ئەحكامێن مرنێ و جەنازەی
شریعەتێ ئیسلامێ خەمەكا مەزن ژ مەسەلا مرنێ وئەحكامێن جـەنـازان خــوارییـە وگەلەك ئەحكام بۆ داناینە ، و ل ڤێرێ ب كــورتـی دێ ئیشارەتێ دەینە وان ئەحكامان بێی ئەم دەلیلان ل سەر بینین هەر چەندە ڤان ئەحكامان هەمییان دەلیلێن خۆ یێن شەرعی هەنە ( هەچیێ بڤێت ب ڤان دەلیلا ئاگەهدار ببت بلا ل کتێبا (أحکام الجنائز ) بزڤرت یا سەیدا محمد ناصر الدین الألباني خودێ ژێ رازی بیت ) ودا ئاخفتنا مە یا ئاشكەرا بت ئەم دێ گۆتنا خۆ ل سەر ڤەهدە مەسەلان لێكڤە كەین :
مەسەلا ئێكێ : ئەحكامێن مرۆڤێ نساخ نساخییا مرنێ :
ئەم كورد دبێژین : ( نیشانا مرنێ تایە ) ، مەعنا : گەلەك جاران بەری مـرنـێ نـسـاخی ب سەر مرۆڤی دا دئێت ، ڤێجا پسیار ئەڤەیە ئەرێ ئیسلامێ چ ئەحكام بۆ وی مرۆڤی داناینە ئەوێ نساخییا مرنێ دگەهتێ ؟
د بەرسڤێ دا دێ بێژین : ئەو ئەحكامێن ئیسلامێ بۆ داناین ئەڤەنە :
1- دڤێت ئەو ب قەدەرا خودێ یێ ڕازی بت ، وصەبرێ بكێشت وباوەرییا خـۆ ب خـودێ دورست بكەت ، چونكی ئەڤ چەندە بۆ وی یا باشە .
2- دڤێت ئەو د ناڤبەرا هیڤییێ وترسێ دا بت ، ژ عەزابا خودێ بـتـرست و ژ رەحما وی یێ ب هیڤی بت .
3- ئەگەر چەند ئێشا وی یا گران ژی بت دڤێت ئەو داخوازا مرنێ نەكەت ، ئەگەر ڤیا بلا بێژت : یا رەبی ئەگەر ژین بۆ من چێتـر بت تو من بهێلە ساخ ، وئەگەر مرن بۆ من چێتـر بت تو من بـمـرینە .
4- ئەگەر حەقێ هندەكان ل سەر بت بلا حەقێ وان بۆ بزڤڕینت ، وئەگەر ئەو ب خۆ نەشیا ڤێ چەندێ بكەت بلا وەصـیـەت كەت پشتی مرنا وی ئەو حەق بۆ خودانی بێتە زڤڕاندن .
5- یا باش ئەوە ئەو لەزێ د وەصیەتا خۆ دا بكەت ، چونكی كەس نزانت كەنگی دێ مرت .
مەسەلا دووێ : ل دەمێ سەكەراتێ :
ئیسلامێ بۆ وان مرۆڤێن ئامادە ل نك وی كەسێ دكەفتە بەر سەكەراتێ هندەك ئەحكام داناینە ، ئەو ژی ئەڤەنە :
1- یا دورست ئەوە ئەو داخوازێ ژ مری ـ ل دەمێ سەكەراتێ ـ بكەن كو ئەو بێژت : ( لا إلە إلا الله ) ، وبلا ئەو ب خودێ ب دەنگەكێ ئاشكەرا شاهدە بدەن ، بەلكی ئەو ژی چاڤ ل وان بكەت و د دویڤ وان ڕا بێژت .
2- بلا ئەو دوعایان بۆ وی بكەن كو خودێ وی ل سەر ئیمانێ ببەت .
3- بلا ئەو گۆتن وكریارێن خەلەت ل نك وی نەكەن ونەبێژن .. ومەسەلا خواندنا سوورەتا ( یاسینێ ) ل نك وی ، ووەرگێڕانا وی ب لایێ قیبلێ ڤە ، ئەڤێ چو حەدیسێن دورست پێ نەهاتینە .
مەسەلا سییێ : پشتی كێشانا رحێ :
ئەگەر هات ومرۆڤێ ل بەر مرنێ تمام بوو ورحا وی هاتە كێشان ، ل سەر وان مرۆڤێن ل نك وی د ئامادە پێتڤییە ڤان كاران بكەن :
1- چاڤێن وی بنقینن .
2- دوعایێن رەحمێ بۆ بكەن .
3- پاتەكی یان هەر تشتەكێ هەبت ب سەر دادەن كو لەشێ وی هەمییێ ڤەگرت .
