دەرسەكا مەزن ژ فقهێ ڕۆژییێ
ڕۆژی ـ وەكی هەر عیبادەتەكێ دی ـ بۆ هندێ خودێ ل سەر مە نڤیسییە دا مـە فـێـری هـنـدەك ئەخلاقێن پاقژ وبژوین بكەت ، وهەر جارەكا ئەم وەسا د عیبادەتی نەگەهـشـتـیـن كو بۆ گوهۆڕینا مە یێ هاتییە فەرزكرن ، ئەو چویێ ل ژینا مە زێدە ناكەت ، و ب جهئینانا مە بۆ وی عیبادەتی دێ بتە كریارەكا هشك وبێ مەعنا .
ودەمێ من هزرا خۆ د عیبادەتێ ڕۆژییێ دا كری ، وئەو ئایەت خواندین یێن خودایێ مەزن ڕۆژی تێدا ل سەر مە موسلمانان فەركری ، بۆ من ئاشكەرا بوو كو مـەزنـتـریـن دەرس فقهێ ڕۆژییێ دڤێت ڕامانا وێ د دلێن مە دا زێـنـدی بكەت ئەوە ئەم شعوورێ بكەین شعوورەكا ناڤخۆیی كو خودێ هەمی دەمان مـە دبـیـنت وزێرەڤانییێ ل مە دكەت ، و ل چ دەمان ئەم نەشـێـیـن خۆ ل وی ڤـەشـێـریـن یان خـۆ لـێ بـەرزە كەین ، وئەڤ شعوورا مە یا بەردەوام ب ( موراقەبا خودێ ) ل سەر مە دڤێت د ژیانا مە یا ڕۆژانە دا بەری ژ خۆ بدەت .
خودایێ مەزن د قورئانێ دا دبێژت : [ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمْ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ــ ئەی گەلی ئەوێن باوەری ئینای ، خودێ ڕۆژی ل سەر هەوە نڤیسییە كانێ چاوا وی ئەو ل سەر مللەتێن بـەری هەوە نڤیسی بوو دا بەلكی هوین تەقوا خودایـێ خۆ بكەن ، و ب گوهداری وپەرستنا وی ب تنێ پەرژانەكی بكەنە د ناڤبەرا خۆ وگونەهان دا ] ( البقرة : 183 ) . وئایەت ب ڕەنگەكێ گەلەكێ ئاشكەرا مە ل ئارمانجا فەربوونا ڕۆژییـێ هشیار دكەت ودبێژت : مە ڕۆژی ل سەر هەوە نڤیسی دا هوین پێ ب تەقوا بكەڤن ، وتـەقـوایا ژ هەمییێ مەزنـتـر ، یان ڕوییێ ژ هەمییێ بەرچاڤتـر یێ تەقوایێ ئەوە مرۆڤ د ژینا خۆ هەمییێ دا هەست بكەت كو خـودێ یـێ زێرەڤانییێ ل وی دكەت ، وباشی وخـرابـییـێـن وی یـێ دبینت و ل سەر حسێب دكەت وبۆ هل دگرت ودپارێزت ، دا ل ڕۆژا جـزادانـێ بـدەتـە بەر چاڤان وبێژتێ : ما تو نە ئەو بووی یێ تە هۆكری وهۆكری ؟
وتشتێ غەریب ئەوە ڕۆژی ڤی ئەخلاقی ل نك مە هەمییان پەیدا دكەت ئەگەر هات ومـەسـەلـێ پـەیـوەندی ب گرتنا ڕۆژییێ ڤە هەبت ، بەلـێ دەمێ مەسەلە ژ ڕۆژییێ دەردكەڤت عەینی ڤی مرۆڤی دێ بینی دبتە مرۆڤەكێ دی ، ئەڤ ئەخلاقە ڕێكا خۆ ل نك وی نابینت ، وئەگەر ئەڤ مرۆڤە ئەو با یێ ب دورستی د ڤێ دەرسا ڕۆژییێ گەهشتی دڤیا یێ وەسا نەبا ..
