ئەو گۆتن وكریارێن پەیوەندی
ب نڤێژێ ڤە هەی
ئێك : یێن پەیوەندی ب جلکی وڤەشارتنا عەورەتی ڤە هەی :
ل بەرخۆكرنا جلكەكێ وەسا كو عەورەتێ نڤێژكەری بێتە ڤـەشارتـن شـەرتـەكـە ژ شـەرتێن نڤێژێ ، وهەر جارەكا شەرت ب دورستی ب جـه نەهات كار ژی یێ دورست نابت ، مەعنا چی گاڤا جلكێ نڤێژكەری ب وی ڕەنگی نەبت یێ شریعەتی گۆتی ئەو نڤێژا ب وی جلكی دئێتە كرن یا دورست نابت ، یان یا تـمـام نابـت ، و ل ڤـێـرێ ئــەم دێ ئـیـشـارەتێ دەینە هندەك ژ گرنگتـرین خەلەتییـێـن پـەیـوەندی ب جلكێ نڤێژكەری ڤە هەی .
1 ـ ل بەرخۆكرنا جلكێ تەنگ :
چ بۆ زەلامی بت چ بۆ ژنكێ ، ئەگەر خۆ ئەڤ جلكە وی جهی هـەمـییـێ بگرت ژی یێ دڤێت د نڤێژێ دا بێتەگرتن ئەوێ د كتێبێن فقهی دا دبێژنێ : عەورەت ، چونكی جلك ئەگەر یێ تەنگ بت وەصفا لەشی دكەت ، وئەڤە كارەكێ دورست نینە وزەلامێ موسلمان وژنا موسلمان دڤێت خۆ ژێ بدەتە پاش .
2 ـ ل بەرخۆكرنا جلكێ تەنك :
ئەڤە ژی بۆ ژنكێ وەزلامی هەر دووان چێ نابت ، نە د نڤێژێ دا ونە ژ دەرڤەیی نڤێژێ ، چونكی ژ شەرتێن دورستییا جلكێ موسلمانییە ـ چ ژن بت چ مێر ـ كو جلكەكێ تەنگ وتەنك نەبت .
3 ـ ئەو جلكێ عەورەتی هەمییێ نەڤەشێرت :
وەكی وان یێن جلكەكێ كورت دكەنە بەر خۆ ڤێجا دەمێ ڕادبن ودڕوینن ، یان دچنە ركووعێ وسوجوودێ هندەك ژ وی جهێ كو دڤێت بێتە ڤەشارتن ئاشكەرا دبت ، بۆ نموونە : وەكی وان زەلامان یێن ( تەرەكسۆتی ) یان ( قەمیسەكێ ) كورت دكەنە بەر خۆ ڤێجا گاڤا دچنە ركووعێ یان سوجوودێ پشتا وان ئاشكەرا دبت ، یان وان ژنكێن دەرسۆكەكا وەسا نەكەنە سەرێ خۆ كو موییێ سەرێ وان هەمییێ ڤەشێرت ، یان ژی كراسێن كورت دكەنە بەر ودەمێ خۆ بۆ ركووعێ دچەمینن پییێن وان ئاشكەرا دبن .
4 ـ كرنا نڤێژێ ب وی جلكی یێ د بن گۆزەكان دا بت :
ئەڤە ب نسبەت زەلامی ، ئەبوو هورەیرە ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزت ، دبێژت : زەلامەكی جارەكێ نڤێژ دكر وكراسێ وی وەسا شۆڕ بووبوو هاتبوو د بن گۆزەكان دا ، ئێنا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ هەڕە دەسنڤێژێ بشۆ ] ئینا ئەو چوو دەسنڤـێـژ شویشت وهات ، جارەكا دی پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ هەڕە دەسنڤێژێ بشۆ ] ئینا زەلامەكی گۆتە پێغەمبەری : ئەی پێغەمبەرێ خودێ ! تە خێرە تو ڤێ فەرمانێ لـێ دكەی ؟ ئینا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆتێ : [ إنه كان یصلي وهو مسبل إزاره ، وإن الله لا یقبل صلاة رجل مسبل إزاره ـ ئەوی نڤێژ دكر وكراسێ وی یێ شۆڕ بوو ، وخودێ نڤێژا وی زەلامی قەبویل ناكەت یێ كراسێ وی یێ شۆڕ بت ] ( ئەحمەد و ئەبوو داود و نەسائی ڤەدگوهێزن) ومەعنا ڤێ ئەو نینە نڤێژا وی یا بەطالە ، بەلكی ئەو دێ یێ گونەهكار بت ونڤێژا وی كێماسی دێ كەفتێ .
5 ـ دانانا جلكی ل سەر ملی :
بێی كو دەستێن خۆ د هچكان دا دەربێخت ، وەكی وان یێن چاكیتی یان قەمسەلەی یان كوركی ب سەر ملێن خۆ داددەت وژۆردا بەرددەت .