4- ئـەگـەر ئـەو پـشـت ڕاسـت بــوون كـو ئـەو تـمـام بوو بلا لەزێ د ئاادەكرنا وی دا بكەن وببەن ڤەشێرن .
5- یا باش ئەوە ل وی جهێ ئەو لـێ مری بێتە ڤەشارتن ، وبۆ باژێڕەكێ دی نەئێتە ڤەگوهاستـن ، ئەگەر ڤەگوهاسـتـن یا فەر نەبت .
6- بلا لەزێ د دانا دەیـنـێـن وی دا بــكـەن ژ مـالـێ وی ـ ئەگەر وی مال هەبت ـ یان ژی مرۆڤەك ب خێرا خۆ بلا دەینێ وی بدەت .
مەسەلا چارێ : ئەو كارێن دورست :
یێن كو شریعەتی ڕێ دایە مرۆڤێن مری ووان كەسێن ل نك وی دئامادە دەمێ ئەو دمرت :
1- دورستە بۆ وان ئەو مری ماچی بكەن ، وسێ ڕۆژان پشتی مرنا وی بۆ بكەنە گری ، بەلـێ وە نەبت ئەو وێ نیهارا شەرعی بكەن یا كو دێ د خالا پێنجێ دا بەحس ژێ كەین .
2- دەمێ بەحسێ مرنا كەسەكی دگەهتە مرۆڤی دو تشت هەنە دڤێت ئەو بكەت :
ــ صەبرێ بكێشت و ب قەدەرا خودێ یێ ڕازی بت .
ــ ب باوەری ئینان ڤە بێژت : ( إنا لله وإنا إلیە راجعون ) .
3- بۆ ژنێ دورستە چار هەیڤ ودەه ڕۆژان خۆ ژ هەمی ڕەنگێن خەملاندنێ بدەتە پاش ، وەك نیهار ل سەر زەلامێ خۆ ، وبۆ وێ دورست نینە ژ سێ ڕۆژان پـتـر ئەو نیهارێ ل سەر چو كەسێن دی بكەت .
مەسەلا پێنجێ : ئەو كارێن نەدورست :
یێن كو بۆ وان چێ نەبت ئەو بكەن :
1- ( نیاحە ـ نیهار ) ومەخسەد پێ ئەو تشتە یێ ژ گرییێ زێدەتر بت ، وەكی قێژی وهەواران ، یان ب خۆدادانێ ، یان دڕاندنا جلكان ، یان پێگۆتن ورەقاصێ ، وهەر كارەكێ ب ڤی ڕەنگی بت .
2- قژاڤژكرنا پویرتێ سەری ، چ وەكی ژنكان دەمێ سەرێ خــۆ ڤــەدچــڕن ، یان زەلام دەمێ سەر وڕیهێن خۆ بەرددەن ، و ژ بەر مرنا مرۆڤێ خۆ نەتراشن .
3- تـشتەكێ دی هەیە ، و ب تایبەتی ل نك ژنكان ئەو ژی ل بەرخۆكرنا جلكێ ڕەشە بۆ دەمەكی سالەكێ یان كـێـمـتـر .. ئەڤە ژی حەرامە .
4- هـلاویستنا پاتـێـن ڕەش ( لافیتان ) یان ئعلانكرنا مرنێ ب سماعان ، ئەڤە ژی ژ وێ ( نەعی ) یا نە دورستە یا شریعەتی بەحس ژێ كری .
مەسەلا شەشێ : نەعییا دورست :
( نەعی ) یا دورست ، یەعنی : ئیعلانكرنا مرنا كەسەكی ، هنگییە دەمێ مرۆڤەك بـمـرت وكەس نەبت ب كارێ وی ڕاببت ، ل ڤی دەمی دورستە كـەسـەك گازی بـكـەت : فـلان كەس یێ مری ، دا خەلك پێ بزانن وبێن ب كارێ وی ڕاببن .
مەسەلا حەفتێ : نیشانێن دویماهییا باش :
هندەك نیشان ( عەلامات ) ژ پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ هاتییە ڤەگوهاسـتـن كو ئەگەر ل نك مری پەیدا بوون مەعنا وێ ئەوە ئەو ڕەنگەكێ مزگینییا ب باشییێ یە خودێ ددەتە وی مرۆڤی ، ژ وان نیشانان :
1- شاهدەدانا ل دەمێ مرنێ .
2- خوهدانا ئەنییێ ل دەمێ مرنێ .
3- مرنا ل شەڤ وڕۆژا ئەینییێ .
4- مرنا ب طاعوونێ .
5- مرنا ب ئێشا زكچوونێ .
6- مرنا ب خندقینێ .
7- مرنا وی یێ تشتەك د سەردا دهەڕفت .
8- مرنا ژنكێ ب بچویكی .
9- مرنا ب سللێ .
