهن دبچویكن)).
و ئهگهر ئهم دیرۆكا (فتنهچیان) بخوینین ل ههمی دهم و ههمی جهان ئهو ژ ڤێ (نوقطێ) یا ئیمامێ ماوهردی بهحسی ژێ دكهت دهست پێ دكهن، ل سهری ب ناڤێ بهڕهڤانییا ژ دینی ئهو دئاخڤن، و وهسا خۆ نیشا خهلكی ددهن كو ئهو دلسۆزێن دینینه، و دبت ئهڤ گۆتنه یا دورست بت، یهعنی: دبت ڤیانا دینی د دلێن وان دا ههبت، و ئارمانجا وان بهڕهڤانییا ژ دینی بت..
بهلێ گرفتاری ژ كیڤه دهست پێ دكهت؟
ژ هندێ دهست پێ دكهت ئهو (نصووصێن شهرعی) ل دویڤ تێگههشتنا خۆ شرۆڤه دكهن، و ل سهر خهلكی واجب دكهن كو باوهرییێ ب وان نصووصان بینن وهكی ئهو تێ دگههن، ئهگهر خۆ ئهڤ تێگههشتنه دژی هندهك نصووصێن دی ژی بت.
دهسپێكا دی یا گرفتارییێ ئهڤهیه: ئهو دخوازن ڤێ تێگههشتنا خۆ ل سهر حاكمی یان دهسههلاتێ فهرض بكهن، چونكی ئهو هزر دكهن گاڤا دهسههلاتێ پشتهڤانییا بۆچوونێن وان كر هنگی ب ساناهی ئهو دێ شێن خهلكی ههمییێ وهكی خۆ لێ كهن، ڤێجا گاڤا دهسههلاتێ (خهلیفهی یان سولتانی یان حوكمهتێ) گوهدارییا وان نهكر، ئهو كارێ خۆ یێ سهرهكی دێ كهنه بهحسكرنا ژ سلبیاتێن دهسههلاتێ دا دهسههلاتێ ل بهر خهلكی كرێت بكهن و نهڤیانا وێ بێخنه دلێ خهلكی، چونكی ئهو هزر دكهن (دهسههلاته) ئاستهنگا ســـهرهكی د ناڤبهرا وان و ب جهئینانا ئارمانــجــێ دا، و ڕێكا ژ ههمییێ ب ساناهیتر بۆ وان كو ئهو ڤێ هیڤییا خۆ ب جهـ بینن ئهوه ئهو دهسههلاتێ ب سهرداچوونێ و دوژمناتیا دینی تاوانبار بكهن، دا خهلكێ ساده و دلسۆز بۆ دینی پشتهڤانییا وان بكهن..
گوهداریا ڤێ سهرهاتییا كورت ژ دهسپێكا دیرۆكا ڤان ڕهنگه مرۆڤان بكهن:
دهمێ یهزیدێ كوڕێ موعاویهی بوویه خهلیفه، وهفدهك ژ خهلكێ مهدینێ چوو شامێ، و (موحهممهدێ كوڕێ ئیمام عهلی) ئێك ژ ئهندامێن ڤێ وهفدێ بوو، گاڤا ئهو زڤڕینهڤه، هندهك ژ خهلكێ مهدینێ ژ (فتنهچییان) چوونه نك موحهممهدی، گۆتنێ: وهره د گهل مه دا ژ موبایهعا یهزیدی لێڤه ببین و دژی وی ڕابین، وی پسیار ژ وان كر: بۆچی؟
گــۆتــن: چونكی یهزید مرۆڤهكێ فاسقه عهرهقێ ڤهدخوت، و نڤێژان ناكهت، و پێ ل حوكمێ قورئانێ ددانت.
كوڕێ ئیمام عهلی گۆته وان: ئهو تشتێ هوین ژێ دبێژن من ژێ نهدیتیه، ئهزێ چوویمه نك من دیت ئهوی نڤێژ دكرن و حهز ژ خێرێ دكر، و پسیارا فقهی دكر و پێگیری ب سوننهتێ دكر.
وان گۆت: ئهو وی ژ بهر ته ئهڤ تشته یێن كرین، ئهگهر ئهو ب خۆ یێ وهسا نینه!
موحهممهدی گۆت: ما بــۆچــی دێ ژ من ترست یان دێ هیڤییا چ ژ من كهت دا ژ بهر من وه بكهت؟ و ئــــهرێ ئهو تشتێ هوین ژێ دبێژن كو عهرهقێ ڤهدخوت هـــهوه ب خۆ دیتییه دهمێ وێ چهندێ دكهت؟ ئهگهر ههوه دیت بت مهعنا هوین ژی ههڤالێن وینه، و ئهگهر ههوه نهدیت بت چێ نابت هوین شاهدهیێ ل سهر وی تشتی بدهن یێ ههوه نهدیتی.
وان گۆت: ئهڤه تشتهكێ مسۆگهره ل نك مه ئهگهر خۆ مه نهدیت بت ژی.
وی گۆت: خودێ ئهڤ چهنده قهبویل نهكریه، دهمێ دبێژت: ( إلا من شهد بالحق وهم يعلمون)(الزخرف: 86).