وحەتا ئەڤ ئاخفتنا من پـتـر یا ئاشكەرا بت دێ بێژم : ئێك ژ مە دەمێ یێ ب ڕۆژی دبـت گـەلەك بــرسی وتێنی ببت ، ووەستیانەكا زێدە بۆ چێ ببت ، ل وی دەمی تو دێ بینی ئەو یێ ب تنێیە ، ل جهەكێ كەس وی نەبینت ، ودنیا ژی گەلەك یا گەرمە ، ئاڤا تەزی وخوارنا خۆش یا ل نك هەی ، د گەل هندێ ژی خۆ نێزیكی وێ خوارن وڤەخوارنێ ناكەت ، حەتا ڕۆژ لـێ ئاڤا دبت .. ئەگەر تو پسیارێ ژێ بكەی : مادەم تو هندە یێ تێنییی ، ودلـێ دچتە ئاڤێ وئاڤ بهوستەكێ یا ژ تە دویرە ، وكەس تە نابینت ، ئەرێ بۆچی تو ئاڤێ ڤەناخۆی ؟
د بەرسڤێ دا ئێكسەر ئەو دێ بێژتە تە : مانێ ئەزێ ب ڕۆژیـمـە ، وئەگەر كەس من نەبینت ژی خودێ من دبینت .
هەچییێ ژ مە د ڤی حالـی دا بت وئەڤ پسیارە ژێ بێتە كرن ، بچویك بت مەزن بت ، ژن بت مێر بت ، ئەڤە دێ بەرسڤا وی بت ، وئەڤەیە بەرسڤا دورست یا وێ پسیارێ ، وئەڤەیە ئەو تەقوا یا ئایەتا بۆری ژێ دبێژت ، دەمێ دبێژت : ڕۆژی بۆ هندێ ل سەر هەوە یا هاتییە فەرزكرن دا هوین ب تەقوا بكەڤن ، وتەقوا ژ هندێ مەزنـتـر نینە تو شعوورێ بكەی كو خودێ یێ تە دبینت وئەو دێ حسێبا كارێ تە د گەل تە كەت .
بـەلـێ عـەیـنـی ڤــی مــرۆڤی تو دێ بینی گاڤا دمینتە ب تنێ وئەو نە یێ ب ڕۆژی ، یان حەتا دەمێ یێ ب ڕۆژی ژی ، وگونەهەك دئێتە ڕێكا وی ـ هەر گونەهەكا هەبت یا پەیوەندی ب ڕۆژی شكاندنێ ڤە نەبت ـ ئەو دێ قەستا وێ گونەهێ كەت ، ودویر نینە ئەگەر خەلكی ئەو دیتبا وی ئەو گونەه نەدكر ، دێ ڤێ گونەهێ كەت چونكی كەس وی نابینت ، وئەو نابـێـژتـە خۆ : مانێ خودێ یێ من دبینت .. ما ئەڤە نە تشتەكێ غەریبە ؟
ئەرێ بۆچی ڕۆژییێ ئێكا هند ژ وی چێ نەكر كو ئەو نە ب تنێ بۆ مەسەلا شكاندنا ڕۆژییێ شـعـوورێ ب زێرەڤانییا خودێ ل سەر خۆ بكەت ، ودەمێ یێ ب تنێ وكەس وی نەبینت ئەو بێژت : ئەز ڤێ گونەهێ ناكەم ، هەر چەندە دلـێ من گەلەك یێ دچتێ ژی ، نـە ژ بـەر چ ، ب تـنـێ ژ بـەر هندێ چـونـكی خودێ یێ من دبینت ، وئەز شەرم ژ خودێ دكەم ئەو سوباهی بێژتە من : ئەی عەبدێ من ، تە خۆ ژ بەر خەلكی ڤەدشارت ، و ژ بەر من نـەڤـەدشارت ؟ تە شەرم ژ وان دكر ئەو تە ببینن تو گونەهێ بكەی وتە شەرم ژ من نەدكر ؟
ئەگەر ئەم ب دورستی د ڕۆژییێ بگەهین دێ ڤی مفایێ مەزن بۆ خۆ ژێ بـیـنـیـن ، وئەو مرۆڤێت خێر وگونەه ب ڤەشارتی وئاشكەرایی جەڕباندین ، دزانن كو چو خۆشی ب سەر خۆشییا وی مرۆڤی ناكەڤت دەمێ یێ ب تنێ ڕێكا خێرێ وگونەهێ دكەڤتە بەر سنگی ، وئەو بۆ خودێ ـ نە بۆ چو تشتێن دی ـ ل ڕێكا خێرێ دچت ، وپشت ددەتە ڕێكا گونەهێ ..