10- مرنا ل دەمێ بەڕەڤانییا ژ نەفسێ یان دینی یان مال ونامویسێ .
11- مرنا ل دەمێ كرنا كارەكێ چاك .
12- مرنا ب سۆتنێ .
13- ویا ژ هەمییێ مەزنـتـر شەهیدبوونە ، یەعنی : كوشتنا ل مەیدانا جهادێ .
مەسەلا هەشتێ : شاهدەدانا بۆ مری :
ئــەگــەر كۆمەكا موسلمانێن باش وخودان تەقوا شاهدەیێ ب باشییێ وتەقوایێ بۆ مری بدەن ، خودێ شاهدەیییا وان دێ قەبویل كەت .
وئەو ڕویدانێن سورشتی یێن كو ل دەمێ مرنا كەسەكی پەیدا دبن ، وەكی غەیـیـرینا ڕۆژێ یان هەیڤێ ، یان هاتنا بارانێ ، یان هژیانا عەردی .. ئەڤان هەمییان چو پەیوەندی ب مرنا وی مرۆڤە ڤە نینن ، ونە نیشانا باشییا وییە ونە یا خرابییا وییە .
مەسەلا نەهێ : ل دۆر شویشتنا مری :
ئەگەر مرۆڤەكێ موسلمان مر شویشتنا وی ل سەر مرۆڤێن ئامادە واجب دبت ، وئەوێ ب شویشتنێ ڕادبت دڤێت ڤان خالان بزانت :
1- دڤێت سێ جاران ـ یان پـتـر ئەگەر پێتڤی پێ هەبوو ـ مری بێتە شویشتـن ، وبلا جارێن شویشتنێ كت بن .
2- بۆ پاقژكرنێ دڤێت تشتەك د گەل ئاڤێ بێتە ب كارئینان وەكی صابوینێ یان هەر تشتەكێ جهێ صابوینێ بگرت .
3- ل جارا دویماهییێ یا شویشتنێ بلا بێنەكا خۆش لـێ بێتە كرن .
4- كەزی بلا بێنە ڤەكرن وشویشتـن ، وئەگەر مری ژنك بت یا باش ئەوە سێ كەزی ل پشتا سەری بۆ بێنە ڤەهاندن .
5- پشتی شویشتنێ سەر دڤێت بێتە شەكرن .
6- ل سەری دەسنڤێژا وی بێتە گرتن ، پاشی لایێ ڕاستێ بەری یێ چەپێ بێتە شویشتـن .
7- زەلام زەلامان دشۆن ، وژن ژنان ، ودورستە ژن مێری بشۆت یان مێر ژنێ .
8- ل دەمێ شویشتنێ جلكێن مری دێ ژ بەر كەن بەلـێ چێ نابت بێ ستارە بـمـینت .
9- یا باش ئەوە مرۆڤێن مری یێن نێزیك وی بشۆن ، یان مرۆڤەكێ شارەزا د شویشتنا مرییان وی بشۆت .
وئەو كەسێ مری دشۆت دڤێت ل ڤان خالان یێ هشیار بت :
1- شویشتنا مری خێرەكا مەزنە ، بەلـێ ب وی شەرتی ئەو مری ستارە بكەت ، وعەیبێن وی بەلاڤ نەكەت ، وئارمانجا وی ژی كنارێ خودێ بت نەكو ژ بەر مالەكێ دنیایێ بت .
2- ئەوێ مری بشۆت یا سوننەت بۆ وی ئەوە ئەو ژی پشتی هنگی سەرێ خۆ بشۆت .
3- ئەو شەهیدێ ل مەیدانا جیهادێ دئێتە كوشـتـن نائێتە شویشـتـن وهەر ب جلكێن وی ڤە دئێتە ڤەشارتن .
مەسەلا دەهێ : كفنكرنا مری :
پشتی مری دئێتە شویشـتـن واجبە بێتە كفنكرن ، و د مەسەلا كفنی ژی دا ئەڤ خالە دڤێت ل بەر چاڤ بێنە دانان :
1- كفن دڤێت لەشی هەمییێ ڤەگرت .
2- یا باش ئەوە كفن یێ سپی بت ، وسێ پارچە بت ، وپارچەیەك ژێ یا خەت خەت بت ، وبوخویرێ لـێ بكەن ، ئەڤە ژ سوننەتێیە .
3- كـفـنـێ ژنكێ ویێ زەلامی وەكی ئێكە ، وچو جوداهی د ناڤبەرێ دا نینە .
4- چێ نابت موبالەغە د كفنی دا بێتە كرن ، یان ژی مەصرەفەكێ زێدە لـێ بێتە كرن .
5- كفن ئەگەر یێ كێم بت دڤێت سەر پێ بێتە ڤەشارتن ، وئەو جهێ دمینت بلا هندەك گیایی بداننە سەر .