6 ـ پێچانا دەڤی ب دەرسۆكێ :
وەكـی وان یـێـن ژ بەر سەرمایێ دەرسـۆكـێ یان ( لفاحێ ) د دەڤ ودفنا خۆ دئالینن ، ودەلیل ل سەر خەلەتییا ڤان هەردو كاران ئەو حەدیسە یا ژ ئەبوو هورەیرەی هاتییە ڤەگوهاستـن ، دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەم ژ هندێ داینە پاش كو جلكی ب سەر ملێن خۆ دا بەردەین د نڤێژێ دا ، یان كو زەلام دەڤێ خۆ بپێچت . (وەکی ئەبوو داود و ترمذی و ئەحمەد ژێ ڤەدگوهێزن )
7 ـ هلدانا جلكی :
چ هچكێن خۆ هلدەت یان دەلنگ ودەهمەنێ بەری دەست ب نڤێژێ دكەت بۆ نڤێژێ ، یان د نڤێژێ ب خۆ دا ، ئەڤە ژی كارەكێ خەلەتە .
8 ـ كرنا نڤێژێ ب فانێلێ ( عەلاقە ) ڤە :
یان ب هەر جلكەكی ڤە كو مل وبن كەفش ئاشكەرا ببن ، ئـەڤـە بۆ زەلامی ، هندەك زەلام هەنە هزر دكەن عەورەتێ زەلامی ژ نافكێ حەتا چۆكانە ، لەو یا ژ وان ڤە كرنا نڤێژێ ب كراسێ بێ هچك ڤە یان ب فانێلێ عەلاقە ڤە دورستە وئەو ب خۆ وەسا نینە ، ( بوخاری وموسلم ) حەدیسەكێ ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەدگوهێزن دبێژت : [ لا یصلین أحدكم في الثوب الواحد لیس علی عاتقە منه شیء ـ كــەس ژ هــەوە نــڤــێــژێ ب جلكەكێ ب تــنـێ ڤە نەكەن كو چو ژێ ل سەر ملێ وی نەبت ] .
و ل نك هندەك زانایان ئەو كەسێ ب ڤی ڕەنگی نڤێژێ بكەت نڤێژا وی قەبویل نابت وهندەكێن دی دبێژن : نڤـێـژا یا دورستە بەلـێ نڤێژكەر دكەفتە د خەلەتییێ دا .
9 ـ ئەو جلكێ تەصویر ل سەر بن :
وئەڤە ل نك جحێلان گەلەك یا بەلاڤە ئیك ژ وان جلكەكێ تەصویر ل سەر دێ كەتە وئێتە مزگەفتێ بۆ كرنا نڤێژی ، ئەڤە چێ نابت وكرنا نڤێژێ ب وی جلكی ڤە یێ تەصویر ل سەر بت كارەكێ خەلەتە .
10 ـ سەركۆلی :
كرنا نڤێژێ ب سەركۆلـی بۆ زەلامی كارەكێ مەكرووهە ، ودڤێت ژبـیـر نەكەین كو سەركـۆلـی ب خـۆ تـشـتـەكـێ نوییە د ناڤ موسلمانان دا بەلاڤ بووی وئەو نە ژ عەدەتێن موسلمانانە ، ومەعنا ڤێ ئەو نینە نڤێژ ب سەركـۆلـی چێ نابت یان یا بەطالە وەكی هندەك هزر دكەن ، بەلكی ئەو كارەكێ مەكرووهە ، و ل بەرخۆكرنا كولاڤی بۆ نڤێژێ ب تنێ ژی كارەكێ دورست نینە .
11 ـ كرنا نڤێژێ ب جلكێن پیس وقڕێژی ڤە :
ئەڤە ژی كارەكێ دورست نینە ، چونكی شەرتێ جلكی ئەوە یێ پاقژ بت ، وئەڤە گەلەك جاران ژ لایـێ وان كەسان ڤە پەیدا دبت یێن كرێكاری وپالەتییێ دكەن ، ئێك ژ وان هند زەحمەتێ بۆ خۆ چێ ناكەت كو جلكێ خۆ یێ كاری بگوهۆڕت وئێكێ پاقژ بكەتە بەر خۆ لەو ب جلكێ خۆ یێ كاری ڤە دێ ئێتە مزگەفتێ وبێنێن نەخۆش ژێ دفڕن ، ڤێجا نەخۆشییێ دگەهینتە نڤێژكەران ، وئەڤە كارەكێ دورست نینە .
دوو : یێن پەیوەندی ب جهێ نڤێژێ ڤە هەی :
پاقژییا وی جهێ نڤێژ ل سەر دئێتەكرن ئەو ژی ئێك ژ شەرتێن نڤێژێنە ، وهندەك خەلەتی هەنە پەیوەندی ب جهێ نڤێژێ ڤە هەنە ئەو ژی ئەڤەنە :
1 ـ كرنا نڤێژێ ل سەر جهێ تەصویر ل سەر هەین :
وەكی وان شەملكێن تەصویرێن مزگەفتان ل سەر ، یبان وان مەحفویرێن نەخش ونیگارێن وەسا ل سەر كو نڤێژكەر پێڤە موژیل ببت وهای ژ نڤێژا خۆ نەمینت ، ئەڤە كارەكێ مەكرووهە .