ڤێجا ئهو فتنهچی چوون و وان و ههڤالێن خۆ بهیعا یهزیدی شكاند، و بوونه ئهگهرا ڕویدانا فتنا مهدینێ یا ناڤدار د دیرۆكێ دا.
مهعنا: ئهڤ ڕهنگه مرۆڤه -وهكی ئیمامێ ماوهردی گۆتی- ل دهسپێكێ دوژمنییا دهسههلاتێ دكهن، و ب دهلیل و بێ دهلیل دهسههلاتێ گونههبار دكهن، و لێ دگهڕیێن مـــرۆڤێن زانا و ماقویل ژی ب لایێ خۆڤه بكێشن، و چـــونــكـــی كارێ وان دهركهفتنا ژ ڕێكا ڕاسته، و دژاتییا نصووصێن شهرعییه زانایێن دورست، و بارا پتر ژ خهلكێ جڤاكێ گوهدارییا وان د باطلێ وان دا ناكهن و خهلكی ل ئنحرافا وان هشیار دكهن، هنگی ئهو ڤان زانایان ب دویڤهلانكیا دهسههلاتێ تاوانبار دكهن، و ب ساناهی فهتوایێ ب كوفرا وان ژی ددهن، چونكی ههڤالێ كافری ژی كافره، و ئهو حوكمێ بۆ كافری ههی ژ ههڤالێ وی ژی دگرت!!
ب ڤی ڕهنگی ئهڤ فتنهچیه نهیارهتییا دو دهستهكان ژ جڤاكێ بۆ خۆ دكهنه دین و ڕێباز: نهیارهتییا دهسههلاتێ.. و نهیارهتیا زانایێن دینی یێن دورست، چونكی خهونێن وان یێن كرێت ل بهر دهرازینكا ڤان ههردو توخمان ڤهدڕهڤن.
پشتی هنگی ئهو دێ چ كهن؟
ئهو دێ بهرێ خۆ دهنه عامییان، ب تایبهتی وان كهسێن عیبادهتكهر و نهزان، و ئهوێن ڤیان و حهماسا بۆ دینی د دلێن وان دا ههی، و تشتێ ئهو (تهئكیدێ) ل سهر دكهن چاندنا دوژمناتییا دهسههلاتێ و وان زانایه یێن نه د گــــهل وان، دێ لێ گهڕیێن چ تشتهكێ سلبی یێ ل نك وان ههی دێ مهزن كهن، و ئهگهر تشتهكێ ئیجابی وان ههبت دێ ڤهشێرن و بهحس ژێ ناكهن، و ئهگهر ئێكی بهحسێ وان ئیجابیاتان كر ژی، دێ بێژن: بۆ (موجامهله و مونافقی) ئهو ڤان تشتان دكهن! ههر وهكی وان -حاشا- علمێ غهیبێ یێ ههی تشتێ د دلان دا دزانن.
و تشتێ غهریب ئهوه ئهگهر مرۆڤ بهرێ خۆ بدهته (موخالهفاتێن) ڤان توخمه بیدعهچییان دێ بینت ئهو خهلهتیێن ئهو دكهڤنێ گهلهك د پتر و مهزنترن ژ یێن وان (حوككامان) یێن ئهو فهتوایێ ب كوفرا وان ددهن.. كوشتنا خهلكێ بێ گونههـ بۆ خۆ حهلال دكهن، و دبێژن: حاكمێن مه دزالمن خهلكی دكوژن، و مالێ خهلكی دتهلێفن، و حاكمان ب خوارنا مالێ ئوممهتێ تاوانبار دكهن، دبێژن: حاكمێن مه دویڤهلانكێن كافرانه، و سپێدێ حهتا ئێڤاری كارێ وان خزمهتكرنا سیاسهتا وان كافرانه یێن ئهو خهلكی ب دویڤهلانكییا وان تاوانبار دكهن، ژبلی كو موفتی و ڕێبهرێن وان (یێن موجاهد!) ل وهلاتێن كوفرێ دژین و گۆشتی ب خێر و خێراتێن وان دگرن، ل بهر سیبهرا وان ڕژێمان دژیـــن و داخوازا (لجووئێن سیاسی) ژێ دكـــهن یێن ئــــهو حاكمێن خـــــۆ ب دویڤهلانكییا وان گونههبار دكهن، و ل سهر كهنالێن وان یێن عهسمانی فهتوایێن خۆ یێن جهادی بهلاڤ دكهن!! كارێ خۆ حسێب دكهن شارهزایی و (تهكتیك) و كارێ خهلكی حسێب دكهن خۆفرۆتن و دویڤهلانكی.