6- شەهید ـ ئەوێ د جیهادێ دا دئێتە كوشـتـن ـ جلكێن وی ژ بەر ناكەن ، وهەر ب وان جلكان ڤە دئێتە ڤەشارتن .
7- ئەگەر مری گەلەك بن وكفن یێ كێم بت وتێرا هەمییان نەكەت دورستە پـتـر ژ مرییەكی د ناڤ كفنەكی دا بێتە ڤەشارتن .
مەسەلا یازدێ : برنا جنازەی بۆ زیارەتی :
پـشـتـی كارێ مری دئـێـتـە كرن جەنازەیێ وی دێ بۆ زیارەتی ئێتە برن ، و د مەسەلا برنا وی دا دڤێت ئەڤ خالە ل بەر چاڤ بێنە دانان :
1- دویچوونا جەنازەی حەتا ئەو بۆ زیارەتی دئێتە برن وڤەشارتن ، مافەكە ژ مافێن مرۆڤێ موسلمانە ل سەر برایێن وی یێن موسلمان .
2- دویچوونا جەنازەی بۆ زەلامانە ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ژنكا موسلمان ژ هندێ پاشڤە لێدایە كو ئەو ل دویڤ جەنازەی دەركەفتە زیارەتی .
3- دەمێ جەنازە بۆ گۆڕستانێ دئێتە برن یا دورست ئەوە ئەوێن د گەل وی دەردكـەڤـن چـو تـشـتـێـن نەشەرعی نەكەن ، وەكــی : بلندكرنا دەنگی ب گرییێ ، یان ب گۆتنێن نە دڕێ دا ، بەلكی یا دورست ئــەوە هـەمی د بێ دەنگ بن وهزرێن خۆ د مرنێ دا بكەن .
4- ئەگەر گۆڕستان یا نێزیك بت یا باش ئەوە ئەو پەیا بچن ، وئــەگــەر مـرۆڤ یێ پەیا بت دورستە ئەو ل بەرا جەنازەی یان ل پشت یان ب ڕەخ ڤە بچت ، وئەگەر یێ سویار بت یا دورست ئەوە ل پشت جەنازەی بچت .
5- ڕابوونا بۆ جەنازەی حوكمەكێ نەسخەكرییە ، ڤێجا یا دورست ئەوە مـرۆڤـێ ڕوینشتی ئەگەر جەنازەیەك د بەر ڕا بر ئەو ڕوینشتی بـمـینت وڕانەبت .
6- ئەو كەسێ جەنازەی هلگرت یا دورست وسوننەت ئەوە ئەو دەسنڤێژا خۆ بشۆت ، بەلـێ ئەڤ چەندە واجب نینە .
مەسەلا دوازدێ : كرنا نڤێژێ ل سەر مری :
كرنا نڤێژا مری ل سەر جەنازەیێ مرۆڤێ موسلمان ( فرض كفایە) یە ، یەعنی : دڤێت هندەك هەبن نڤێژێ ل سەر وی بكەن وئەگەر نڤێژ ل سەر موسلمانەكی نەهاتە كرن موسلمان هەمی گونەهكار دبن .
و ل دۆر مــەسـەلا نڤێژا مری هندەك حوكم هەنە دڤێت ئەم ل بەر چاڤ بدانین ، ئەو ژی ئەڤەنە :
1- نڤێژا مری ـ وەكی مە گۆتی ـ ( فرض كفایە ) یە ، ئەگەر هندەك بكەن گونەه ژ سەر هەمییان ڕادبت .
2- بچویكێ نەبالغ وشەهیدی نڤێژ ل سەر واجب نینە ، وئـەگـەر نـڤـێـژ ل سەر بێتە كرن دورستە .
3- ئەو بچویكێ ( ژ بەر دەیكێ ) دچت ، ئەگەر یێ چار هەیڤی ین دورستە نڤێژ ل سەر بێتە كرن ، وئەوێ هێشتا نەبوویە چار هەیڤی نڤێژ ل سەر نائێتە كرن .
4- ئەوێ بێتە ڤەشارتن هێشتا نڤێژ ل سەر نەهاتییە كرن دورستە د قەبری دا نڤێژ ل سەر بێتە كرن .
5- ئـەگــەر مـوسلمانەك ل جهەكی مر وكەس نەبوو نڤێژێ ل سەر بكەت دورستە ( صلاة الغائب ) ل سەر بێتە كرن .
6- چێ نابت نڤێژ ل سەر وی كافری بێتە كرن یێ باوەرییێ ب ئیسلامێ نەئینت ، و ل سەر وی منافقی ژی ئەوێ یارییان بۆ خۆ ب ئیسلامێ دكەت ، ئەگەر خۆ ئەو ب ناڤی موسلمان ژی بت .
