پێشهكى
گهلهك جاران ژیان هندهك چیرۆكان ڤهدهینت مهزنـتـرین چیرۆكنڤیس نهشێن چیرۆكهكا وهكى وێ بینته سهر هزرا خۆ، بهلـێ گـرفـتـاریـیـا ژیـانـێ ئــهوه ئـهو چیرۆكێن خۆ بهلاڤ ناكهت، لهوا ئهو د چارچووڤهیهكێ بهرتهنگ دا دهسنڤیس دمینن ".
ب ڤان ڕێزكێن كورت نڤیسهرێ مهزن سهیدا (علی الطنطاوی) چیرۆكهكێ ژ چیرۆكێن خۆ دهست پێ دكهت، ومهخسهدا وى ئهوه ئهگهر ههر ئێك ژ مه ل دۆر وڕهخێن خۆ سهح بكهت، وهزرا خۆ د ژینا خۆ یا كورت دا بكهت، دێ بینت كاروانێ ژینێ د ڕێـڤـهچوونا خۆ یا بهردهوام دا گهلهك سهرهاتییێن عنتیكه وعهجێب دورست دكهت، ئهگهر كهسهك ههبت وان سهرهاتییان ژ بهرپهڕێن ژینێ یێن بژاله ڤهگوهێزت وبدانته سهر وان بهرپهڕێن دئێنه بهلاڤكرن وخهلك دخوینن گهلهك دهرس وعـیـبـرهتێن مهزن دێ ژێ ئێنه وهرگرتن، ئهگهر د ناڤ خهلكى دا هندهك ههبن بۆ خۆ عیبرهتان ژێ وهربگرن !
وئهڤ كۆما چیرۆكان یێن كو مه د ڤان بـهرپـهڕان دا بهرههڤكرین ووهرگێڕاینه سهر زمانێ كوردى هندهك سهرهاتییێن كورتن، ژ خهیالا چو چیرۆكنڤیسان نهزاینه، وچو هۆنهرمهندان ژى ئهو دورست نهكرینه، بهلكى ئهو ژ جهرگێ واقعێ مه یێ جڤاكى یێن هاتینه دهر، وژینا مه یا ئهڤرۆ ب ههمى گرانییا خۆ ڤه پـرتـێـن وان یێن لێكداین، وكارێ نڤیسهرێن وان چیرۆكان ب تنێ ئهو بوویه وان ئهو ژ ئهرشیفێ دهولهمهندێ ژیانێ وهرگرتینه و ب ئهزمانێ خۆ یێ رههوان ڤهگوهازتینه، دا بـێـژنـه مه: گوهێ خۆ بدهنێ چاوایه دهمێ زهمان ب ئسلووبێ خۆ یێ بێ ههڤتا مرۆڤى ب دژوارى شیرهت دكهت !
بهلـێ.. گهلهك جاران سهرهاتییهك ب ڕویدانێن خۆ یێن كاریگهر ڤه كارتێكرنهكا وهسا ل مرۆڤان دكهت ڕهنگه هزار وهعز وخوتبه نهشێن كارتێكرنهكا ب وى ڕهنگى بكهن، وخودێ دزانـت هـهر ژ بـهر ڤێ چهندێ بوویه دهلیڤهیهكا بهرفرهه بۆ " ڤهگێڕینا سهرهاتییان " د قورئانێ دا هاتییهدان، دا خواندهڤان مفاى وعیـبـرهتێ بۆ خۆ ژێ وهربگرت، ههر وهكى د ئایهتهكێ ب خۆ دا هاتى: لقد كان في قصصهم عبرة لأولي الألباب ما كان حديثا يفترى ولكن تصديق الذي بين يديه وتفصيل كل شيء وهدى ورحمة لقوم يؤمنون ـ ب ڕاستى د سهرهاتییێن وان مللهتێن بۆرین دا عیبـرهت بۆ خودان عهقلێن دورست ههنه ئهو گۆتنهكا چێكرى ودرهو نینه، بهلكى مه ئهو قورئان یا ئینایه خوارێ ڕاستگۆیییا كیتابێن بهرى خۆ ئاشكهرا دكهت، وئهو دیاركرن وهیدایـهت ودلۆڤانییهكه بۆ مللهتهكێ باوهرییێ پێ بینن ] (یوسف: 111).
ووهكى خواندهڤان ب خۆ دێ ب سهر هلبت، پشتى ئهو خواندنا ڤان سهرهاتییان ب دویماهى دئینت، ڕێكا " شههوهتا حهرام " وخۆ دویركرنا ژ وێ پاقژییێ یا خودێ بهرێ مه دایێ ههردهم سهرى دكێشته شهرمزارییا دنیایێ بهرى شهرمزارییا مهزن ل ئاخرهتێ، وواقعێ مه یێ جڤاكى ئاشكهرا كرییه كو ههمى جاران یان پتـر جاران بارێ مهزنێ ڤێ شهرمزارییێ دكهفته سهر ملێن " ژنێ " ئهوا دبته قوربانییا گورگێن مرۆڤان یان مرۆڤێن گـورگ ـ فـهرق نینه ! ـ دهمێ ئهو ب ئـهزمانێ خۆ یێ حلى، و ب ناڤێ بهڕهڤانییا ژ مافێن وێ، وێ ژ مالـێ دهردئێخن وسهر بهرداى بهرددهنه كۆلانان، وپشتى یا وان دڤێت ژێ چێ دكهن ڕادبن تاوانێ ههمـیـیـێ دئێخنه ستویێ وێ، پاششى لهعنهتان لـێ دبارینن، وحوكمه ب دویماهییهكا دژوار ل سهر ددهن.. و ژ بیـر دكهن كو ههر ئهو بوونینه ل سهرى بهرێ وێ دایه ڤێ ڕێكێ !
