هلگرێ ئالايێ سوننهتێ
ئيمام موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى
بهرى دهسپێكێ:
ههر جارهكا مرۆڤ ژ ڕۆناهییا سوننهتێ دويركهفت، وپشت دا چرايێ پێغهمبهرينییێ دێ بته ههڤڕێ د گهل دو دهردێن كوژهك:
- هزرا وى دێ خراب بت؛ چونكى دێ كهفته داڤێن بيدعه وشهعوهذێ..
- وژينا وى ژى دێ تارى بت؛ چونكى دێ كهفته ژێر دهسههلاتدارییا گهلهك طاغووتان، وبهرى ههمییان طاغووتێ نهفسێ وگڕدارییێن وێ.
و ل وى دهمى ڕۆناهییا دينى كز دبت وباطل وبێ دينى بێ ترس سهرێ خۆ ڕادكهت ودربێ خۆ دوهشينته ديندارییێ، وبهرى ههر تشتهكى دينێ نهزانان وهردگێڕت.
(لات وعوززا) ئهوێن جارا ئێكێ ب دهستێن ئالاهلگرێن ئيسلامێ هاتينه هوير هوير كــرن، ل گـهلهك و ل گـهلهك جـهـان دوباره دئێنه مهيدانێ بهلێ ههر جار ب ناڤهكێ دى، و ب ڕهنگهكێ دى پهيدا دبن.. و ل ڤان دهمان نهزانين دبته دهسههلاتا ئێكانه وخــۆشـتـڤــیــیـا ل بهر دلان، ما نه تشتهكێ عنتيكهيه مرۆڤ ببته ئهڤيندارێ نهزانينێ ودوژمنێ سهرێ زانينێ وزانايان؟
❖دهسپێكهكا فهر:
پشتى دويركهفتنهكا نهيا شرين ژ چرايێ سوننهتێ، وشكهستنهكا سياسى يا مهزن بهرانبهر هێڕشا مهغوولییان د ناڤ ئوممهتێ دا پهيدابووى، بێ ئومێدى د دلان دا پهيدا بوو..
هینگى خودێ وهسا حهزكر دهولهتهكا گهنج ويا خودان هێز ئالايێ بهڕهڤانییا ژ ناڤێ ئيسلامێ هلگرت، ئهڤێ دهولهتێ -ئهوا ب ناڤێ دهولهتا ئـۆسمانى هاتییه ناسيـن- نێزيكى شهش سهد سالان ئالايێ ئيسلامێ هلگرت، و ب نـاڤــێ دهولــهتـا ئيسلامى ئاخفت، وئهگهر چ ئهو دهولهت ل گهلهك دهمێن ژییێ خۆ شيا بوو وێ بێ ئومێدییێ د دلان دا نههێلت نهخاسم پشتى زێده د ناڤ جهرگێ ئۆرووپايێ دا چووى، بهلێ مخابن ئهڤ دهولهته نهشيا ئوممهتێ دوباره ل چرايێ سوننهتێ كـۆم بكهتهڤه، بهلكى ل هندهك جاران ئهڤ دهولهته ب خۆ بووبوو ئهو ئاستهنگا مهزن يا كهفتییه د ناڤبهرا ئومـمـهتێ وزڤڕينا ل سوننهتێ دا.
ڕاسته دهولهتا ئۆسمانى -ل گهلهك دهمان- ئيخلاصهكا بهر چاڤ بۆ ئيسلامێ ههبوو، وعهبقهرييهتهكا سياسى وعهسكهرى ژى ل نك ههبوو، وئهو ئێك ژ ئهگهرێن سهرهكى بوون يێن ئوممهت ل دهمێ داكهفتنێ ڕاكرى، بهلێ ئهڤه نابته مانع كو بێژين: ڤێ دهولهتێ ونهخاسم ل دوسهد سالێن دويماهییێ ژ ژییێ خۆ ئوممهت بهر ب ژۆردانییهكا ب ترس ڤـه دبــر.. ئۆسمانییان گــهلـهك حهز ژ ئيسلامێ دكر، بهلێ گـرفتارییا وان يا مهزن ئهو بوو وان -يان پترییا وان!- ئيسلاما صافى ب ڕاستى ودورستى وهرنهگرت بوو، دهولهتا وان پتر ژ كو دهولهتهكا عهقائدى بت، دهولهتهكا جيهادى بوو، ههردهم وان ب عهقلييهتهكا عهسكهرى هزر دكر، لهو خۆ نظاما وان يا ئيدارى ژى نێزيك بوو نظامهكا عهسكهرى بت.