7- هندی هژماران نڤێژكەران ل سەر مری پـتـر بت بۆ وی باشـتـرە .
8- یا باش ئەو نڤێژكەر خۆ بكەنە سێ ڕێـز وپـتـر .
9- ئەگەر نڤێژكەر دو ب تنێ بن ئەو ب ڕەخ ئێك ڤە ڕاناوەسـتـن ، بەلكی ئــیــمـام دێ ل سـنـگی بت ویێ دی دێ ل پشت وی ڕاوەستت ، یەعنی دێ خۆ كەنە دو ڕێز .
10- ئـەگـەر ژ جـەنازەیـەكـی پـتـر پێكڤە كۆم بوون دورستە ئێك نڤێژ ل سەر هەمییان بێتەكرن ، ودورستە هەر جەنازەیەكی نڤێژەكا تایبەت ل سەر بێتەكرن .
11- ئەگەر ئەو جەنازە یێن ژن وزەلامان بن ، یێن زەلامان دێ ل بەر سنگێ ئیمامی بن ویێن ژنان دێ ل وێڤەتر ـ ل لایێ قیبلێ ـ بن .
12- دورستە نڤێژ د مزگەفتێ ڤە ل سەر مری بێتەكرن ، بەلـێ یا باشـتـر ئەوە ئەو ل جهەكێ دی ژ دەرڤەی مزگەفتێ بێتەكرن .
13- چێ نابت نڤێژ د ناڤ قەبران دا ل سەر مری بێتەكرن .
14- ئەگەر مری زەلام بت ئیمام دێ ل پشت سەرێ وی ڕاوەستت ، وئەگەر ژن بت دێ ل نیڤێ ڕاوەستت .
15- یا باش نینە نڤێژا مــری ل دەمـێ كەراهەتێ بێتەكرن : ل دەمێ ڕۆژهەلاتنێ وڕۆژئاڤایێ ، وگاڤا ڕۆژ ل نیڤا عەسمانی .
16- چاوانییا نڤێژا مری :
نڤێژا مری ژی ئەو شەرتێن نڤێژێ پێ دڤێن یێن كو بۆ نڤێژێن دی دپێتڤی ، ویا دورست ئەوە ل دەمێ تەكبیـرا ئێكێ ب تنێ مرۆڤ دەستێن خۆ بلند بكەت ، وپشتی تەكبیـرا ئێكێ ئەو دێ دەستێ خـۆ یـێ ڕاستێ دانتە سەر یێ چەپێ ودانتە سەر سنگێ خــۆ ، پاشــی ئـێـكسەر ـ بێی دوعایا ئستفتاحێ ـ دێ دەست ب خواندنا فاتحێ كەت د گەل سوورەتەكا دی ، وخواندن دێ یا سرری بت ، پاشی دێ تەكبیـرا دووێ دەت بێی دەستێن خۆ بلند بــكــەت ، ودێ صـلاوەتان دەتە سەر پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ، پاشی دێ تەكبیـرا سییێ دەت ودێ دوعایان بۆ مری كەت ( ژوان دوعایێن کو ژ پێغەمبەری سلاڤ لێ بن هاتنە ڤەگێران : (( اللهم عبدك وابن أمتك احتاج إلى رحمتك وأنت غني عن عذابه ، إن كان محسناً فزد في حسناته ، وإن كان مسيئاً فتجاوز عن سيئاته )) ، پاشی دێ تەكبیـرا چارێ دەت وهندەك دوعایێن دی دێ بـۆ مری كەت ، پاشی دێ سلاڤا ملێ ڕاستێ ویێ چەپێ دەت . ودورستە ژ چار تەكبیـران پـتـر بدەن ( حەتا نەهان ) وپشتی هەر تەكبیـرەكێ دوعا بۆ مری دئێنەكرن .
ویا سوننەت ئەوە ( ئیمام ) و ( مەئمووم ) سلاڤێ ب سرری ڤەدەن نە وەكی نڤێژێن دی ئیمام دەنگێ خۆ ب سلاڤێ بلند دكەت .
17- وكا چاوا دورستە زەلام نڤێژا مری بكەن وەسا دورستە ژن ژی وێ نڤێژێ بكەن .
مەسەلا سێزدێ : ل دۆر ڤەشارتنا مری :
1- ڤـەشارتـنا مرۆڤێ مری واجبە ئەگەر خۆ ئەو مری كافر ژی بت .
2- چێ نابت موسلمان د گەل كافری ، یان كافر د گەل موسلمانی بێتە ڤەشارتن ، بەلكی یا دورست ئەوە هەر ئێك جودا ل گۆڕستانەكا تایبەت بێتە ڤەشارتن .