(فهتوایێن فهضائی) بۆ جحێلێن سهرگهرم و نهزان ددهن كو خۆكوشتن مهزنترین جهاده و باشترین شههیدبوونه، بهلێ ب شهرتهكی ئهو ل بهر (سپلێتان) دڕوینشتی بن، و دۆلارهك ژ راتــبــێ وان یێ كێم نهبت، بلا مالێن خهلكی ب نــاڤـێ جیهادا كافـــران ب ئاگرێ فتنا وان بسوژن، بهلێ گاڤا گوڕی گههشته بهردهرگههێن وان (جیهادا پیرۆز) دبته (فتنه و ئرهاب)، كوڕ و كچێن خهلكی ب قائیشێن (تی ئێن تی) یێ ڕادپێچن و فڕێ دكهنه بهحهشتێ ل نك حووریان، و كوڕ وكچێن خۆ فڕێ دكهنه زانكۆیێن ئهمریكی و بریتانی دا شههادێن بلند وهرگرن.. ئهڤه حالێن (موفتیێن صهحوا ئیسلامی یا ههڤچاخه) یێن ئوممهت پێ موبتهلا بووی، و دوژمن پێ دلخۆش بووی!
د حهدیسهكا دورست دا یا (ئبن حببان) ژ (حوذهیفهی) ڤهدگوهێزت، هاتییه، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (إن أخوف ما أخاف علیكم رجل قرأ القرآن حتی إذا رئیت بهجته علیه وكان ردءاً للإسلام، انسلخ منه ونبذه وراء ظهره، وسعی علی جاره بالسیف ورماه بالشرك) قلت: یا نبی الله أیهما أولی بالشرك الرامی أو المرمی؟ قال: (بل الرامی).. حهدیسهكه دێ بێژی ئهڤرۆ بۆ مه یا هاتییه گۆتن!
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا دكهت كو تشتێ ژ ههمییان پتر ئهو ژێ دترست ل سهر ئوممهتا خۆ ڕهنگهكێ مرۆڤانه قورئان یا خواندی، و باش هزرا خۆ د ڤێ گۆتنێ دا بكهن: قورئان یا خواندی.. یهعنی: بۆ خـــوانـــدنــا قورئانێ دزیرهكن، بهلێ چو ژ سوننهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- نزانن، یان ئحتماله ههر باوهرییێ پێ نائینن!!
پشتی قورئانێ دخوینن.. (رئیت بهجته علیه) یهعنی: هندی ژ وان دئێت بهرگهڕیانـــێ دكــــهن كـــــو كــاری ب قورئانێ بكهن -وهكی ئهو تێ دگههن- بهلێ چونكی د شریعهتی دا دزانا نینن، وگوهداریا زانایان ناكهن، زوی د سهردا دچن، د سهردا دچن نه مهعنا كافر دبن، و دینی ب پشت گوهـ ڤه لێ ددهن.. نه! بهلكی مونحهرف دبـــن، چ ڕهنگێ ئنحرافێ؟
پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: (سعی علی جاره بالسیف ورماه بالشرك) یهعنی: دیندارییا وی یا خهلهت ئێكا هند ژ وی چێ دكهت ئهو جیرانێ خۆ یێ موسلمان كافر بكهت، و وی ب شركێ گونههبار بكهت، و كوشتنا وی حهلال بكهت، و بچت هێڕشێ بكهتێ دا وی بكوژت.
حوذهیفهی گۆته پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-: ئهی پێغهمبهرێ خودێ! كی ژ وان ههر دووان پتر یێ هێژای شركێیه، ئهوێ چهكی بهرددهت یان ئهوێ چهك بۆ دئێته بهردان؟
پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- گۆت: ئهوێ چهكی بهددهت.
یهعنی: ئهوێ جیرانێ خۆ یێ موسلمان ب شركێ گونههبار دكهت، ئهو پتر یێ ههژی هندێیه موشرك بت، ئهگهر نه.. چاوا ئهو دێ موسلمانهكی كافر كهت، بێی وی دهلیلهكێ شهرعی ههبت، و د دویڤ دێ كوشتنا وی دێ حهلال كهت و خوینا وی ڕێژت؟!
و ل دویماهیا پهیڤا خۆ من دڤێت جارهكا دی بیرا ههوه ل ڤێ حهدیسێ بینمهڤه ئهوا بوخاری ژ پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- ڤهدگوهێزت، وتێدا هاتیه: (أول ما ینتن من الإنسان بطنه فمن استطاع أن لا یأكل إلا طیباً فلیفعل، ومن استطاع أن لا یحال بینه وبین الجنه بملء كف من دم أهراقه فلیفعل) ئێكهمین تشت ژ مرۆڤی گهنی دبت زكێ وییه، ڤێجا ههچییێ ژ ههوه بشێت ژبلی تشتێ پاقژ چو نهخوت بلا وه بكهت، و ههچییێ بشێت ب مستهكا خوینێ یا ئهو دڕێژت ئهو ژ بهحهشتێ نهئێتهكرن بلا وه بكهت.
هیڤییا مه ژ خودایێ مهزن ئهوه مه و مللهتێ مه و جحێلێن مه ژ ڤێ فتنا مهزن بپارێزت، و تهوفیقا مهزنێن مه و زانایێن مه بدهت و بهرێ وان بدهته ڕێكا خۆ یا ڕاست، دا ژ ههمی ئاتاف و گرفتاریان بێینه پاراستن.