ژ لايێ دينى ڤه: دهولهتا ئۆسمانییان كهفتبوو ڕهشه داڤێت (تهعهصصوبا مهزههبى)، ودڤێت ژ بير نهكهين كو دهولهتا ئۆسمانى يا حهنهفى -وهك بهڕهڤانى ژ مهزههبييهتا بهرتهنگ- ب بڕيارهكا سياسى دهرگههێ (ئجتهادێ) گرتبوو، و ب گرتنا دهرگههێ (ئجتهادێ) دهولهتێ ڕێ دا (جـمـوود وتهقليد وتهعهصصوبێ) كو جهێ خۆ د مهيدانا ڕهوشهنبيرى دا بكهت. و ژ لايهكێ دى ڤه شێخێن طهريقان شيان دهولهتێ بـخـاپينن وسولتانان وهسا تێ بگههينن كو دين طهريقهيه وبێ طهريقه دين ژ كهسێ نائێته قهبويلكرن، و د ئهنجام دا دين د سهرێ خهلكى دا بوو (تهقليد) وكۆمهكا خورافاتێن (أقطاب) وشێخێن خودان كهرامهتێن ژ درهو!
وڕۆژا دين بوويه (تهقليدهكا هشك) بوو لهشهكێ بێ رح، بوو ڕۆتينهكێ موزعج، لهو جڤاكێ هێدى هێدى خۆ ژێ دويركر وبۆ ل پێگوهۆڕكهكى گهڕيان.. وچونكى شريعهت ب گرتنا دهرگههێ ئجتهادێ بووبوو پارچهيهكا هشك خهلك بۆ خۆ ل تشتهكێ زێندى گهڕيان يێ گرفتارییێن وان چارهسهر بكهت..
وگرفتارى ئهو بوو وان بهرێ خۆ دا ئۆرووپايێ، وسولتانێ ئۆسمانى (سولهيمان) ئهوێ ب ناسناڤێ سولهيمانێ قانوونى هاتییه ناسين، ئێكهمين سولتانێ موسلمان بوو دهرگههـ بۆ (ئستيـرادكرنا) قانوونێن نه ئيسلامى ڤهكرى.. وئهڤى كارێ وى ئهوێ ژ ئهنجامێ (تهعهصصوبا مهزههبى) و(سلبييهتا صۆفياتییێ) هاتى دهرگههـ بوو بێ دينییێ ل تاق كر.
وپـسـيـار ل ڤـێـرێ ئـهڤـهيـه: ئهرێ د ناڤ ڤێ گێلهشۆكێ دا ههلويستێ مرۆڤێن خودێ چ بوو؟
بۆ بهرسڤ دێ بێژين: مرۆڤێن خودێ ئهوێن ههردهم كوير وهوير بهرێ خۆ ددهن، دهمێ ئوممهت د ڤـى كراسى دا ديتى وان تێ ئينا دهر كو ئوممهت يا بهر ب بهرزهبوونهكا ب ترس ڤه دچت، بهرزهبوونهكا وهسايه ئهگهر خودێ نهكهت يا بهردهوام بت دێ بهرێ ئوممهتێ دهته هندێ كو ناسنامهيا خۆ ژ دهست بدهت، لهو وان ب ڕهنگهكێ (مهوضووعى) بهرێ خۆ دانه واقعێ ئوممهتێ ب ئــنـيــهتـا چارهسهركرنا گرفتارییان.. مرۆڤێن خودێ پهيوهندییا دهرمانى ب دهردى ڤه ژ بيـر نهكر، وان باش دزانى فهسادا عهقائدى ودويركهفتنا ژ ڕاستییا ئيسلامێ ئــهگـــهرا ســـهرهكــى يــا فـهسادا (ئجتماعى وسياسى وئقتصادى وعلمى)يه. لهو دهمێ ئهو ب دهسنيشانكرنا دهرمانى ڕا بووين وان ژ عهقيدێ دهست پێ كر.. چاوا؟
سهرهاتییا (شيخ الإسلام أبو عبد الله محمد بن عبد الوهاب النجدي) باشترين بهرسڤه بۆ ڤێ پسيارێ....