3- یا سـونـنـەت ئەوە مری ل موغبەرێ بێتە ڤەشارتن نەكو ل جهەكێ ڤـەدەر وجـودا ، شەهید تێ نەبن ( ووەكی وان پێغەمبەر ) ئەو ل وی جهی دئێنە ڤەشارتن یێ لـێ شەهید بووین .
4- قەبر دڤێت تازە بێتە كۆلان وكویركرن .
5- د كۆلانا قەبران دا دو ڕەنگ هەنە ، یێ ئێكێ : ئەوە یێ نوكە ل نك مە بەلاڤ كو قەبر ڕاست بێتە كۆلان ومری بكەنە تـێــدا ، ویـێ دووێ : ئەوە قـەبـر ڕاست بێتە كۆلان پاشی ئەو ژ لایێ قیبلێ ڤە بێتە شەقكرن ومری بكەنە د وێ شەقێ دا وچال بێتە تژی ئاخكرن .
6- دورستە پـتـر ژ مـرییـەكی بـكـەنە د ئێك قەبری دا ، ئەگەر پێتڤی ب وێ چەندێ هەبت .
7- زەلام ب تنێ دڤێت مری داهێلنە قەبری ئەگەر خۆ مری ژن بت ژی .
8- حەقێ مرۆڤێن مرییە ئەو وی داهێلنە د قەبری دا .
9- د حەدیسێن دورست دا هاتییە كو پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ دەمێ مرییەك ڤەشارتی گۆتە صەحابییێن خۆ : ئەوێ شـڤـێـدی چــووبـتـە نڤینا خۆ بلا پشكدارییێ د داهێلانا مری د قەبری دا نەكەت .. ئەڤ شەرتە ژی دڤێت ل بەرچاڤ بێتە وەرگرتن .
10- سوننەت ئەوە مری ژ لایێ پاشییا قەبری ڤە بێتە داهێلان .
11- مـری د قـەبـری دا ل سـەر تەنشتا ڕاستێ دئێتە دانان وبەرێ وی ب لایێ قیبلێ ڤە دئێتە دان .
12- ئەوێ مری دكەتە د قەبری دا یا سوننەت ئەوە بێژت : ( بــسـم الله وعلی سنة (یان ملة ) رسول الله صلی الله علیە وسلم ) .
13- پشتی قەبر دئێتە گرتن یا سوننەت ئەوە ئەوێن حازر هــەر ئـێـك سێ كولمێن ئاخێ ب هەر دو دەستێن خۆ بكەتە قەبری .
14- پشتی مری دئێتە ڤەشارتن یا سوننەت ئەوە كێلییەك بۆ بێتە دانان ، وەكی بەرەكی یان بلۆكەكێ ، دا قەبر پێ بـێـتـە ناسـیـن ، وچێ نابت قـەبـر ژ بهۆستەكێ زێدەتر بێتە بلندكرن .
15- یا سوننەت ئەوە پشتی ڤەشارتنا مری ئەو مرۆڤێن د گەل چووینە سەر زیارەتی دەمەكی بمینن دوعا بۆ بكەن .
16- ئەڤ تەلقینا نوكە د ناڤ مە دا بەلاڤ ب ڤی ڕەنگی چو بناخەیێن شەرعی بۆ نینن ، ونە پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ ونە صەحابییان نەكـرییـە ویا سوننەت ئەوە هەر ئێك ژ حازران ژ لایــێ خــۆ ڤە دوعایان بۆ مری بكەت دا خودێ ئەزمانێ وی ل سەر حەقییێ موكم كەت .
17- ل دەمێ ڤەشارتنێ ، وپشتی هنگی ژی دورستە بۆ حازران ڕویننە خوارێ وئێكێ شارەزا بۆ وان باخڤت وبەحسێ مرنێ بكەت .
مەسەلا چاردێ : ل دۆر تازییێ :
1- دورستە تــەعـزییا مرۆڤێن مری بێتەكرن ، ومەخسەد ب تەعزییێ ئەوە مرۆڤ دلەی دلەی وان بدەت ، وبێژتە وان : صەبرێ بكێشن .. وبـیـرا وان ل خێرا صەبرا ل سەر موصیبەتێ بینتەڤە .
2- گرێدانا تەعزییێ ب سێ ڕۆژان ب تنێ ڤە چو بناخە بۆ نـیـنـە ، بەلكی هەر دەمێ مفا تێدا هەبت دورستە تەعزییە بێتەكرن .
3- تەعزییە دڤێت ب وان گۆتنان بن یێن شەرعی ، وەكی : ( إن لله ما أخذ ، ولله ما أعطى ، وكل شيئ عنده إلى أجل ، فلتصبر ولتحتسب ) ، نە وەكی هندەك نەزانان دەمێ دبێژن : مخابنی وی هێشتا وەختێ وی نەبوو !