2 ـ كرنا نڤێژێ ل وی جهێ قەبر لـێ :
یان بەرێخۆدانا قەبری د نڤێژێ دا ، ئـەڤـە چـێ نابت ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بـن ـ د ساخییا مـرنـێ دا لـەعـنـەت ل وان كــرییــە یـێـن قـەبـران بۆ خۆ دكەنە جهێ نڤێژان ( وەکی بوخاری و موسلم ژێ ڤەدگوهێزن) ، و ب دیتنا هندەك زانایان ئەو نڤێژا ل وی جهی دئێتەكرن یێ قەبر لـێ هەبن یا بەگالە ، وهندەك دبێژن : نڤێژ یا دورستە بەلـێ نڤێژكەر یێ گونەهكارە ، وهەر چاوا بت دڤێت نڤێژ ل وی جهی نەئێتەكرن یێ قەبر لـێ هەین ، ودڤێت مرۆڤ خۆ ژ وان مزگـەفـتـان ژی بدەتە پاش یێن كو ل سەر قەبران دئێنە ئاڤاكرن ئەگەر هات مزگـەفـت ژ قەبران یا جودا نەبت .
3 ـ دەسنیشانكرنا جهەكی ل مزگەفتێ بۆ نڤێژێ :
یەعنی : مرۆڤ جهەكی ل مـزگـەفـتـێ بۆ خۆ دەسنیشان بكەت وهەر جار نڤێژێ ل وێرێ بكەت ونەهێلت كەس بچتە وی جهی ، ئەڤە تشتەكێ مەكرووهە ، وئاشكەرایە كو ئەڤە ژ ئیمامی ناگرت .
4 ـ نەدانا نڤێژكەری بۆ سترەی بەرانبەری خۆ :
یا دورست بۆ نڤێژكەری ئەوە دەمێ نڤێژێ دكەت تشتەكی بۆ سـتـرە بدانتە بەر سنگێ خۆ دا كەس د بەر نڤێژا وی ڕا نەچت ، و ژ خەلەتییێن هندەك كەس دكەڤنێ ئەوە دێ بینی ئێك ژ وان ستـرەی نادانت ، یان ژی پێلاڤێ ونەعالـێ ددانتە بەر سنگێ خۆ دا بۆ وی ببتە سـتـرە ، وئەڤە كارەكێ خەلەتە ، دڤێت ستـرە تشتەكێ ب نڤێژ وپاقژ بت ، ونڤێژ ئەگەر یا ب جماعەت بت ئیمامی ب تنێ ستـرە هەبت بەسە ، چونكی ستـرەیا ئیمامی ستـرەیە بۆ ( مەئموومان ) هەمییان .
سێ : یێن پەیوەندی ب چاوانییا كرنا نڤێژێ ڤە هەی :
نـڤـێـژ ب ئنیـەتێ وگۆتنا ( الله أكبر ) ێ دەست پێ دكەت ، و ب سلاڤا ملان ب دویماهی دئێت ، و د چاوانی وسەروبەرێ كرنا نڤێژێ دا هژمارەكا خەلەتییان هەنە نڤێژكەر دكەڤنێ ل ڤێرێ دێ ئیشارەتێ دەینە یێن بەلاڤـتـر .
أ ـ یێن دەمێ ڕابوونێ :
1 ـ گۆتنا ئنیەتێ ب دەڤی :
ئـەڤـە ژی تـشـتـەكـێ نـە یـێ دورستە ، ب تایبەتی ئەگەر ببتە ئەگەرا پەیداكرنا ( تەشویشێ ) ل سەر نڤێژكەران ، وهندی ئـنـیـەتـە جـهـێ وێ دلە ، لەو یا دورست نینە بۆ نڤێژێ ئنیەت ب ئەزمانی بێتە گۆتن .
2 ـ نەگۆتنا ( ئەژكارێن ) نڤێژێ ب ئەزمانی :
ئەڤە ژی ئێك ژ خەلەتییێن بەلاڤە ل نك هندەك نڤێژكەران ، ویا دورســت ئـــەوە دەمـێ مـرۆڤ نڤێژێ دكەت ئەزمانێ خۆ ب خواندنا قورئانێ وئەژكاران بلڤلڤینت دا ببتە خواندن ، چونكی ئاشكەرایە كو نڤێژ گۆتن وكریارە وگۆتن نابتە گۆتن حەتا ئەزمان پـێ نـەلـڤـت ، ومـەعـنـا ڤــێ ئــەو نـیـنـە نڤێژكەر دەنگێ خۆ ب خواندنێ بلند بكەت و ( تەشویشێ ) ل سەر نڤێژكەران بكەت ، چونكی ئەو ژی خەلەتییەكە هندەك كەسێن دی دكەڤنێ .
3 ـ خەلەتییێن بلندكرنا دەستان :
وئەو خەلەتییە ل سەر دو پشكان دئێنە لێكڤەكرن :
1 ـ ئەو جهێن كو سوننەتە بۆ نڤێژكەری هەردو دەستێن خۆ لـێ بلند بكەت ودەلیل پێ هەین ئەڤەنە : ل دەمێ ( تكبیرة الإحرام ) ل دەسپێكا نڤێژێ ، و ل دەمێ چوونا روكووعێ وپشتی ڕابوونا ژ روكووعێ ، وپشتی ڕابوونا ژ تەحییاتێ ، ڤێجا خۆ دویركرنا ژ ڤێ سوننەتێ ژ خەلەتییانە دڤێت نڤێژكەر یێ لـێ هشیار بت .