❖كوڕێ عهبدلوهههابى وپێناسهيهكا كورت:
• (شـيـخ الإسـلام) نـاڤێ وى (موحهممهده) كوڕێ شێخ (عهبدلوهههابێ) كوڕێ (سولهيمانێ) تهميمییه، ل سالا 1115 مــشـهختى (بهرانبهر 1703 ز) ل باژێڕێ عويهينه ل باكوورا (رياضێ) ل دهڤهرا نهجدێ ژ جهزيرا عهرهبان هاتبوو سهر دنيايێ.
• بابێ وى شێخ (عهبدلوهههاب) قازییێ باژێڕى بوو، وئێك ژ زانايێن ناڤدارێن دهڤـهرێ بـوو، وڤێ ئێكێ كار د شێخ موحهممهدى كر كو ههر ژ زارۆكينییا خۆ و ب دورستى ل حهفت سالییێ قهستا زانايێن دهڤهرێ بكهت پێخهمهت داخوازكرنا زانينێ و ل دوازده سالییێ ئهو ژ نهجدێ دهركهفت وقهستا وهلاتێ حجازێ كر، وچوو باژێڕێ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دا ل نك زانايێن وێرێ علمى بخوينت.
•ل مهدينێ سهيداى قهستا حهلهقا شێخ (عهبدللاهێ نهجدى) كر وصهحيحا (بوخارى وموسلمى) ل نك خواند حهتا ئيجازا علمێ حهديسێ ژێ وهرگرتى، وچونكى زانايێ حهديسێ يێ ناڤدار (موحهممهد حهياتێ سندى) ژى هنگى ل مهدينى بوو سهيداى قهستا وى ژى كر ودهرسێن حهديسێ وشريعهتى ل نك خواندن.
• ڤان ههردو زانايێن مهزن (عهبدللاهێ نهجدى وموحهممهد حهياتێ سندى) كارتێكرنهكا بهرچاڤ د هزر وبيرێن سهيداى دا كر، وبهرێ وى دا بهڕهڤانییا ژ سوننهتێ ونهيارهتییا بيدعه وبيدعهچییان، وچونكى ڤان ههردو زانايان عهقيدهيهكا سهلهفى يا پاقژ ههبوو وان بهرێ شاگردهيێ خۆ دا خواندنا كتێبێن عهقيدێ يێن دورست، وهكى كتێبێن (ئيمام ئهحمهدى وئبن تهيميهى وئبـن قهييمى).
• ژبلى ڤان ههردو زانايان سهيداى زانين ژ گهلهك سهيدايێن دى ژى وهرگرتبوو، وهكى: (ئيسماعيلێ عهجلوونى) و(موحهممهدێ ئهحسائى) و(عهلییێ داغستانى) وگهلهكێن دى.
• پشتى چهند سالهكان ژ مانا وى ل مــهديــنـــى ئــهو زڤـڕى باژێڕێ خـۆ عـــويهيـنــێ ل نهجدێ، وههيامهكا درێژ پێڤه نهچوو وى دهستويرى ژ بابێ خۆ خواست كو قهستا شامێ بكهت دا بۆ خۆ زانينێ ژ زانايێن وێرێ ژى وهرگرت.. ئينا بابێ وى دهستويرى دايێ.
• وچونكى سهيداى زانيبوو كو ل باژێڕێ بهصرايێ هندهك زانايێن هێژا ههنه وى ڤيا ڕێكا خۆ د وێرێ ژى بێخت وعلمى بۆ خۆ ژ وان ژى وهرگرت، وگاڤا ئهو گههشتییه بهصرايێ وى قهستا زانايهكێ سهلهفى شێخ (موحهممهدێ مهجمووعى) كر، ودهرس ل نك وى خواندن.. ووى ديت ئهڤ سهيدايه ژى گهلهك ژ واقعێ ئوممهتێ يێ دلكوله، لهو ل سهيداى مسۆگهر بوو كو گهلهك زانا ههنه ب ڤى واقعێ ئێشهوى دڕازى نينن بهلێ ههر ئێك ژ بهر ئهگهرهكێ خۆ بێ دهنگ دكهت.
• ل بهصرايێ قهناعهت بوو سهيداى چێبوو كو دڤێت ئێك ههبت باخڤت، ڕاستییێ بۆ خهلكى ديار بكهت وبهرێ وان بدهته سوننهتێ، ئهگهر نه خهلك دێ ميننه د نهزانين وبێ فامییا خۆ دا، لهو ههر ل وێرێ وى دهست ب نڤيسينێ كر وهندهك كتێبێن بچويك نڤيسين هــێــرش تــێــدا دانه سهر وان بيدعهيێن كو د ناڤ خهلكى دا دبهلاڤ، وداخوازكر كو خهلك ل مهنههجێ كيتابێ وسوننهتێ بزڤڕن.