4- كـۆمــبـوونا ل جهەكی بۆ تازییێ ، چ ل مالەكێ بت ، چ ل مزگەفتەكێ بت ، تشتەكێ نە یێ دورستە ، ویا باش ئەوە مرۆڤ وە نەكەت ، وهێجەتا هندێ كو ئەڤە عەدەتە وخەلك هەمی وە دكەن ، ڤی كاری دورست ناكەت .
5- یا سوننەت ئەوە مرۆڤێن مری وجیرانێن وی خوارنێ بۆ مالا مری چێ بكەن ، نە وەكی نوكە دەمێ خەلك ل مالا مری كۆم دبن و ل وێرێ خوارنێ دخۆن .
6- مەسەلا سێ ڕۆژكێ یان حەفتییێ یان چلینییێ یان سەرسالـێ .. ئەڤە هەمی د شریعەتی دا نینە ، ودڤێت نەئێتەكرن .
7- تشتەكێ دی ژی نوكە بەربەرە یێ د ناڤ جڤاكا مە دا بەلاڤ دبت وئەو ب خۆ نە یێ دورستە ئەو ژی ئەڤەیە : گاڤا دبتە ڕۆژا عەیدێ مالا مری جارەكا دی بەهییا خۆ ددانن ، وخەلك لـێ كۆم دبن هەر وەكی ژ نوی مرییێ وان مری ! وئەڤە خەلەتە وچێ نابت ب چو هێجەتا هەی بێتەكرن ، وئەز دترسم ڕۆژەك بێت ئەڤ كارە ژی ل بەر خەلكی ببتە عەدەت .
مەسەلا پازدێ : ئەو تشتێ خێرا وی دگەهتە مری :
گاڤا مرۆڤ مر ، دەفتەرا خێرێن وی دئێتە پێچان ، بەلـێ هندەك كار دمینن خێرا وان هەر دگەهتێ ، ژ وان كاران :
1- دوعایێن موسلمانان بۆ وی .
2- ئەگەر وی هندەك ڕۆژی ل سەر خۆ نەزر كربن ونەگەهشت بت وان ڕۆژییان بگرت ، ڤێجا پشتی مرنا وی وەلـییێ وی وان پێش وی ڤە بگرت .
3- ئەگەر كەسەك دەینێ وی پێشڤە بدەت مفایێ وێ چەندێ دگـەهـتـە وی .
4- ئـەگـەر عـەیالەكـێ وی خـێـرەكـێ بـدەت یان باشییەكێ بكەت ، چ ل سەر ناڤێ وی بكەت یان نە .
5- ئەگەر وی خێرەكا وەسا كربت كو پشتی مرنا وی ژی یا بەردەوام بت ئەوا ب عەرەبی دبێژنێ : ( صدقة جاریة ) .
مەسەلا شازدێ : ل دۆر زیارەتا قەبران :
1- چوونا سەر زیارەتان بۆ زەلام وژنكان ب ئنیەتا هندێ كو مرۆڤ مرنێ پێ ل بـیـرا خۆ بینتەڤە كارەكێ باشە ویێ دورستە .
2- گاڤا مــرۆڤ چوو سەر قەبران یا دورست ئەوە بێژت : ( السلام علی أهل الدیار من المؤمنین والمسلمین ، ویرحم الله المتقدمین والمتأخرین ، وإنا إن شاء الله بكم للاحقون ) یان هەر دوعایەكا ب ڤی ڕەنگی بت .
3- مەسەلا خواندنا فاتحێ بۆ خەلكێ موغبەرێ ، ئەڤێ چو بناخە بۆ نینە ، وپێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ وە نەكرییە .
4- وەسا بــۆ ژنـكـێ دورستە بچتە سەر قەبران ئەگەر ئەو ب ڤێ چوونا خۆ تـویـشـی چـو گونەهان نەبوو وەكی تێكەلـییا د گەل زەلامان ، یان كو ئەو ل وێرێ هندەك گۆتن وكریارێن نەشەرعی بكەت وبێژت ، یان چوونا سەر قەبران بۆ خۆ بكەتە عەدەت .
5- گرێدانا زیارەتا قەبران ب ڕۆژەكا دەسنیشانكری ڤە ، وەكی : ئێڤارییا ئەینییێ ، یان ئێڤارییا ڕۆژا جەژنێ .. ئەڤێ چو بناخە بۆ نینە .
6- زیارەتا قەبرێن كافران ژی ب ئنیەتا هندێ كو مرن بێتە بـیـرا مرۆڤی دورستە بەلـێ ب وی شەرتی ئەو دوعایان بۆ نەكەت .
7- ل دەمێ دوعاكرنێ بۆ مرییان ل سەر زیارەتان دورستە مرۆڤ دەستێن خۆ بلند بكەت ، و ل دەمێ دوعاكرنێ یا باش ئەوە بەرێ خۆ بدەتە قبلێ ، نەكو بەرێ خۆ بدەتە قەبران .