2 ـ وچاوانییا بلندكرنا دەستان ب ڤی ڕەنگییە : تبلێن دەستی دڤێت ددرێژكری بن ، گەلەك دژێك فڕ نەبن ودپـێـكـڤـە ژی نەبن ، وبەرێ كەفێن دەستی دڤێت ل قیبلێ بن ، وهند بێنە بلـنـدكـرن حەتا بێنە ڕاستا گوهان ، ودورستە بلندكرنا دەستان د گەل گۆتنا ( الله أكبر ) بت یان بەری وێ یان پشتی وێ .
3 ـ بەردانا دەستان ونەدانانا وان ل سەر سنگی :
یا سوننەت ئەوە ل دەمێ ڕابوونێ د نڤێژێ مرۆڤێ نڤێكەر دەستێ خۆ یێ ڕاستێ بدانتە سەر پشتا كەفا دەستی وزەندكێ وهەر دووان پـێـكـڤـە بـدانتە سەر سنگێ خۆ ، و د هندەك حەدیسـێـن دورست دا هاتییـە كو هندەك جاران پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بـن ـ زەندكا دەستێ چەپێ ب دەستێ خۆ یێ ڕاستێ دگرت .
4 ـ خواندنا فاتحێ پتر ژ جارەكێ :
خواندنا فاتحێ جارەكێ د هەر ركاعەتەكێ دا كارەكێ واجبە ، وبێی ڤێ چەندێ نڤێژ یا دورست نابت ، بەلـێ دوبارەكرنا خواندنا فاتحێ د ئێك ركاعەت دا تشتەكێ خەلەتە دڤێت نڤێژكەر خۆ ژێ بـدەتـە پاش ، حەتا دەرەجەیەكێ د هندەك مەزهەبان دا ـ وەكی مەزهەبێ شافعی ـ ئەگەر ئێك خەلەت بوو و د ئێك ركاعەتێ دا دو جاران فاتحە خواند دڤێت بچتە سجدا سەهوێ .
5 ـ خواندنا قورئانێ د نڤێژێ دا ب دەنگەكێ بلند :
ئەبوو سەعیدێ خودری دبێژت : جارەكێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئـعـتكاف د مزگەفتێ ڤە دكر ئینا گوهــ لـێ بوو هندەكان قورئان ب دەنگەكێ بلند دخواند ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ پەردە ڕاكر وگۆت : [ ألا إن كلكم مناجٍ ربه فلا يؤذين بعضكم بعضاً ، ولا يرفع بعضكم على بعض في القراءة أو قال في الصلاة ـ نێ هوین هەمی یێ د گەل خودایێ خۆ دئاخڤن ڤێجا بلا هندەك ژ هەوە نەخۆشییێ نەگەهیننە هندەكان ، وهندەك دەنگێ خـۆ ب خواندنێ یان د نڤێژێ دا بلا ل سەر دەنگێ هندەكان بلند نەكەن ] ( ئەبوو داود و ئەحمەد ڤەدگوهێزن) ژ ڤێ حەدیسا دورست ئاشكەرا دبت كو چێ نابت بۆ نـڤـێـژەكی ئەو دەنگێ خۆ د نڤێژێ دا ـ ل مزگەفتێ ـ بلند بكەت ، چونكی ئەڤ كارێ وی دبتە ئـەگـەرا تـەشویشێ ل سەر نڤێژكەرێن دی ونەدویرە ببنە ئەگەرا هندێ كو ئەو كەسێن ب رەخ وی ڤە خەلەت ببن ، دیسا ژ ڤێ حەدیسێ ئاشكەرا دبت كو ئەگەر مرۆڤەكی ڤیا بۆ خۆ قورئانێ ل مزگەفتێ بخوینت ، یان زكرێ خودێ بكەت دڤێت دەنگێ خۆ بلند نەكەت دا تەشویش چێ نەبت ، و ژ ڤێ دئێتە زانین كو كارێ وان موئەززنان یێن پشتی نڤێژێ زكری ب دەنگەكێ بلند دكەن كارەكێ دورست نینە چونكی دبـتـە ئەگەرا تـەشـویـشـێ ل سەر وان كەسان یێن نڤێژێ دكەن ، وئەگەر خواندنا قورئانێ ، یان گۆتنا زكری ب دەنگەكێ بلند چێ نەبت پا ئاخفـتـن وقەرەبالغا ژ قەستا ئێكجار چێ نابت .
6ـ بلند بەرێخۆدان د نڤێژێ دا ، یان نەبەرێخۆدانا جهێ سوجوودێ :
یا سوننەت ئەوە ل دەمێ نڤێژێ بەرێ نڤێژكەری بمینتە ل وی جهی یێ ئەو سەرێ خۆ ددانتێ بۆ سوجوودێ ، ل دەمێ ڕوینشتنا بۆ تەحییاتێ نەبت هنگی ئەو بەرێ خۆ دێ دەتە تبلا خـۆ یا شاهدێ ، ئەڤە سوننەتە وبەرێخۆدانا بۆ هەر جهەكێ دی كارەكێ خەلەتە ، و ب تایبەتی بەرێخۆدانا بلند بۆ عەسمانی یان بانێ مەزەلـێ یان بەرێخۆدانا دۆر ورەخان ، وهەر چەندە نڤێژ ب ڤێ چەندێ بەطال نابت بەلـێ نڤێژكەر دكەفتە خەلەتییێ .