• بيدعهچییان ژ خودانێن طهريقێ ومهزههبێن بهرتهنگ ب ڤى كارێ وى نهخۆش بوو، وبهرگهڕيان كر كو نهخۆشییێ بگههيننه شێخ موحهممهدى وسهيدايێ وى شێخ موحهممهدێ مهجمووعى، حهتا دويماهییێ مهسهله گههشتییه هندێ خهلكێ بهصرايێ بچويك ونهزانێن خۆ ب شێخى ڕا بهردان، ووان دا ب دويڤ وى ڤه حهتا ئهو نهچار كرى كو ل نيڤا ڕۆژهكا گهرم بێ ئاڤ ونان بۆ خۆ ژ بهصرايێ بڕهڤت، وبهر ب ناحییا (زوبهير) ڤه بچت.
• دهمهكى ئهو ما ل (زوبهير)، پاشى قهستا دهڤهرا ئهحسائێ كر و ل وێرێ بوو مێڤانێ شێخ موحهممهدێ شافعى، پاشى پشتى دهمهكى زڤڕى باژێرێ خۆ عويهينێ، وهزرا چوونا شامێ ژ سهرێ خۆ ئينا دهر.
• گـاڤـا زڤـڕییه عويهينه ديت بابێ وى يێ چوويه (حهريملايێ)، ئينا ئهو ب دويڤ بابێ خۆ دا چوو، و ل وێرێ ئاكنجى بوو، وخــوانـــدنـــا خـــۆ ل نـــك بــابـــێ خۆ تمام كر، و ل حهريـمـلايێ بۆ جارا ئێكێ سهيداى ب ئاشكهرايى دهســـت ب بـــهلاڤكرنا گازیـیـا خۆ كر و د دهرس وكتێبێن خۆ دا وى هێڕش دانه سهر وان بيدعهيان يێن كو د ناڤ خهلكى دا دبهلاڤ، ومهنههجێ كيتاب وسوننهتێ بۆ خهلكى رۆهن وئاشكهرا كر. وئاشكهرايه كو ئهڤ گازییه ل دلێن بيدعهچى ومهزههبییان خۆش نائێت، وچونكى دهسههلات هنگى يا ڤان ڕهنگه مـرۆڤـان بـوو وان شێخ نـهچـاركـر كـو ژ بـاژێـڕێ حهريملايێ دهركهڤت وبهر ب عويهينێ ڤه مشهخت ببت.
• مهزنێ عويهينه هنگى ميرهكێ نهجدى بوو دگۆتنێ: (عوثمانێ كوڕێ حـهمـهد)ى، ڤى ميرى گهلهك كهيف ب گازییا شێخى دهات، لهو وى ب سنگهكێ بهرفرههـ ڤه پێشوازى لێ كر، وسۆز دايێ پشتهڤانییا وى بكهت.. لهو شێخى ب ئاشكهرايى دهست ب بهلاڤكرنا مهنههجێ سهلهفى كر، وئالايێ سوننهت وجهماعهتێ بلندكر و ب پشتهڤانییا ميرى ئهو ههمى مهزارێن خهلكى طهواف ل دۆر دكر ودوعا بۆ خۆ ژێ دكرن ههڕفاندن، وئهو تێ گههاندن كو ئهڤ كاره يێ دورست نينه، و ژ لايهكێ دى ڤه شێخى ميـر پالدا كو (حودوودێن شهرعى) وهكى د قورئانێ دا هاتين ب كار بينت، وتهشجيعا زانايان بكهت كو كتێبێن عهقيدا دورست ل مزگهفت ومهدرهسان بێژن.. و ب ڤى ڕهنگى باژێڕێ عويهينه بوو جهێ بهلاڤكرنا گازییا كيتابێ وسوننهتێ.
