چار مرۆڤێن لهعنهتی
ئیمامێ موسلم د حهدیسهكێ دا ژ ئیمام عهلی -خودێ ژێ رازی بت- ڤهدگوهێزت، دبێژت: پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- چار پهیڤ بۆ من گۆتن، گۆتن: [لعن الله من لعن والده -وفی روایة: والدیه-، ولعن الله من ذبح لغیر الله، ولعن الله من آوی محدثاً، ولعن الله من غیر منار الأرض ـ وفی روایة: سرق منار الأرض].
ووهكی ئاشكهرا د ڤێ حهدیسێ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- چار ڕهنگێن لهعنهتیان بۆ مه دهسنیشان دكهت، و(لهعنهت) پهیڤهكا عهرهبیه مهعنا وێ دویــركــرنــا ژ رهحـمــا خـــودێـیــه، ئانــهكــۆ: چار ڕهنگێن مرۆڤان ههنه خودێ وان ژ رهحـمــا خــۆ بـێ بار دكهت، وئهوێ ژ رهحما خودێ بێ بار ببت غهزهبا خودێ ب سهر دا دئێت وجهێ وی دبته ئاگرێ جههنهمێ، وئهڤ ههر چار ڕهنگێن مرۆڤان ژی ب كورتی ئهڤهنه:
1- ئهوێ لهعنهتان ل بابێ خۆ، یان ل دهیبابێن خۆ بكهت:
ووهكــی مه دیتی د ریوایهتهكێ دا پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- بهحسێ بابی ب تنێ دكهت، و د ریـوایـهتـهكـا دی دا بهحسێ دهیكێ وبابی ههردووان دكهت، ومهخسهد ب لهعنهتكرنا ل دهیبابان ئهوه كوڕ یان كچ گۆتنهكا كرێت وهكی خهبهران، یان كارهكێ یێ نهفرهتكرن ژێ بێته زانین وهكی تفكرنێ یان دهرێخستنێ یان قـوتانـێ د دهر حهقا بابێ خۆ دا یان دهیكا خۆ دا ب كار بینت، وكرێتیا ڤی كاری ژ هندێ دئێت دهیك وباب ئهگهرا ههبوونا مرۆڤینه، وحهقێ وان ل ســهر مــرۆڤـــی ژ حــهقــــێ ههر كهسهكێ دی پـتـره، چونكی ئهون مرۆڤ ب خـــودان كـــری ومــهزن كری.. ڤێجا ئهو كهسێ قهدرێ وان نهزانت ولهعنهتان ل وان بكهت، ئهو خۆ ههژی هندێ دكهت كو خودێ ژی لهعنهتان ل وی بكهت ووی ژ رهحما خۆ بێ بار بكهت.
و ژ گۆتنێن خودێ وپێغهمبهرێ وی -سلاڤ لێ بن- ئاشكهرا دبت كو رازیبوونا خودێ ژ رازیبوونا دهیبابانه، ویێ شوكرا دهیبابێن خۆ نهكهت شوكرا خودایێ خۆ ژی ناكهت، وخودێ د قورئانێ دا حهقێ خۆ ب حهقێ وان ڤه گرێدایه، دهمێ گۆتی: (وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا )(الاسراء: 23) خودایێ ته فهرمان كریه كو هــوین ژ وی پێڤهتر پهرستنا كهسێ نهكهن، وقهنجیێ د گهل دهیبابان بكهن.
و د ئایهتهكا دی دا دبێژت: [وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَىٰ وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ] (لقمان: 14) یهعنى: مه فهرمان ب قهنجیا د گهل دایبابان ل مرۆڤی كریه، دهیكا وی ئهو ب زهحـمهتهكا ل سهر زهحـمهتێ هلگرتیه، وهلگرتن وشیـرڤهكرنا وی د دو سالان دایه، ومه گـۆته وی: شوكرا خودێ بكه، پاشی شوكرا دایبابێن خۆ بكه، زڤڕین بۆ نك مـنـه، ڤـێـجـا هـهر ئێكی ئهز دێ جزایێ وی دهمێ.
ووهكی ئهم دبینین د ڤێ ئایهتێ دا خودایێ مهزن شوكرا خۆ ب شوكرا دهیبابان ڤه گرێدا، دا مه تێ بگههینت كو ئهوێ شوكرا دهیبابێن خۆ نهكهت، شوكرا خودایێ خۆ ژی ناكهت.
2- ئهوێ قوربانهكی بۆ ئێكێ دی ژبلی خودێ بدهت:
د پتـر ژ جههكی دا ژ قورئانێ خودایێ مهزن ئهمر دكهت كو ئهو ڤهكوشتیێ ناڤێ خودێ ل سهر نههاتبته ئینان، یان نه بۆ خودێ هاتبته پێشكێش كرن خوارنا وی بۆ مه یا حهرامه، ژ وان ئایهتان: [إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ] (البقره: 173) هـهمـا وی ئهو تشت ل سهر ههوه یێ حهرامكری یێ زیانا ههوه تێدا، وهكی مرارێ نه ب ڕێكهكا دورست هاتبته ڤهكوشتن، وخوینا رۆن، وگـۆشتێ بهرازی وئهو ڤهكوشتیێن نه بـۆ خودێ دئێنه ڤهكوشتـن.