وبۆ وان، یێن هندهك دخوازن ب ناڤێ ئازادییـێ، یان ئهڤینا پاك، یان ب دهستڤهئینانا مافان، بهرێ وان بدهنه كاروانێ " قوربانییێن ئهڤینێ " دێ بێژین: كانێ دهلیڤهیهكێ ڕاوهستن وبهرێ خۆ بدهنه دویماهییان وان یێن بهرى ههوه هاتینه خاپاندن، و ل سهر ڤێ ڕێ چووین، ئهرێ ڕاست بوو ئارمانج سهربهستكرنا وان بوو؟ یان ژى مهرهما گورگێن دهڤ بهش ئهو بوو خۆشییێ بۆ خۆ ب وان ببهن، پاشى بێ رهحم ئهو وان بهێلن وپێ لـێ بدانن؟
كا چهند دهلیڤهیهكێن كورت ڕاوهستن.. خۆشییا بهروهخت وكهیف برنا ب چهند دهلیڤهیهكێن كورت بداننه لایهكى، وهزرا خۆ د دویماهییێ دا بكهن كانێ ئهو دێ ل سهر چ ڕاوهستت؟ گوهدارییا سهربۆڕا هـنـدهكـێـن بـهرى خۆ بكهن، بهرێ خۆ بدهنه مهصیرێ وان دهمێ ئهو د گازییا شهیتانى دهركهفتین و ل سهرێن ڕێ و ل بازاران خۆ ئهرزان وسهربهرداى كرى، چاوا گورگێن چاڤ برسى ل دۆران كۆم بوون وهنگى ڕاوهستیان حـهتـا وان ئــهو وهكى وان سهلكێن گلێشى لـێ كرین یێن ل سهرێن ڕێكان دئێنه دانان چى پیساتى وگلێشهكێ وان ههى بهردانه تێدا.. پاشى چوون وهێلان گیفك !!
هزرا خۆ د وى بهرههمى دا بكهن یێ كو هوین دێ ژ "بێدهرا خهمان" هلدهن ئهگهر هات وهـهوه دهلیڤهیهكا ب تنێ ژى خۆ ژ بـیـر ڤه كر وههوه خۆ ب دهست وان خهونێن شرین ڤه بهرددا یێن ئهزمان حلییێن چاڤ برسى ب هشیارى و ژ درهو دئیننه بهر چاڤێن ههوه، ودلێن ههوه پێ بهنج دكهن دا هوین لهشێن خۆ ئهرزان بدهنێ.. وپشتى ئهو تێرا خۆ ژێ ڕادكهن ئهو ڕێكا خۆ ڤهگوهێزن وبێژن: ما كێ تهعدایى ل ههوه كربوو؟
وجڤاكا مه ژى ـ وهكى هوین دزانن ـ هند پشتهڤانییا قوربانییان ناكهت هندى پشتهڤانییا گورگى دكهت ! دبێژن: یێ ب دورستى شڤانییێ ل پــهزێ خــۆ نــهكـهت گورگ دێ لـێ بته خودان ! پاشى " حوكمێ عهشیرهتێ " دێ ئێته مهیدانێ وههر حوكمهكێ دى دێ لادهت: كچ ئهوا قوربانى سستى وبێ خهمى وبێ عارییا جڤاكێ بووى دێ ئـێـتـه بهرزهكرن، وشریكێ وێ د تاوانێ دا دێ ئێته ئازادكرن دا بچت بۆ خۆ ل " فهریسهیهكا " دى بگهڕیێت !
ب ڕاستى ئهڤ كچا هه یا ژ ههژى هندێیه دلـێ مرۆڤى پێ بسوژت، ههمى ئهو ڕێكێن سهرى دكێشنه خرابییێ جڤاك ل بهر سنگێ وێ ڤهدكهت، و ل بهر خۆش دكهت، وڕۆژا ئهو قهستا ڤان ڕێكان دكهت چاڤى ژێ دنقینت، وئازادییێ ددهتێ، بهلـێ گاڤا ئـهو گـههـشته قویناغا " حهتمى " یا دویماهییا ڕێكێ ژ نوى: مێرینى، نامویس، عار، عهشیرهتینى.. وئهو ههمى پهیڤێن بهرى هنگى جڤاكێ د بهر پییان ڤهداین و ژ بیـركرین دێ ژ بن تۆزێ ئێنهدهر، وخۆ ل سهرێ زهلامان (!) دهن، ههر وهكى وان دڤیا دهست وپییان ل كچا خۆ گرێ دهن، پاشى بهاڤێنه د گهڕهكا ئاڤێ دا وژێ بخوازن ئهو نهخندقت وتهڕ ژى نهبت !!