• دهنگ وباسێن شێخى وميرى ل جهزيرێ بهلاڤ بوون، بيدعهچى ونهزانان ب ڤێ چهندێ نهخۆش بوو، وهندهك ژ وان چوونه نك ميرێ ئهحسائێ وگـۆتنێ: ل عويهينه مرۆڤهكێ دهركهفتى دبێژنێ (موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى) دوژمناتییا دينى دكهت، وئاخفتنێن نه جوان د دهر حهقا وهلییان دا دبێژت، ودبێژت: باب وباپيرێن ههوه دنهزان بوون.. وحهتا دويماهییێ، ژ وێ كهليشا حهتا ئهڤرۆ ژى مه گوهـ لێ دبت! ميرێ ئهحسائێ ڕابوو كاغهزهك بۆ ميرێ عويهينه هنارت، تێدا ژێ خواست ئهو موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى بكوژت، ئهگهر نه نهيارهتى د ناڤبهرا وان دا دێ پهيدا بت.. وچونكى بهرگــریــیــا مـــيـرێ ئـهحسائێ ب ميـرێ عويهينه ڤه نهدهات وى گۆته شێخى: ئهز حهز دكهم تو ژ باژێڕێ من دهركهڤى. لهو شێخ نهچار بوو داخوازا وى ب جهـ ئينا.
❖دگهل ئـبـن سـعـوودى:
ل سالا 1158 مشهختى، دهمێ ژییێ سهيداى پێنجى وپێنج سال، ئهو ژ عويهينێ دهركهفت وچوو درعییێ ل نك ميـرێ وێ (موحهممهدێ كوڕێ سعوودى)، ئبن سعوودى گهلهك كهيف ب گازییا شێخى هات وسۆز دايێ پشتهڤانییا وى د بهلاڤكرنا وێ دا بكهت، وپێخهمهت ڤــێ ئارمـانـجـێ وان دهستێن خۆ كرنه تێكدا، ئـێـكـى ب زانـيـنـا خــۆ ويــێ دى ب دهسههلاتا خۆ، وههردووان پهيمان دا ئالايێ سوننهتێ ل دهڤهرا نهجدێ بلند بكهن، وهندى بشێن بهرگرییا بيدعه وشركێ ونهزانينێ بكهن.
جزيرا عهرهبان -ئهوا هنگى ب ناڤى ل بن دهسههلاتا دهولهتا ئۆسمانى- ل سهر هژمارهكا نه يا كێم ژ ميرنشين وحاكميياتێن بچويك ولێككهفتى يا پارچهكرى بوو، وئهڤ چهنده گهلهك ل دلێ دهولهتێ دهات..
گاڤا شێخ هاتییه درعییێ وميرێ وێ پشتهڤانییا وى كرى، شێخى كاغهز بۆ گهلهك مير وزانايايێن جزيرێ هنارتن، وتێدا ژ وان خواست ئهو دهستێن خۆ بكهنه تێكدا ژ بۆ بهلاڤكرنا ئيسلاما ڕاست ودورست، يا دوير ژ وهربادان وتهفسيـراتێن بهرتهنگ وخهلهت، وئهڤ چهنده ب خۆ كارهك بوو ل دلێ دهولهتێ نهدهات؛ چونكى ئێكبوونا ميرێن دهڤهرێ لاوازكرنه بۆ دهسههلاتا دهولهتێ ل سهر وان.
بهرسڤا هژمارا مهزنتر ژ وان مير وزانايێن شێخ موحهممهدى كاغهز بۆ هنارتين ئهو بوو وان گۆت: ئهم ڕێكا باب وباپيرێن خۆ بهرنادهين ئهگهر خۆ يا خهلهت ژى بت!
ميرێ درعییێ ئبن سعوودى دهست دا هێزێ وهژمارهكا جهـ وباژێڕان ئێخستنه بن دهستێ خۆ و ل سهر ميرنشينا خۆ زێده كرن، وهـهر جههكێ وى ڤهگرتبا وى (حودوودێن) شهرعى ب جهـ دئينان، وزانا وقازى لێ ددانان؛ دا علمێ شهرعى يێ دورست بهلاڤ بكهن.
ل ڤى دهمى شێخ يێ بهردهوام بوو د دهرسگۆتن وكتێب نڤيسينێ دا، و ژ لايهكێ دى ڤه وى چاڤدێرى ل كار وبارێن دينى يێن ميرنشينا ئبن سعوودى دكر، ئهوا ڕۆژ بۆ ڕۆژێ بهرفرههـ بووى حهتا ل سالا 1187 باژێڕێ (رياض)ێ ژى ڤهگرتى.