وئهگهر خوارنا وی قوربانی یا حهرام بت ئهوێ نه بۆ خودێ هاتبته ڤهكوشتن، دانا وی دێ یا حــهرامــتـر بت، وپێشكێشكرنا نهزر وقوربانان نه بۆ خودێ ڤێجا چ بۆ مهزارهكی بت، یان وهلیهكی بت ژ شركا مـهزنه، وئهڤ چهنده ژ بهر نهدویكهفتنا سوننهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن- د مـهسـهلا قهبران دا پهیدا دبت، دهمێ ئاڤاهـی ومزگهفت ل سـهر دئێنه دانان، وگونبهت ل سهر دئێنه بلندكرن، ڤێجا نهزان هزر دكهن ئهو كهسێن د ڤان قهبران دا هاتینه ڤهشارتن دشێن مفای یان زیانـێ بگههینن، ودشێن د ههوارا وان بچن یێن ههوارێ ژێ دخوازن، وههوجهیی یێن وان پێك دئینن یێن گازی دكهنێ، لهو ئهو نهزر وقوربانان پێشكێشی وان دكهن. وئهگهر ئهڤ خهلهتیه نههاتبانه كرن وموسلمانان پێگیری ب سوننهتێ كربا د مهسهلا قهبران دا ئهڤ ئهڤ خهلهتیێن مهزن ژی نهدهاتهكرن. پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- د حهدیسا خۆ دا یا بۆری ئاشكهرا دكهت كو خودێ لهعنهتان ل وی كهسی دكهت یێ قوربانهكی بۆ ئێكێ دی ژبلی خودێ ڤهكوژت.. وئهگهر ئهڤ كاره ژ گونههێن مهزن نهبا لهعنهت ل وی كهسی نهدهاتنه كرن یێ ڤی كاری بكهت.
3- ئهوێ بیدعهچیهكی بحهوینت:
(موحدث) ئهوێ بهحسێ وی د حهدیسێ دا هاتیه كرن ئهو كهسه یێ تشتهكێ نوی د دینی دا دهربێخت، یهعنی: بیدعهیهكێ ل دینی زێده بكهت، وئـهو ب خـۆ دهرێـخـسـتـنا بـیـدعـهیـهكی د دینی دا ژ گونههێن مهزنه، چونكی (ئـتـتـهامـهكا ضمنی) ب كێماسیا دیـنـی تێدا ههیه، یان –حاشا- ب خیانهتا پێغهمبهری -سلاڤ لێ بن-! یهعنی: ئهوێ تشتهكی ژ نك خۆ دهردئێخت ودبێژت: ئهڤه ژی ژ دینیه، ههر وهكی ئهو یێ دبێژت: دینی كێماسی تێدا ههیه وئهز دێ تمام كهم، یان یێ دبێژت: پێغهمبهری ئهڤ تشته دزانی بهلـێ بۆ مه نهگۆتیه!
وئهڤه خهلهتیهكا مهزنه وهكی ئهم ههمی دزانین، بهلكی ژ گونههێن مهزنه یێن كو هندهك جاران خودانێ خۆ ژ دینی دهردئێخت.
ودویر ژ گونهها ڤی كهسی یێ ڤی كاری دكهت، دێ بێژین: ئهڤ حهدیسه بۆ مه ئاشكهرا دكهت كو ئهو كهسێ ڤی گونههكاری بحهوینت وپشتهڤانیا وی بكهت ئهو ب خۆ ژی كهسهكێ گونههكاره، وگونهها وی نه یا بچویكه ژی، لهو پـێـغـهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبێژت: خودێ لهعنهتان ل وی ژی دكهت. یهعنی: ئهو ژی شریكێ ههڤالـێ خۆ یێ بیدعهچیه د وێ گونهها مهزن دا یا ئهو دكهت، چونكی مرۆڤ حهز ژ كێ دكهت دێ دگهل وی بت.
4- ئهوێ نیشانێن عهردی بگوهۆڕت یان بدزت:
وئهڤه یا نێزیكه ژ وێ مهسهلـێ یا بهری نوكه ب درێژی مه بهحس ژێ كری ل دۆر ژێستاندنا عهردی ب تهعدایی وغهصب، پێغهمبهر -سلاڤ لێ بن- دبـێـژت: خـودێ لهعـنـهتـان ل وی كهسی دكهت یێ نیشانێن عهردی ـ یـهعـنـی: تـوخـویـبـان ـ دگـوهـۆڕت، بۆ هندێ دا ئهو بێ حهق هندهكێ ل عهردێ خۆ زێده بكهت، یان ژی نیشانان بدزت دا توخویب ل بهر خهلكی بهرزه ببت، و د ئهنجام دا عهردهكێ وی نهبت بگههته وی.
وئــهڤــه گـرفتاریه یه گهلهك جاران دبته ئهگهرا پهیدابوونا شهڕی ونهخۆشیێ د ناڤبهرا جیرانی وجیرانی دا، یان برای وبرای دا، وحهتا ئهڤ گرفتاریه نهمینت دڤێت ههر ئێك ژ وان بزانت كو ئهگهر وی بهوستهك بێ حهق ل عهردێ خۆ زێده كر ل سهر حسێبا عهردێ جیرانێ خۆ ئهو هنگی یێ خۆ ههژی لهعنهتێن خودێ دكهت.