وئەگەر ئەم نە ئەو بین یێن مە تام كرییە ڤێ خۆشی ، مە یێ گوه لـێ بوو كو ئەڤێ خۆشییێ پێنج تامێن شرین ژێ دئێن :
یا ئێكێ : دەمـێ تــو یــێ ب تـنـێ ودلـێ تە بەرێ تە ددەتە خۆشییەكا ب گونەه وچو ئاستەنگ نەبت بكەڤنە د ڕێكا تە دا ، بـەلـێ تـو پشت بدەیێ وبێژی : خـودێ یێ من دبینت ، هەر جارەكا پشتی هنگی ئەو حالەت هاتە بـیـرا تە ، تو دێ ب تاما سەركەفتنێ حەسیێی كو ل فلان ڕۆژی من ڕازیبوونا خودێ ب سەر هەوایێ نەفسا خۆ ئێخست ، چونكی تو دێ یێ ب هیڤی بی كو ڕۆژەك بێت خودێ سەرا ڤی كارێ تە خەلاتەكێ باش بدەتە تە ، وبێژتە تە : مادەم تو ئەو بووی یێ ژ بەر من تـە خـۆ ژ ڤـێ خـۆشـییـێ دایـە پاش ، كەرەم هەڕە د خۆشییەكا مەزنـتـر دا ، و د گەل ڤێ خۆشییێ خۆشییا سەركەفتنێ تو دێ ب خۆشییا هندێ ژی حەسیێی كو تە عەدالەت كر دەمێ تە خودانێ خۆ ـ كو خودێیە ـ ژ خۆ ڕازی كری ، وخـۆشـییـا سـەركەفتنێ ویا عەدالەتێ ئەگەر گەهشتنە ئێك چـو خـۆشییێن دی د دنیایێ دا ب سەر ناكەڤن .
یا دووێ : چونكی ئەڤ كارێ تە كری ل نك خودێ ژ كارێن چاك دئێتە هژمارتن ، خودێ ناڤ ودەنگێن تە ب باشی د ناڤ خەلكی دا دێ بەلاڤ كەت ، بێی كو تە دەست د ڤێ چەندێ دا هەبت ، چونكی تاكێ رحانێ ئەگەر ل جهەكی پـەیـدا بـوو ، ب تـبـیـعـەتێ خۆ بێنەكا خۆش دێ دەتە خەلكی ، وخودایێ مەزن د ئایەتەكێ دا دبێژت : [ إِنَّ الَذِينَ آمَنُوا ؤعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمْ الرَّحْمَنُ وُدّاً ـ هندی ئەون یێن باوەری ب خودێ ئینای ودویكەفتنا پێغەمبەرێ وی كری وچاكی كرین ، خودایێ پڕدلـۆڤان ڤیانەكێ بۆ وان دێ دانتە د دلێن خەلكی دا ] ( مریم : 96 ) .
یا سییێ : ئەو كەسێ تشتەكی ـ یێ كو بۆ دلـێ وی خۆش بت ـ نەكەت دا خودێ ژێ ڕازی ببت ، د دنیایێ دا بەری ئاخرەتێ ، و ژ ڕێكەكا ئەو چو هزرێ بۆ نەكەت خودێ رزقەكێ باشتـر دێ دەتێ وخۆشییەكا مەزنـتـر دێ بۆ وی چێ كەت ، وەكی خودایێ مەزن ب خۆ گۆتی : [ ؤمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً . ؤيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ ؤمَنْ يَتَؤكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُؤ حَسْبُهُ ـ وهەچییـێ ژ خودێ بـتـرست وكاری ب فـەرمانا وی بكەت ، هـەر تـەنگاڤییەكا هـەبـت خودێ دێ وی ژێ دەرێخت ، و ژ ڕێكەكا ئەو چو هزرێ بۆ نەكەت دێ دەرگەهێن ڕزقی بۆ وی ڤەكەت . وهەچییێ خۆ بهێلتە ب هیڤییا خودێ ڤە ئەو تێرا وی هەیە كو خەمێن وی نەهێلت ] ( الطلاق : 2-3 ) .