❖مرنا شێخى وبهرههمێ وى:
ل ههيڤا (ذو القعده) ژ سالا 1206 مشهختى (بهرانبهر 1791 ز) د ژییێ نۆت وئێك سالییێ دا شێخ موحهممهدێ كوڕێ عهبدلوهههابى چوو بهر دلۆڤانییا خودێ پشتى بهرههمهكێ هێژا ل پشت خۆ هێلاى.. وژبلى بزاڤێن وى يێن بهردهوام د دهرسگۆتن وبهلاڤكرنا زانينێ دا، سهيداى هژمارهكا كتێب وناميلكهيێن ب بها ل پشت خۆ هێلاينه حهتا ئــهڤــرۆ ژى مــفــا ژێ دئێته ديــتـن، ويا زانايه كو وى د نڤيسينێن خۆ دا (تهركيزهكا) باش ل سهر دياركرنا عهقيدا ئيسلامى يا دورست كرییه، و ژ بهرههمێن وى يێن ناڤدار:
1- (كتاب التوحيد).
2- (مسائل الجاهلية).
3- (ثلاث عشرة رسالة في التوحيد والإيمان).
4- (مختصر السيرة النبوية).
وگهلهكێن دى كو ههمى نوكه د يازده بهرگێن مهزن دا چاپ بووينه.
ومرنا شێخى كارهكێ مهزن د زانا وتێگههشتییێن وى سهردهمى كر وگهلهك ژ وان شعر ب مرنا وى ڤههاندن، ژ وان زانايێن ناڤدار: شێخ (محمد بن إسماعيل الصنعاني) خودانێ كتێبا (سبل السلام) ئهوێ هێشتا د ساخییا سهيداى دا شعر پێ ڤههاندين ومهدحێن وى كرين، وئيمامێ (شهوكانى) خودانێ تهفسيـرێ وكتێبا (نيل الأوطار).
❖سالۆخهتێن شێخى:
ئهو ديرۆكڤانێن ژياننامهيا شێخ موحهممهدى نڤيسى دبێژن: ئهو مرۆڤهكێ نهرم وحهليم بوو، يێ ناڤچاڤ ڤهكرى ودل فرههـ بوو، ودهستێ وى ههردهم بۆ هاريكارییێ وخێرخـوازییێ يێ ڤـهكـرى بـوو، مرۆڤهكێ رحهت ونهرم بوو د گهل ههر كهسهكى ب تنێ د گهل وان نهبت يێن نهيارهتییا كيتاب وسوننهتێ دكر، ئهو ل سهر وان يێ دژوار بوو، وهندى مرۆڤهكێ مهرد بوو گهلهك جاران وى ژ مالێ خۆ خهرجى ل طهلهبێن خۆ يێن فهقير دكر، وهندهك جاران وى مال دهين دكر وهاريكارییا مرۆڤێن پێتڤى پێ دكر، وئهو مرۆڤهكێ خودان ههيبهت بوو وگهشاتى ژ ناڤچاڤان دپهشى.
ديرۆكڤان (ئبـن بشر) دبێژت: ((ب ڕاستى ئهو (شيخ الإسلام) بوو، زانايهكێ مهزن بوو، بهرهكهتا علمێ وى خهلك ههمى ڤهگرتبوو، خودێ سوننهت ب وى ب سهرئێخست وئوممهت ب وى سهرفهرازكر، ل وى دهمێ ئيسلام د ناڤ خهلكى دا بوويه تشتهكێ غهريب ئهو هات ودين بهلاڤ كر، ئالايێ جيهادێ بلندكر وتهوحيدا دورست نيشا بچويك ومهزنان دا..)).
❖گازییا شێخى وكارتێكرنا وێ ل سهر ئوممهتێ:
ئهو بزاڤا (شيخ الإسلام) بهرى پتر ژ دوسهد سالان ل جهزيرا عهرهبان پێ ڕابووى دئێته هـژمـارتـن ئێكهمين پێگاڤا موكم د ڕێكا چاككرنا واقعێ ئوممهتێ يێ ههڤچاخ دا هاتییه هـاڤێتن، گازییهك بوو ئهگهر هنگى ئوممهت پێ هشيار ببا ڕوییێ ديرۆكێ دا ئێته گوهاڕتن، بهلێ مخابن ئهو ئوممهتا ب (سلبييهتا صۆفییان) و(تهعهصصوبا مهزههبییان) هاتییه بهنجكرن كهفتبوو خهوهكا گران لهو هزركر ئهو گازییا دئێته گوهان كابووسهكێ موزعجه دڤێت بێته بێ دهنگ كرن!