7 ـ گرتنا چاڤان د نڤێژێ بێ ئەگەر :
ئەڤە كارەكێ مەكرووهە ، ژ خۆ ئەگەر مرۆڤەك پێ بحەسیێت دەمێ ئەو چاڤێن خۆ دگرت گوهێ وی پتـر دمینتە ل سەر نڤێژێ ، یان خوشووعا وی زێدەتر لـێ دئێت دورستە بۆ وی ئەو چاڤێن خۆ بگرت ، بەلكی یا باشتـر بۆ وی ئەوە ئەو چاڤێن خۆ بگرت .
8 ـ حەرەكێن زێدە :
حەرەكێن زێدە د نڤێژێ دا ، و ب تایبەتی مرۆڤی هەوجەیی پێ نەبت ، تشتەكێ نە یێ دورستە چونكی دبتە ئەگەرا هندێ چو خوشووع د نڤێژێ دا نەمینت .
9 ـ خواندنا قورئانێ د نڤێژێ دا زوی و ب لەز :
ئەڤە ژی كارەكێ خەلەتە ، ودژی خوشووعێیە .
10 ـ زێدە ژێكڤەكرنا پێیان :
دەمـێ یێ ژ پێیان ڤە ، یان دەمێ دچــتــە ركـــووعــێ ، ب ڕەنــگـەكێ وەسا كو نەخـۆشییـێ بگەهینتە وان كـەسـێـن ب ڕەخ ڤـە ئەگەر نڤێژ یا ب جماعەت بت ، یان ژ مەعنایێ دەركەڤت ئەگەر یێ ب تنێ ژی بت ، ئەڤە ژ خەلەتییانە ودڤێت ژێكڤەكرنا پێیان ب ڕەنگەكێ عەدەتی بت .
ب ـ یێن ركووعێ وڕابوونا ژ ركووعێ :
1 ـ نەگۆتنا ئەژكاران د گەل ڤەگوهاستنا ژ روكنەكی بۆ ئێكێ دی :
وەكی كو بێژت : ( الله أكبر ) بەری بچتە ركووعێ یان پشتی دچتە ركووعی ، یا دورست ئەوە دگەل چوونا ركووعێ تەكبیرێ بدەت ، هەر وەسا د گەل هەمی خۆ ڤەگوهاستنێن دی ژی .
2 ـ گۆتنا ( ربنا ولك الحمد ) ب تنێ ل دەمێ ڕابوونا ژ ركووعێ :
گاڤا مرۆڤ ژ ركووعێ ڕابووڤە یا دورست ئەوە د گەل ڕابوونێ بێژت : ( سمـع الله لمن حمدە ) وپشتی ڕاست دبت بێژت : ( ربنا ولك الحمد ) ، وگۆتنا ئێك ژ ڤان هەردو ئەژكاران ب تنێ خەلەتە ، وئەڤە گەلەك جاران د نڤێژا جماعەت دا چێ دبت ، هـنـدەك نڤێژكەر هزر دكەن گۆتنا ( سمع الله لمن حمدە ) بۆ ئیمامییە ، و ( ربنا ولك الحمد ) بۆ مەئموومانە ، وئەو ب خۆ ئیمام ژی دڤێت هەردووان بێژت ومەئمووم ژی .
3 ـ خواندنا قورئانێ د روكووع وسوجوودێ دا :
ئیمام عەلـی ـ خــودێ ژێ رازی بـت ـ دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەز ژ هندێ دامە پاش كو قورئانێ د روكووع وسوجوودێ دا بخوینم (موسلم ڤەدگوهێزت ) .
ژ ڤێ حەدیسێ دئێتە زانین كو حەرامە مرۆڤێ نڤێژكەر هندەكێ ژ قورئانێ د روكووعێ یان سوجوودێ دا بخوینت ، چونكی روكووع وسوجوود بۆ زكری ودوعایانە نە كو بۆ خواندێ ، وبوخاری وموسلم ژ ( عائیشایێ ) ڤــەدگــوهــێـزن ، دبێژت : (( پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ د روكووع وسوجوودێ دا گەلەك دگۆت : [ سبحانك الله ربنا وبحمدك ، الله اغفر لی ] وی قورئان مەعنا دكر )) ومــەخــســـەدا عائیشایێ ئەوە پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ئەڤ ئایەتە ب جـه دئینا ئەوا خودایێ مەزن تێدا فەرمانێ لـێ دكەت ودبێژت : [ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّاباً ـ ڤێجا تو تەسبیحێ ب حەمدا خودێ بكە وگەلەك داخوازكرنا ژێبـرنا گونەهان ژ وی بكە ، هندی ئەوە ئەو پرتۆبە وەرگرێ وان بوویە یێن تەسبیحا وی دكەن وداخوازا ژێبرنا گونەهان ژ وی دكەن ] ( النصر : 3 ) ، وهەر ژ بەر ڤێ چەندێ زانا دبێژن : چێ نابت خۆ مرۆڤ وان ئایەتێن دوعا ژی تێدا هاتین د روكـووع وسـوجوودێ دا بـخـویـنـت خۆ ب ئنیەتا دوعایێ ژی ، ویا دورست ئــەوە مـــرۆڤ گــوهـۆڕینێ بێختێ دا ژ بن ( نەهییێ ) دەركەڤت .