8- چێ نابت مرۆڤ ب پێلاڤ ونەعال ڤە ل ناڤ قەبرێن موسلمانان بگەڕیێت ، ویا دورست ئەوە مرۆڤ خۆ پێ خاس بكەت .
9- چێ نابت مرۆڤ پێ ل قەبران بدانت .
10- دانانا دەستكێن گولان یان چەقێن داران ل سەر قەبران ل دەمێ سەرەدانا زیارەتان كارەكێ نە یێ شەرعییە وچاڤلێكرنەكا ئاشكەرایـە بــۆ كافران ، دڤێت موسلمان وە نەكەن .
مەسەلا هەڤدێ : ئەو كارێن حەرام كو ل سەر قەبران بێنەكرن :
1- ڤەكوشتنا قوربانان .
2- كو قەبر ژ بهوستەكێ زێدەتر بێتە بلندكرن .
3- كـو ئاڤاهـی ل سـەر بـێـتـە بلندكرن ، ودڤێت بزانین كو فەرق هەیە د ناڤبەرا هندێ دا كو قەبر د ئاڤاهییەكی ڤە بێتە چێكرن ، وكو ئاڤاهی ل سەر قەبرەكی بێتە چێكرن ، یا ئێكێ دورستە بەلـێ یا دووێ چێ نابت وكارەكێ نە یێ دورستە .
4- كو قەبر بێتە چیمەنتۆكرن ، یان گێچكرن ولەبغكرن .
5- كو ل سەر قەبری بێتە نڤیسین .
6- كو مرۆڤ ل سەر قەبری بڕوینتە خوارێ .
7- كـو نـڤـێژ ( نە ئەو نڤێژا ل سەر مرییێ ڤەشارتی دئێتەكرن ) ل سەر قەبران بێتەكرن ، چ بەرێ مرۆڤی ل قەبران پشت چ پشتا وی .
8- كو مزگەفت ل سەر قەبران بێتە ئاڤاكرن .. وئەگەر مــزگــەفـتــەك مـەزن بوو وقەبرەك كەفتە د ناڤ دا دورستە ب شەرتەكی قەبر بێتە جوداكرن ، وەكی كو ل مزگەفتا پێغەمبەری ـ سلاڤ لـێ بن ـ چێبووی .
9- كـو قـەبـر بـبـتـە عـەیـد ، ومەعنا ڤێ ئەوە قەبر وە لـێ بێت خەلك ل هندەك بیـرهاتنێن تایبەت قەست بكەنێ و ل سەر كۆم ببن كانێ چاوا مرۆڤ ل جەژنان كۆم دبن .
10- كو مرۆڤ سەفەرێ بۆ بكەت دا بچتە سەر !
11- كو شەمالك ل سەر بێنە هلكرن .
12- هلكۆلانا قەبری ودەرێخستنا مری بێی سەبەبەكێ شەرعی كارەكێ حەرامە .
هندەك بیدعەیێن جەنازان :
1- گـۆتـنـا هندەك ( أذكار ) ێن تایبەت ل دەمێ شویشتنا مری .
2- خــەمــلاندنا سندریكێ ب دەستكێن گولان ، یان عەلەمان .
3- هزركرن كو ئەگەر مری یێ چاك بت جەنازێ وی دێ سڤك بت ، وئەگەر یێ خراب بت جەنازێ وی دێ گران بت .
4- پێگۆتنا ب مری .
5- كرنا ( صلاة الغائب ) ل سەر وی مری یێ مو نڤێژ ل سەر هاتییە كرن .
6- ڕاوەستانا مرۆڤێن مری وخۆ ب ڕێزكرنا وان ل سەر قەبری پشتی ڤەشارتنا مری بۆ هندێ دا خەلك بچنە دەستان وبێژنێ : خودێ خێرا هەوە مەزن بكەت .
7- خواندنا سوورەتا ( یس ) ێ ل سەر قەبران ، یان گرتنا قەبری ، یەعنی هندەك مرۆڤ ل سەر قەبری بـمـینن حەتا قورئانێ ختم دكەن وختمێ بۆ مری بكەنە دیاری .
8- خـەمـلاندنا قەبری ب دەستكێن گولان ، یان عەلەم وپاتان ، یان هەر تشتەكێ دی .
9- زڤڕینا ل دۆر قەبری ، ب وی ڕەنگێ خەلك ل دۆر كەعبێ دزڤڕت .
10- هەواركرنا ژ مرییان ، ودوعاكرنا ژ وان .
11- بلندكرنا قەبری ونڤیسینا ناڤێ مری ودیرۆكا بوون ومرنا وی ل سەر كێلییێ .