شێخ موحهممهدى د ڤيا ب گازییا خۆ يا سهلهفى ئوممهتێ ل ڕاستییا ئيسلامێ هشيار بكهت، وبهرێ وان بدهته مهنههجێ كيتابێ وسوننهتێ، دورست د ئيسلامێ بگههن ودورست ب كار بينن، وئهو نه ئێكهمين زانابوو ديرۆكا ئيسلامێ د ڤى مهجالى دا نياسى، بهلكى گازییا وى ههر طايهك بوو ژ دارا وێ گازییێ يا ئيمام ئهحمهدى وئبن تهيميهى وگـهلهكێن دى ب خوهـ وخوينا خۆ ئاڤداى..
بهلێ گهلهك لا ههبوون حهز دكر ئوممهت نڤستى بمينت؛ دا ئارمانجێن وان ب جهـ بێن، لهو ڤان لايان ههمییان دهستێن خۆ كرنه تێكدا وبوونه ئێك چهپهر دژى گازییا شێخى وبزاڤا وى يا خورت.
ل دهمێ شێخ هاتى ودهنگێ خۆ ب گازییا خۆ بلندكرى دهولهتا ئۆسمانى بهر ب لاوازى وهلوهشيانێ ڤه دچوو، دهولهتێن ئۆرووپییان (و ب تايبهتى بريتانيا وفهرهنسا ورووسيا) بهرگهڕيان دكر ڕێكا هلوهشيانا ڤێ دهولهتێ خۆش بكهن، وخهون ب وێ ڕۆژێ ڤه دديتن يا ئهڤ دهولهته تێدا دمرت، وئهو ميراتێ وێ ل خۆ لێكڤه دكهن.. وچونكى گازییا شێخێ نهجدى ڕێكا چارهسهركرنا وێ فهسادا عهقائدى بوو يا دهولهتێ پشتهڤانى لێ دكر، وچونكى وان دزانى ههر جارهكا ئوممهت د گازییا شێخى هات، و ل ڕاستییا ئيسلامێ زڤڕى خهون وخهيالێن وان دێ خاڤ دهركهڤن، وان بهرگهڕيان كر ئاستهنگان بێخنه د ڕێكا ڤێ گازییێ دا؛ دا خهلك ل دۆران كـۆم نهبن..
وئهڤه يا غهريب نينه، بهلێ يا غهريب ئهو بوو دهولهتا خيلافهتێ ب خۆ ژى ب ڤێ گازییێ نهخۆش بوو وبۆ ديرۆك دڤێت بێته گۆتن كو گونهها مهزن يا دوژمناتییا دهولهتێ بۆ ڤێ گازییا (إصلاحي) دكهفته ستويێ وان خودان شاشكێن مهزههب پهرێس وطهريقهچى يێن سولتان وه تێ گههاندى كو شێخ موحهممهد وههڤالێن وى كـۆمهكا دز وجهردهچییانه ڕێكێ ل خهلكى دگرن، ونهيارهتییا شێخ ووهلییان دكهن ودوژمنێن ئيمامێن مهزههبانه، وناهێلن كهس صلاوهتان بدهنه سهر پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن-.. وهتد.
ووهكى بهرى هنگى ڤان ڕهنگه مرۆڤان بێ بهختى ل (ئبن تهيميهى) كرى كو وى دڤێت ئنقلابهكێ ل سهر سولتانى بكهت، وهسا هندهكان گههانده سولتانێ ئۆسمانى ژى كو ئهڤ شێخه وههڤالێن وى (حزبهكا سياسينه) لێ دگهڕيێن دهولهتێ پارچه پارچه بكهن وئوممهتێ ژێكڤه بكهن.