4 ـ ڕەنگێ دورست یێ ركووعێ :
دەمێ مرۆڤ دچتە ركووعێ دڤێت ب ڤی ڕەنگی بت :
ـ دەستێن خۆ بدانتە سەر چۆكان .
ـ تبلێن دەستان ژێك فڕ كەت .
ـ پشت ب ڕەنگەكێ ( ئوفوقی ) ڕاست ببت .
ـ دەمەكی بمینت حەتا هەر گەهەك دچتە جهێ خۆ .
و ژ ڤێ چەندێ خەلەتییا وان كەسان بۆ مە دیار دبت ئەوێن ب لەز دچــنـە ركـووعێ وب لەز ڕادبن بێی ڤان خالێن ژۆری ب جـه بینت .
5 ـ بەرێخۆدانا پشتا پێیی :
دەمێ مرۆڤ د ركووعێ دا یا دورست ئەوە بەرێ وی ل جهێ سوجوودێ بت ، و ژ خەلەتییێن بەلاڤە دەمێ هندەك بەرێ خۆ ددەنــە پـشـتـا پییێن خۆ ، چونكی ب ڤی ڕەنگی ڕاستبوونا پشتێ د گەل سەری یا دورست نابت .
6 ـ ڕاست نەكرنا پشتێ ل دەمێ ڕابوونا ژ ركووعێ :
پشتی نڤێژكەر ژ ركووعێ ڕادبت دڤێت پشتا خۆ ڕاست كەت وبێژت : ( ربنا ولك الحمد ) ئـەبـوو هورەیرە دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت : [ إذا قال الإمام : سمع الله لمن حمده ، فقولوا اللهم ربنا لك الحمد ، فإنه من وافق قولُه قولَ الملائكة غفر له ما تقدم من ذنبە ـ ئەگەر ئیمامی گۆت : سمع الله لمن حمدە ، هوین بێژن : اللهم ربنا لك الحمد ، چونكی هەچییێ گۆتنا وی بكەفتە د گەل گۆتنا ملیاكەتان گونەهێن وی یێن بۆری هەمی دێ بـۆ ئـێـنە ژێبرن ] (بوخاری ڤێ حەدیسێ ڤەدگوهێزت ) مەعنا : دەمێ ئیمام دبێژت ( سمع الله لمن حمدە ) ملیاكەت دبێژن : ( اللهم ربنا لك الحمد ) ڤێجا هەچییێ گۆتنا وی ویا ملیاكەتان بكەفتە د گەل ئێك گونەهێن وی یێن بۆری دێ بۆ ئێنە ژێبـرن .
ودیسا ژ سوننەتێیە ل دەمێ ڕابوونا ژ ركووعێ مرۆڤ بێژت : ( ربنا ولك الحمد حمداً طیباً مباركاً فیه ) ژ بەر كو جارەكێ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نڤێژ ل بەرا صەحابییان دكر مرۆڤەكی ئەڤ گـۆتـنە گۆت ، پشتی نڤێژ ب دویماهی هاتی پـێـغـەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گۆت ئەو كی بوو ئەڤ گۆتنە كــری ؟ زەلامەكی گۆتی : ئەز بووم ، پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ گـۆت : [ من دیت سیه وتشتەك ملیاكەتان لەز كر هەر ئێكی دڤیا ئەو بەرێ خێرا وێ گۆتنێ بنڤیست ]. (بوخاری ڤەدگوهێزت)
ڤێجا یا خەلەتە مرۆڤ خۆ ژ ڤێ خێرێ بێ بار كەت .
ج ـ یێن سوجوودێ :
1 ـ ڕەنگێ دورست یێ سوجوودێ :
یا دورست ئەوە ل دەمێ نڤێژكەر دچتە سوجوودێ كو حەفت ئەندامێن لەشی بكەڤنە عەردی : ئەنی ودفن ، هەردو كەفێن دەست ، هەردو چۆك ، بنێن تبلێن هەردو پێیان ، ودانانا ڤان ئەندامان ل عەردی دەمێ سوجوودێ تشتەكێ واجبە بێی وێ چەندێ سـوجـدە یا دورست نابت ، وئەگەر سوجدە یا دورست نەبوو ، نڤێژ ژی یا دورست نابت .
ویا دورست ئەوە تبلێن دەستی ژێك فڕ نەكەت وبەرێ وان ویێن تبلێن پێ ژی بدەتە قبلێ بت ، ودەستێن خۆ بدانتە ڕاستا ملێن خــۆ وهندەك جاران ڕاستا گوهێن خۆ ، وزەندك وئەنیشك ژ عەردی دبلندكری بن و ب تەنشتێن خۆ ڤە نەنت ، وپیچەكێ خۆ ژێك بینتە دەرێ ، یەعنی : زكێ خۆ ژ ڕانێن خۆ دویر بكەت وپـییـێـن خۆ هەر دووان پێكڤەنت ژ گۆزەكێ حەتا ڕانان .. ئەڤە ڕەنگێ سوجوودێ یێ دورستە .