یا چارێ : ئەڤ مرۆڤێ ب ڤی ڕەنگی بت ژ نەخۆشییا پەشێمانییێ ڕزگار دبت ، وئەڤ ڕزگاربوونە ب خۆ خۆشییەكا مەزنە ، كەسەك ئەگەر گونەهەكێ بكەت ، بلا كەس وی نەبینت ژی ، مادەم وی باوەری ب خودێ هەیە پشتی خۆشییا وێ گونەهێ ژ نك وی دچت ، نەخۆشییا پـەشێمانییێ بۆ دمینت ، هەمی دەمان ئەو دێ یـێ ب تـرس بـت كـو خودێ ڤێ گونەهێ بۆ وی ژێ نەبت ، و د دنیایێ دا یان ل ئاخرەتێ ل بەر چاڤێن خەلكێ مەحشەرێ شەرما وی ببەت وگونەها وی ئاشكەرا بكەت ، وئەڤ نەخۆشییە تێرا وی هەیە ، ومن گرتی خودێ گونەها وی بۆ وی ژێ بر ژی ، ئەرێ دەمێ ئەو بەرانبەری خودایێ خۆ ڕادوەستت چەند دێ یێ ژێ شەرمكری بت ، مرۆڤەكی ئەگەر تو خەلەتییەكێ د دەر حەقێ دا بكەی ، وپشتی هنگی تو بچیە نك تو نەشێی چاڤێن تـە ب چاڤێن وی بكەڤن ، ئەگەر خۆ تو بزانی وی تو یێ عەفیكری ژی ، نـە وەكی وی كەسی یـێ پشت دایـە دلچوونێن خـۆ پـێـخـەمـەت ڕازیبوونا خودێ ئەڤە ژ كـۆڤان ونەخۆشییا پەشێمانییێ یێ ڕزگارە ، وسەرێ وی یێ بلندە ، وما خۆشییەك ژ ڤێ مەزنـتـر هەیە ؟
یا پێنجێ : خـۆشـییا صـەبـرئینانا ب نـێـزیكییا مرۆڤی ژ خودێ ودویـركەفتنا وی ژ خەریـبـییـێ ، ئەڤە ژی بەرێ دارا ( موراقەبا خودێ ) یە ل دەمێ مرۆڤێ ب تنێ ، ئەگەر تو ئەو بی یێ هەمی گاڤان هزرا تە ئەو بت خودێ یێ د گەل تە ، ویێ تە دبینت ، صەبرا تە دێ ب وی ئێت ، وتو خەریب نابی ، وگاڤا تە زانی كو خۆشتڤییێ تە یێ ب تە دحەسیێت دەمێ تو وی تشتی دكەی یێ ئەو حەز ژێ دكەت خۆشییا تە دێ زێدەتر لـێ ئێت ، وئەوێن تاما عیبادەتی سەحكری دزانن كو چ عیبادەت ژ وی عیبادەتی خـۆشـتـر نینە دەمێ ل ( خەلوێ ) تەوفیقا وان بۆ ( موافەقێ ) دئێتە دان .
و ل دویماهییێ دێ بێژین : كانێ چاوا دڤێت بۆ خۆپاشڤەكێشانا ژ گونەهێ ل دەمێ مرۆڤێ ب تنێ مرۆڤ شعوورێ ب ( موراقەبا خودێ ) بكەت ، وەسا دڤێت مرۆڤ بۆ پێشڤەچوونا بەر ب خێرێ ژی ڤە دەمێ ئەو یێ ب تنێ ڤێ شعوورێ بكەت ، دا د هەر دو حالەتان دا بەرێ وی ل خودێ ب تنێ بت .