❖بـۆچى (وهههابى)؟
ودا ئهڤ مرۆڤه پتر قهناعهتێ بۆ سولتانى وبۆ خهلكى ژى چێ بكهن كو شێخ وههڤالێن وى جماعهتهكا جوداخوازن وگازییا وان گهفهكا مهزنه ل سهر ئيسلامێ، ڕابوون دو پێگاڤ د ڤێ دهليڤهيێ دا هاڤێتن:
▫يا ئێكێ: وان ژ طهريقهچى ومهزههبییان خواست كو دهست بدهنه نڤيسينا كتێب وناميلكهيان دژى شێخى وگازییا وى، وتشتێ غهريب ئهو بوو ئهو كهسێن دژى شێخى كتێب نڤيسين كهس ژ وان ئهو نهبوو يێ ڕێزهكا ب تنێ ژى ژ كتێبێن شێخى خواندى يان د گهل ڕوينشتى ودان وستاندن د گهل كرى! ودا ئهو خهلكى وه تێ بگههينن كو شێخ موحهممهد خودانێ مهزههبهكێ نوییه ڕابوون بهرگهڕيان كر دا ناڤهكى ل سهر وى وههڤالێن وى بدانن ووان پێ بدهنه ناسين، چ ناڤ بداننه سهر؟
ئـهگـهر بـێـژنـێ: (سـهلهفـى)، ئـهڤه دێ بۆ وان بته مهدح؛ چونكى مهعنا وێ ئهوه ئهو ل دويڤ (سهلهفێن) ئوممهتێ دچن، ئهگهر بێژنێ (موحهممهدى) نهكو هندهك هزر بكهن ئهو ل دويڤ پێغهمبهرى -سلاڤ لێ بن- دچن، وئهڤه ژى ل دلێ وان نائێت، گـۆتن: يا باش ئهوه ئــهم بــێــژيــنــێ: (وههــهـابــى)، ئــهڤ نــاڤــه يێ نوییه و ل بهر خهلكـى دێ يێ غهريب بت، و ب ڕاستى دانانا ڤى ژ لايێ وان ڤه ل سهر داخوازكهرێن تهوحيدێ ومهنههجێ سهلهفى نيشانا بێ فامییا وانه، ئهگهر نه ما بابێ شێخى (عهبدلوهههابى) چ پهيوهندى ب گازییا وى ڤه ههيه؟
ودهمـێ دوژمنێن گازییا سهلهفى ديتى ڤێ پێگاڤێ چو پێڤه نههات وبهر بهره گازییا وى د ناڤ وهلاتێن موسلمانان دا يا بهلاڤ دبت وزانايێن ناڤدار يێن پشتهڤانییا وى دكهن، ئهو ترسان بزاڤێن وان سهرى نهگرن، لهو وان پێگاڤا دووێ وان هاڤێت.
▫وپێگاڤا دووێ: ئهو بوو وان سولتان وهسا تێ گههاند كو بزاڤا (وهههابییان) تهمهررودهكا سياسییه ل سهر دهولهتێ، لــهو دڤێت هێز د گهل وان بێته ب كارئينان، وئهو ب ئهزمانێ عهسكهرى د گهل وان باخڤن..
وئهو بوو سولتانێ ئۆسمانى دهستويرى دا والییێ خۆ ل مصرێ -زهلامێ فهرهنسا- كو دربهكێ عهسكهرى بوهشينته (وهههابى) يێن نهجدێ، وئهو والییێ دوژمنێ سهرێ دهولهتێ وههڤالێ نهيارێن دهولهتێ ژ ئۆرووپییان د گاڤێ دا فهرمانا سولتانى ب جهـ ئينا، وپشتى لهشكهرێ وى (يێ سهركهفتى!) زڤڕییه مصرێ ئنگليزان نينهرێ خۆ (فورستر سادليـر) هنارته مصرێ دا پيروزباهییا دهولهتا ئنگليـزان بگههينه لهشكهرێ مصرێ، ما نه تهڤنهكێ غهريبه؟!
وديرۆك ڤهدگێڕت كو (إبراهيم پاشا)ى دهمێ هێرشا خۆ كرییه سهر وهلاتێ نهجدێ وحجازێ وى هندهك جۆقێن مۆسيقى وتياترۆ د گهل خۆ برن ودهمێ وى فهرمان داى هندهك زانايێن سهلهفى يێن وهكى شێخ (سولهيمانێ كوڕێ عهبدللاهێ كوڕێ شێخ موحهممهدى) بێنه كوشتن، وى ژ جۆقێن خۆ يێن مۆسيقى خواست ئهو موسيقێ د بهر ڕا لێ بدهن؛ دا پتر كهربێن وان ڤهكهن!
وههژى گـۆتنێیه كو: دوژمنێن گازییا شێخى ب ڤان ههر دو هێرشێن خۆ ڤه (يا هزرى ولهشكهرى) نهشيان وێ دويماهییا دلێ وان دخوازت بۆ ڤێ گازییێ بدانن، بهلكى ڕۆژ بۆ ڕۆژێ ڤێ گازییێ بهر ژ خۆ دا، حهتا ئهو ڕۆژ هاتى يا كارتێكرنا وێ يا ئيجابى گههشتییه ههمى لايێن جيهانا ئيسلامى، وئهو بوويه هێڤێنێ وان ههمى گازییێن (إصلاحي) يێن پشتى هنگى ل جيهانا ئيسلامى سهر هلداين.