2 ـ نەرحەتییا د سوجوودێ دا :
وەكی كو ب لەز سەرێ خۆ بدانت ، و ب لەز ڕاكەت بێی رحەت ببت وهەر گەهەك بچنە جهێ خۆ ، ئەڤە ژ خەلەتییێن بەلاڤە .
د ـ یێن روینشتنا د ناڤبەرا هەردو سوجوودان دا :
1 ـ نەرحەتییا د ڤێ روینشتنێ دا :
یەعنی : دەمێ سەرێ خۆ ژ سوجوودا ئێكێ ڕادكەت وەسا ڕانـەكـەت حەتا پشتا وی ڕاست ببت ومرۆڤ بزانت ئـەڤـە ڕابـوو ، بـەلكی ژ لەزان دا سەرێ خۆ پیچەكێ ژ عەردی بلند بكەت وجارەكا دی بدانتەڤە ، ئەڤە كارەكێ خەلەتە ، یا دورست ئــەوە دەمەكی ڕوینتە خوارێ وئەگەر ڤێ دوعایێ بێژت باشتـرە : ( اللهم اغفر لي ، وارحمني ، وعافني ، واهدني وارزقني ) . ( وەکی ئەبوو داود ژ پێغەمبەری سلاڤ لێ بن ڤەدگوهێزت)
هـ ـ یێن روینشتنا بۆ خواندنا تەحییاتێ :
روینشتنا دویماهییێ بۆ خواندنا تەحییاتێ ، وخواندنا تەحییاتێ تێدا ، ژ ئەركانێن نڤێژێیە ، وهندەك خەلەتی هەنە نڤێژكەر دكەڤنێ پەیوەندی ب ڤێ ڕوینشتنێ وخواندنێ ڤە هەیە ، ل ڤێرێ ئیشارەتێ دێ دەینە هندەك ژ وان :
1 ـ ڕەنگێ روینشتنا دورست :
دو ڕەنگێن روینشتنێ بۆ خواندنا تەحییاتێ هەنە :
ڕەنگێ ئێكێ : دبێژنێ ( افـتـراش ) وئەڤە بۆ خواندنا تەحییاتا ئێكێیە ، ب نسبەت وان نڤێژان یێن دو تەحییات تێدا هەین ، وتەحییاتا ئێكانە ب نـسـبـەت وێ نڤێژێ یا ئێك تەحییات تێدا هەی ، وئفتـراش ئەوە مرۆڤ ل سەر پێ چەپێ روینت وپێ ڕاستێ ژ بن خۆ بدەرێخت وبچكلینت وبنێ تبلێن پێ ڕاستێ بدانتە عەردی وبەرێ وان بدەتە قبلێ .
ڕەنگێ دووێ : دبێژنێ ( تورك ) وئەڤە بۆ خواندنا تەحییاتا ددوێیە ب نسبەت وان نڤێژان یێن دو تەحییات تێدا هەین ، وتەوەرروك ئەوە مرۆڤ پێ خۆ یێ ڕاستێ بچكلینت وبنێ تبلێن وی بدانتە عــەردی وبـەرێ وان بدەتە قبلێ ، وپێ خۆ یێ چەپێ د بن یێ ڕاستێ ڕا ببەت ، وروینتە عەردی .
ئەڤە ڕوینشتنا دورستە یا ( بوخاری ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ڤەگوهاستی .
2 ـ گۆتنا پەیڤا ( سیدنا ) د تەحییاتێ دا :
خواندنا ( تەشەهودێ ) یان ( تەحییاتێ ) وەكی ئەم دبێژین ڕوینشتی ئێك ژ ستوینێن نڤێژێ یە ، وبێی وێ نڤێژ یا دورست نابت ، وكانێ چاوا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ كار وقەسێن نڤێژێ نیشا مە داینە وەسا وی ( تەحییات ) ژی یا نیشا مە دای ، ودڤــێــت ئــەم پێگیـرییێ ب وان پەیڤان بكەین یێن پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ نیشا مە داین بێی ئـەم چـویـێ لـێ زێدە كەین یان چویێ ژێ كێم بكەین ، و ژ وان پــەیــڤــێـن گەلەك كەس ژ نەزانین ل ( تەحییاتێ ) زێدە دكەن پەیڤا ( سەیدنا ) یە دەمێ دبێژت : ( وأشهد أن سیدنا محمداً رسول الله ) یان : ( اللهم صل علی سیدنا محمد ) ، ومرۆڤ دەمێ وان هەمی حەدیسان دخوینت یێن ( تەحییات ) تێدا هاتی ب هەمی ریوایەتێن وێ ڤە ، نابیت جـارەكـا ب تــنــێ ژی ـ خــۆ د ریـوایـەتەكا زەعیف ژی دا ـ پەیڤا ( سیدنا ) د گەل ( تەحییاتێ ) هات بت ، لەو ئەو كەسێن ڤێ پەیڤێ ل تەحییاتێ زێدە دكەن ئەو تشتەكی ژ نك خۆ ل قەسێن نڤێژێ زێدە دكەن ، وئەڤ كارە یێ دورست نینە .