ڤێجا بـۆ هــهر گهنجهكێ بارێ ژینا ئهڤرۆ چوونا ل سهر ڕێكا ڕاست ل بهر ب زهحمهت ئێخست بت، چ كچ بت چ كوڕ دێ بێژین: بهرى بێدهرا ته تژى خهم ببت، بهرى شهرمزارییا دنیایێ وئاخرهتێ بێته ڕێكا ته، ڤان سهربۆڕان بخوینه، وعهقلى بۆ خۆ ژێ وهربگره، هێشتا تو ل بهراهییێ دویماهییێ ببینه، و ب وان گۆتن وخۆشخۆشكان د سهر دا نهچـهنـه یێن گورگه مرۆڤ ژ دویڤهلانكێن شهیتانى د گوهێ ته دا دبێژن، وباش بزانه خۆ ڤهشارتنا دوڕ ومرارییان د بنێ بهحران دا وان بێ قیمهت ناكهن، كانێ چاوا خـۆ ئاشـكـهرا كـرنـا حهسحاس وخیشهبهركان ل بهر پییان ل سهر لێڤێن دهریایێ وان ب بها نائێخن !
و ل دویماهییا ڤێ پێشگۆتنێ دێ بێژمهڤه: ئهڤ سهرهاتییێن مه ل ڤێرێ بهرههڤكرین ههمى هندهك چیرۆكێن واقعینه، وئهز باوهر دكهم ههر ئێك ژ مه ژى ئهگهر هزرا خۆ بكهت دێ گهلهك سهرهاتییێن وهكى ڤان ئێنه بـیـرێ، یـێـن وى ب چاڤ دیتین، یان ب گوهــ بهیستین، چونكى ـ مخابن ـ د گهل شارستانییا نوى گهلهك " پیساتى " ژى هاتییه !
وئهڤ سهرهاتییه مه ژ سێ ژێدهران وهرگـرتـیـنـه: (كۆلكێ خـهمـان) ژ كتێبا (النظرات) یا (مصطفى لطفی المنفلوطی)، و (خدام) و (دویماهییا سهربهردانێ) ژ كتێبا (قصص من الحیاة) یا (علی الطنطاوی)، وسهرهاتییـێـن دى هــهمـى مـه ژ كتێبا (چحایا الحب) وهرگرتینه یا (یوسف الحاج أحمد)..
ودهمێ من ئهڤ سهرهاتییه بهرههڤكرین ووهرگێڕاین ل سهرى هزر ئهو بوو ل دویماهییا ههر چیرۆكهكێ وان دهرس وعیبرهتان ب ڕێـزكهم یێن كو ژ وێ سهرهاتییێ دئێنه وهرگرتن، پاشى ئـهڤ چهنده من ب كار نهئینا ژ بهر دو ئهگهران:
یا ئێكێ: گۆتنێن مه گهلهك جاران دا ئێنه دوبارهكرن، چونكى بارا پتـر ژ وان دهرس وعیبرهتێن كو ژ ڤان سهرهاتییان دئێنه وهرگرتن وهكى ئێكن ـ ئهگهر نهبێژین ئێكن ! ـ، ئهو ژى دویماهییا خرابه یا دویكهفتنا دلچوون و " شههوهتا خراب " سهرى دكێشتێ، وكو كچ پتـر جاران دبته قوربانا مهزن یا گوهدانا گازییا شهیتانى.
یا دووێ: ئــهڤ ڕهنــگ وشێوازێ ژێ گۆتى د گهل زارۆكان دئێته ب كارئینان، چونكى ئاستێ وان یێ ڕهوشهنـبـیـرى وتێگههشتنێ هندێ دخوازت تو تشتى حارز بدهیه ڤێ دا، ئهو بشێن مفایى ژێ وهربگرن.. ومه ب ڤێ نامیلكێ دڤێت گهنج وجحێلان باخێـڤین نه كو زارۆكان، ووان پێتڤى ب هندێ نینه مرۆڤ، پشتى ههر گۆتنهكێ بێژتێ: بهرێ خۆ بدێ چونكى ئهڤ كاره هاتهكرن لهو هۆسا چێبوو.. نه ! ئهو ژ ڤێ چهندێ مهزنتـرن.
ویا دیـتـر ژى من ڤیا ئهڤ سهرهاتییه طابعێ خۆ یێ ئهدهبى پـتـر ژ یێ وهعز وشیرهتان وهربگرن، چونكى ب هزرا من ئهو ب ڤى ڕهنگى دێ پتـر شێن ئارمانجا خۆ ب جـه ئینن ونامهیا خۆ گههینن.
هیڤییا مه ژ خودایێ مهزن ئهوه جڤاكا مه پاقژ وبژوین بكهت وبهرێ گهنج وجحێلێن مه بدهته وێ ڕێكێ یا سهرفهرازییا دین ودنیایا وان تێدا.
تهحسین دۆسكى
24 / 10 / 2006