ژ دەرڤــەیـی نڤێژی دورستە مرۆڤ ل دەمێ صلاوەتان بێژت : ( اللهم صل علی سیدنا محمد ) هەر چەندە ژ دەرڤەیی نڤێژێ ژی ئەڤ پەیڤە ( وارد ) نەبوویە ، بەلـێ چونكی مەسەلـێ ژ دەرڤەیی نڤێژێ چو توخویب وەكی نڤێژێ بۆ نینن ، زانا دبێژن : قەیدی ناكەت مرۆڤ ڤێ پەیڤێ زێدە دكەت ، چونكی بێ گومان پێغەمبەر ـ سلاڤ لـێ بن ـ سەییدێ مە .
3 ـ ڕەنگێ دورست یێ تبلێن دەستی :
یا سونـنـەت ئەوە ل دەمێ روینشتنێ بۆ خواندنا تەحییاتێ نڤێژكەر هەردو دەسـتـێـن خۆ بدانتە سەر ڕانێن خۆ یان چۆكێن خۆ ، وتبلێن دەستێ چەپێ ڤەكەت ، ویێن دەستێ ڕاستێ بگرت تبلا شاهدێ نەبت دێ وێ درێژ كەت ، وبەرێ خۆ دەتێ ، ویا سوننەت ئەوە تبلا شاهدێ بهژینت وەكی د وێ حەدیسێ دا هاتی یا ( وائل بن حجر ) ڤەدگـوهـێـزت ، بـەحـسـێ نڤێژا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دكەت ودبێژت : ( ثم رفع أصبعە ورأیته یحركها ، یدعو بها ) ( وەکی ئەحمەد و نەسائی و ئەبوو داود و ئبن خوزەیمە ژێ ڤەدگوهێزن) یەعنی : دەمێ تەحییات دخواند ودوعا دكرن تبلا خۆ یا شاهدێ بلند دكر ودلڤلڤاند ، ڤێجا چو مەعنا بۆ هندێ نینە هندەك كەس خۆ بـێـنـتـەنـگ بكەن دەمێ دبینن هندەك كەس ڤێ سوننەتا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ب جـه دئینن ، وچو دەلیلێن دورست نینن كو ئەڤ بلندكرن ولڤلڤاندنا تبلێ بەس دەمێ شاهدەدانێیە .
و ـ یێن سلاڤا ملان :
سلاڤا ملان ئێك ژ روكنێن نڤێژێیە ، وبێی وێ نڤێژ یا دورست نابت ، وهندەك خەلەتی هەنە پەیوەندی ب سلاڤێ ڤە هەیە ، ئەو ژی ئەڤەنە :
1 ـ چەماندنا سەری د ناڤبەرا هەردو سلاڤان دا :
هندەك كەس دەمێ سلاڤا ملێ ڕاستێ ددەن وبەرێ وان دكەفتە سنگی سەرێ خۆ دچەمینن پاشی ل ملێ چەپێ دزڤڕن بۆ سلاڤێ ، ئەڤە كارەكێ خەلەتە وچو دەلیل ل سەر نینن .
2 ـ ڕەنگێ سلاڤێ :
عەبدللاهێ كوڕێ مەسعوودی دبێژت : پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ سلاڤا ڕاسـتـی ددا ودگۆت : ( السلام علیكم ورحمە الله ) حەتا ڕوییێ وی یێ ڕاستێ دهاتە دیتن ، وبۆ سلاڤا چەپێ ژی دگۆت : ( السلام علیكم ورحمە الله ) حەتا ڕوییێ وی یێ چەپێ دهاتە دیتن (نەسائی ڤەدگوهێزت ) . ژ ڤێ حەدیسێ خەلەتییا وان كەسان دئێتە زانین ئەوێن هند سەرێ نەزڤڕینن كو ڕوییێ وان ل پشت وان بیبَتە دیتن .
ز ـ یێن پشتی سلاڤێ :
ئەو ب خۆ نڤێژ ب سلاڤێ ب دویماهی دئێت ، بەلـێ پشتی سلاڤێ ژی هندەك خەلەتی هەنە هندەك كەس ژ نەزانین دكەن ، وخەلەتییا ژ هـەمـییان بەلاڤـتـر چوونا دەسـتـییـە پـشـتی نڤێژێ ، دەمێ ئێك دچتە دەستێ وی یێ ل رەخێ ڕاستێ پاشی ئەوێ ل رەخێ چەپێ د گەل گۆتنا ( تقبل الله ـ خودێ قەبویل بكەت ) .
ئـەڤـە ژ بـیـدعـەیانـە ، ودڤێت مرۆڤ نەكەت ، وئەو ب خۆ چوونا دەستی ئەوا ب عەرەبی دبێژنێ : ( موصافەحە ) كارەكێ سوننەتە ، ودوعاكرن ژی عیبادەتە بەلـێ گرێدانا ڤان هەردو كارێن دورست ب ڤی جهی ڤە ـ كو پشتی نڤێژێیە ـ دەلیل پێ دڤێت وچو دەلیل ل سە نینن ، لەو یا دورست ئەوە مـرۆڤـێ نـڤـێـژكەر خۆ ژێ بدەتە پاش .
